Prakarana 34

Verse 695 (चौपाई)

नित नूतन मंगल पुर माहीं। निमिष सरिस दिन जामिनि जाहीं।। बड़े भोर भूपतिमनि जागे। जाचक गुन गन गावन लागे।। देखि कुअँर बर बधुन्ह समेता। किमि कहि जात मोदु मन जेता।। प्रातक्रिया करि गे गुरु पाहीं। महाप्रमोदु प्रेमु मन माहीं।। करि प्रनाम पूजा कर जोरी। बोले गिरा अमिअँ जनु बोरी।। तुम्हरी कृपाँ सुनहु मुनिराजा। भयउँ आजु मैं पूरनकाजा।। अब सब बिप्र बोलाइ गोसाईं। देहु धेनु सब भाँति बनाई।। सुनि गुर करि महिपाल बड़ाई। पुनि पठए मुनि बृंद बोलाई।।

നഗരത്തില് എപ്പോഴും പുതിയ ഉത്സവാഘോഷങ്ങള് നടന്നു; ദിനരാത്രങ്ങള് ഒരു നിമിഷം പോലെ കടന്നുപോയി. പ്രഭാതത്തില് രാജാവും മന്ത്രിമാരും ഉണര്ന്നു, ഭടന്മാര് എണ്ണമറ്റ സ്തുതികള് പാടാന് തുടങ്ങി. രാജകുമാരന്മാരെയും വധുവിനെയും അവളുടെ തോഴിമാരെയും കണ്ട്, ഹൃദയം നിറഞ്ഞ ആനന്ദം ഞാന് എങ്ങനെ പറയാന്? പ്രഭാതകൃത്യങ്ങള് ചെയ്ത് അവര് ഗുരുവിന്റെ അടുത്ത് പോയി, ഹൃദയം മഹത്തായ ആനന്ദത്താലും സ്നേഹത്താലും നിറഞ്ഞിരുന്നു. കൈകൂപ്പി അവര് നമസ്കാരവും പൂജയും ചെയ്തു; അവരുടെ വാക്കുകള് അമൃതില് മുക്കിയതുപോലെയായിരുന്നു. "കേള്ക്കൂ, മുനിരാജാ, നിങ്ങളുടെ കൃപയാല് എന്റെ കാര്യം ഇന്ന് പൂര്ത്തീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇനി എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും വിളിക്കൂ, സ്വാമീ, അവര്ക്ക് എല്ലാ വിധത്തിലും പശുക്കളെ നല്കൂ." ഗുരുവിനെ കേട്ട് രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിന് മഹത്തായ ബഹുമാനം നല്കി; എന്നിട്ട് മുനിസംഘത്തെ വിളിക്കാന് ആളയച്ചു.

Verse 696 (दोहा/सोरठा)

बामदेउ अरु देवरिषि बालमीकि जाबालि। आए मुनिबर निकर तब कौसिकादि तपसालि।।330।।

വാമദേവനും ദേവര്ഷിയും, വാല്മീകിയും ജാബാലിയും; എന്നിട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെ ഒരു വലിയ സംഘം വന്നു, കൗശികനും മറ്റ് തപസ്വികളും.

Verse 697 (चौपाई)

दंड प्रनाम सबहि नृप कीन्हे। पूजि सप्रेम बरासन दीन्हे।। चारि लच्छ बर धेनु मगाई। कामसुरभि सम सील सुहाई।। सब बिधि सकल अलंकृत कीन्हीं। मुदित महिप महिदेवन्ह दीन्हीं।। करत बिनय बहु बिधि नरनाहू। लहेउँ आजु जग जीवन लाहू।। पाइ असीस महीसु अनंदा। लिए बोलि पुनि जाचक बृंदा।। कनक बसन मनि हय गय स्यंदन। दिए बूझि रुचि रबिकुलनंदन।। चले पढ़त गावत गुन गाथा। जय जय जय दिनकर कुल नाथा।। एहि बिधि राम बिआह उछाहू। सकइ न बरनि सहस मुख जाहू।।

രാജാവ് എല്ലാവര്ക്കും ദണ്ഡുനമസ്കാരം ചെയ്തു, സ്നേഹപൂര്വ്വം അവര്ക്ക് മികച്ച ആസനങ്ങള് നല്കി. നാല് ലക്ഷം ഉത്തമ പശുക്കളെ അദ്ദേഹം ആവശ്യപ്പെട്ടു, കാമധേനുവിന് സമാനമായി സ്വഭാവത്തില് സുന്ദരികള്. അദ്ദേഹം അവയെ എല്ലാ വിധത്തിലും അലങ്കരിച്ച് രാജാവിനും ഭൂമിയുടെ അധിപന്മാര്ക്കും നല്കി, അവര് ആനന്ദത്താല് നിറഞ്ഞു. പലവിധത്തില് പ്രാര്ത്ഥിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് പറഞ്ഞു, "ഇന്ന് ഞാന് ലോകത്ത് ജീവിക്കുന്നതിന്റെ ലാഭം നേടിയിരിക്കുന്നു." അനുഗ്രഹം സ്വീകരിച്ച് രാജാവ് സന്തോഷിച്ചു; എന്നിട്ട് യാചകസംഘം അവരുടെ ദാനങ്ങള് വാങ്ങി പോയി. സ്വര്ണ്ണവസ്ത്രങ്ങള്, കുതിരകള്, രഥങ്ങള്, രത്നങ്ങള് എന്നിവ അദ്ദേഹം നല്കി, സൂര്യവംശപുത്രന് ഇഷ്ടമാകുന്നത് മനസ്സിലാക്കി. അവര് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗുണഗാഥകള് പാടിക്കൊണ്ട് പോയി: "ജയ, ജയ, സൂര്യവംശത്തിന്റെ നാഥന്!" ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വിവാഹം ആഘോഷത്തോടെ നടന്നു; ആയിരം വായകൊണ്ടും അത് വര്ണ്ണിക്കാന് സാധിക്കുകയില്ല.

Verse 698 (दोहा/सोरठा)

बार बार कौसिक चरन सीसु नाइ कह राउ। यह सबु सुखु मुनिराज तव कृपा कटाच्छ पसाउ।।331।।

വീണ്ടും വീണ്ടും കൗശികന് മുനിയുടെ പാദങ്ങളില് തല കുനിച്ച് പറഞ്ഞു, "ഈ സമ്പൂര്ണ്ണ സുഖം, മുനിരാജാ, നിങ്ങളുടെ കൃപയില് നിന്നാണ്, സ്വതന്ത്രമായി നല്കപ്പെട്ടത്."

Verse 699 (चौपाई)

जनक सनेहु सीलु करतूती। नृपु सब भाँति सराह बिभूती।। दिन उठि बिदा अवधपति मागा। राखहिं जनकु सहित अनुरागा।। नित नूतन आदरु अधिकाई। दिन प्रति सहस भाँति पहुनाई।। नित नव नगर अनंद उछाहू। दसरथ गवनु सोहाइ न काहू।। बहुत दिवस बीते एहि भाँती। जनु सनेह रजु बँधे बराती।। कौसिक सतानंद तब जाई। कहा बिदेह नृपहि समुझाई।। अब दसरथ कहँ आयसु देहू। जद्यपि छाड़ि न सकहु सनेहू।। भलेहिं नाथ कहि सचिव बोलाए। कहि जय जीव सीस तिन्ह नाए।।

ജനകന്റെ സ്നേഹം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവവും പെരുമാറ്റവും, രാജാവ് എല്ലാ വിധത്തിലും ഒരു അത്ഭുതമെന്നോണം പ്രശംസിച്ചു. ദിവസം വന്നപ്പോള്, അയോധ്യയുടെ അധിപന് പോകാന് അനുവാദം തേടി; ജനകന് അദ്ദേഹത്തെ സ്നേഹത്തോടെ പിടിച്ചുനിര്ത്തി. ദിനംപ്രതി കാണിക്കുന്ന ബഹുമാനം വര്ദ്ധിച്ചു; ഓരോ ദിവസവും അദ്ദേഹത്തെ ആയിരം വിധത്തില് അതിഥിയായി സ്വീകരിച്ചു. എല്ലാ ദിവസവും നഗരം പുതിയ ആനന്ദത്താലും ആഘോഷത്താലും നിറഞ്ഞിരുന്നു; ദശരഥന്റെ പോക്ക് ആര്ക്കും ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല. പല ദിവസങ്ങള് ഈ വിധത്തില് കടന്നുപോയി, വരാതികള് സ്നേഹത്തിന്റെ ബന്ധനങ്ങളാല് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. എന്നിട്ട് കൗശികനും ശതാനന്ദനും പോയി വിദേഹ രാജാവിനോട് സംസാരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ ഉപദേശിച്ചു. "ഇനി ദശരഥന് പോകാന് അനുവാദം നല്കൂ, നിങ്ങളുടെ സ്നേഹം വിടാന് കഴിയുന്നില്ലെങ്കിലും." "ശരി, എന്റെ നാഥാ" എന്ന് പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു; വിജയത്തിന്റെയും ജീവിതത്തിന്റെയും വാര്ത്ത അയച്ചു, അവര് തല കുനിച്ചു.

Verse 700 (दोहा/सोरठा)

अवधनाथु चाहत चलन भीतर करहु जनाउ। भए प्रेमबस सचिव सुनि बिप्र सभासद राउ।।332।।

അയോധ്യയുടെ നാഥന് പോകാന് ആഗ്രഹിച്ചു, കൊട്ടാരത്തിനുള്ളില് കല്പനകള് നല്കി. ബ്രാഹ്മണരെയും സഭാസദസ്സിനെയും കേട്ട് മന്ത്രിമാര് സ്നേഹത്താല് അഭിനയിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 701 (चौपाई)

पुरबासी सुनि चलिहि बराता। बूझत बिकल परस्पर बाता।। सत्य गवनु सुनि सब बिलखाने। मनहुँ साँझ सरसिज सकुचाने।। जहँ जहँ आवत बसे बराती। तहँ तहँ सिद्ध चला बहु भाँती।। बिबिध भाँति मेवा पकवाना। भोजन साजु न जाइ बखाना।। भरि भरि बसहँ अपार कहारा। पठई जनक अनेक सुसारा।। तुरग लाख रथ सहस पचीसा। सकल सँवारे नख अरु सीसा।। मत्त सहस दस सिंधुर साजे। जिन्हहि देखि दिसिकुंजर लाजे।। कनक बसन मनि भरि भरि जाना। महिषीं धेनु बस्तु बिधि नाना।।

വരാതികള് പോകുന്നു എന്ന് കേട്ട് നഗരവാസികള് പരസ്പരം വിഷമത്തോടെ ചോദിച്ചു, സന്ധ്യയില് താമര ലജ്ജിച്ചു ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ. പോക്ക് ഉറപ്പാണെന്ന് എല്ലാവരും കേട്ടപ്പോള് അവര് വിലപിച്ചു, സന്ധ്യയില് താമര വാടുന്നതുപോലെ. വരാതികള് എവിടെയെത്തി താമസിച്ചോ, അവിടെ സിദ്ധന്മാര് പലവിധത്തില് പോയി. പലതരം പഴവര്ഗ്ഗങ്ങളും പാകം ചെയ്ത വിഭവങ്ങളും തയ്യാറാക്കി; ഭക്ഷണത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങള് വര്ണ്ണിക്കാന് സാധിക്കുന്നതല്ല. ജനകന് എണ്ണമറ്റ പാത്രവാഹകരെ അയച്ചു, വീടുകള് നിറച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, പലതരം സാധനങ്ങള് വഹിച്ചുകൊണ്ട്. ഒരു ലക്ഷം കുതിരകളും ഇരുപത്തഞ്ച് ആയിരം രഥങ്ങളും, എല്ലാം ഖുരയില് നിന്ന് ശിരസ്സ് വരെ അലങ്കരിച്ചു. പത്ത് ആയിരം മത്തഗജങ്ങളെ അലങ്കരിച്ചു, അവ കണ്ടാല് ദിക്കുകളുടെ ആനകള് ലജ്ജിക്കും. സ്വര്ണ്ണവസ്ത്രങ്ങളും രത്നങ്ങളും വീടുകള് നിറച്ചു; പശുക്കള്, എരുമകള്, പലതരം സാധനങ്ങള് നല്കപ്പെട്ടു.

Verse 702 (दोहा/सोरठा)

दाइज अमित न सकिअ कहि दीन्ह बिदेहँ बहोरि। जो अवलोकत लोकपति लोक संपदा थोरि।।333।।

വിദേഹനാഥന് നല്കിയ ദാനങ്ങള് അളവറ്റതും പറഞ്ഞറിയിക്കാന് സാധിക്കാത്തതുമായിരുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ നാഥന് പോലും അവ കണ്ടാല് ലോകങ്ങളുടെ സമ്പത്ത് കുറവായി തോന്നും.

Verse 703 (चौपाई)

सबु समाजु एहि भाँति बनाई। जनक अवधपुर दीन्ह पठाई।। चलिहि बरात सुनत सब रानीं। बिकल मीनगन जनु लघु पानीं।। पुनि पुनि सीय गोद करि लेहीं। देइ असीस सिखावनु देहीं।। होएहु संतत पियहि पिआरी। चिरु अहिबात असीस हमारी।। सासु ससुर गुर सेवा करेहू। पति रुख लखि आयसु अनुसरेहू।। अति सनेह बस सखीं सयानी। नारि धरम सिखवहिं मृदु बानी।। सादर सकल कुअँरि समुझाई। रानिन्ह बार बार उर लाई।। बहुरि बहुरि भेटहिं महतारीं। कहहिं बिरंचि रचीं कत नारीं।।

ഇങ്ങനെ എല്ലാ സംഘടനകളും ചെയ്തശേഷം, ജനകൻ അവരെ അയോധ്യാ നഗരത്തിലേക്ക് അയച്ചു. വിവാഹഘോഷയാത്ര പുറപ്പെടുന്നത് കേട്ട്, എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും വിഷമിച്ചു, ചെറിയ വെള്ളത്തിലെ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ. വീണ്ടും വീണ്ടും അവർ സീതയെ മടിയിൽ എടുത്തു, അനുഗ്രഹം നൽകി, ഉപദേശം നൽകി. 'നിന്റെ ഭർത്താവിന് എന്നും പ്രിയമായിരിക്കണം; ഞങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കട്ടെ.' 'നിന്റെ മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും ഗുരുജനങ്ങളെയും സേവിക്കണം; നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ഇഷ്ടവും കല്പനയും പിന്തുടരണം.' സ്നേഹത്താൽ പെലഞ്ഞ ജ്ഞാനികളായ തോഴിമാർ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ അവൾക്ക് ഭാര്യയുടെ കടമകൾ പഠിപ്പിച്ചു. ഭക്തിയോടെ അവർ എല്ലാ രാജകുമാരിമാരെയും ഉപദേശിച്ചു, രാജ്ഞിമാർ അവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തു. വീണ്ടും വീണ്ടും അവർ മാതാക്കളെ കണ്ടു, 'ബ്രഹ്മാവ് എങ്ങനെയാണ് ഇത്തരം സ്ത്രീകളെ സൃഷ്ടിച്ചത്?' എന്ന് പറഞ്ഞു.

Verse 704 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर भाइन्ह सहित रामु भानु कुल केतु। चले जनक मंदिर मुदित बिदा करावन हेतु।।334।।

ആ സമയത്ത് സൂര്യവംശത്തിന്റെ കേതുവായ രാമൻ, തന്റെ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ജനകന്റെ സഭയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, വിടവാങ്ങാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ആനന്ദത്തോടെ.

Verse 705 (चौपाई)

चारिअ भाइ सुभायँ सुहाए। नगर नारि नर देखन धाए।। कोउ कह चलन चहत हहिं आजू। कीन्ह बिदेह बिदा कर साजू।। लेहु नयन भरि रूप निहारी। प्रिय पाहुने भूप सुत चारी।। को जानै केहि सुकृत सयानी। नयन अतिथि कीन्हे बिधि आनी।। मरनसीलु जिमि पाव पिऊषा। सुरतरु लहै जनम कर भूखा।। पाव नारकी हरिपदु जैसें। इन्ह कर दरसनु हम कहँ तैसे।। निरखि राम सोभा उर धरहू। निज मन फनि मूरति मनि करहू।। एहि बिधि सबहि नयन फलु देता। गए कुअँर सब राज निकेता।।

നാല് സഹോദരന്മാരും തങ്ങളുടെ ഉന്നത സ്വഭാവത്തിൽ സുന്ദരന്മാരായി പുറപ്പെട്ടു; നഗരത്തിലെ സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും അവരെ കാണാൻ ഓടി. ചിലർ പറഞ്ഞു, 'ഞാൻ ഇന്ന് അവരോടൊപ്പം പോകണം.' വിദേഹത്തിന്റെ അധിപൻ അവരുടെ പുറപ്പാടിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്തു. 'നിങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾ അവരുടെ സൗന്ദര്യം കാണുന്നതിൽ നിറയട്ടെ,' രാജാവിന്റെ നാല് പുത്രന്മാരോട്, പ്രിയ അതിഥികളേ, പറഞ്ഞു. ആരറിയുന്നു ഏത് പുണ്യകർമ്മത്താൽ അവർ അത്ര ജ്ഞാനികളായി? കണ്ണുകൾ അതിഥികളായി മാറി, വിധിയാൽ കൊണ്ടുവരപ്പെട്ടു. മരണമുള്ള ചന്ദ്രൻ അമൃത് നൽകുന്നതുപോലെ, ദിവ്യവൃക്ഷം വിശപ്പിൽ നിന്ന് ജന്മം നേടുന്നു. നരകത്തിലെ ആളുകൾക്ക് വിഷ്ണുവിന്റെ പാദങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നതുപോലെ, അവരുടെ ദർശനം എനിക്കും അതുപോലെയാണ്. രാമനെ നോക്കി, അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തേജസ്സ് ഹൃദയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചു; അവരുടെ മനസ്സിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം ഒരു രത്നമായി രൂപികരിച്ചു. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം എല്ലാവർക്കും ദർശനഫലം നൽകി; രാജകുമാരന്മാർ രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് പോയി.

Verse 706 (दोहा/सोरठा)

रूप सिंधु सब बंधु लखि हरषि उठा रनिवासु। करहि निछावरि आरती महा मुदित मन सासु।।335।।

തന്റെ എല്ലാ ബന്ധുക്കളെയും കണ്ട്, സൗന്ദര്യസാഗരനായ രാമനെ, രാജ്ഞി ആനന്ദത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു; ഹൃദയത്തിൽ മഹത്തായ സന്തോഷത്തോടെ, മാതാവ് പൂർണ്ണ ഭക്തിയോടെ ആരതി ചെയ്തു.

Verse 707 (चौपाई)

देखि राम छबि अति अनुरागीं। प्रेमबिबस पुनि पुनि पद लागीं।। रही न लाज प्रीति उर छाई। सहज सनेहु बरनि किमि जाई।। भाइन्ह सहित उबटि अन्हवाए। छरस असन अति हेतु जेवाँए।। बोले रामु सुअवसरु जानी। सील सनेह सकुचमय बानी।। राउ अवधपुर चहत सिधाए। बिदा होन हम इहाँ पठाए।। मातु मुदित मन आयसु देहू। बालक जानि करब नित नेहू।। सुनत बचन बिलखेउ रनिवासू। बोलि न सकहिं प्रेमबस सासू।। हृदयँ लगाइ कुअँरि सब लीन्ही। पतिन्ह सौंपि बिनती अति कीन्ही।।

രാമന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, അവർ ആഴമായ സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞു; സ്നേഹത്താൽ പെലഞ്ഞ്, അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങളിൽ പിടിച്ചു. സ്നേഹം ഹൃദയത്തെ നിറച്ചപ്പോൾ എല്ലാ ലജ്ജയും മറക്കപ്പെട്ടു; ആ സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹം എങ്ങനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയും? സഹോദരന്മാർക്കൊപ്പം തിരിഞ്ഞുനടന്ന്, അവർ നോക്കിക്കൊണ്ടേയിരുന്നു; അവർ വലിയ സ്നേഹത്തോടെ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു. ശരിയായ സമയം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ സംസാരിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ ഗുണത്താലും സ്നേഹത്താലും വിനയത്താലും നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. 'രാജാവ് അയോധ്യയിലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം എന്നെ ഇവിടെ വിടവാങ്ങാൻ അയച്ചിരിക്കുന്നു. അമ്മേ, സന്തോഷഹൃദയത്തോടെ അനുമതി തരൂ; എന്നെ കുട്ടിയായി കണ്ട്, ഞാൻ എന്നും സ്നേഹം കാണിക്കും.' ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജ്ഞി കരഞ്ഞു; മാതാവ് സ്നേഹത്താൽ പെലഞ്ഞ് സംസാരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അവർ എല്ലാ രാജകുമാരിമാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവരെ അവരുടെ ഭർത്താക്കന്മാരെ ഏൽപ്പിച്ചു, ആത്മാർത്ഥമായി പ്രാർത്ഥിച്ചു.

Verse 708 (छंद)

करि बिनय सिय रामहि समरपी जोरि कर पुनि पुनि कहै। बलि जाँउ तात सुजान तुम्ह कहुँ बिदित गति सब की अहै।। परिवार पुरजन मोहि राजहि प्रानप्रिय सिय जानिबी। तुलसीस सीलु सनेहु लखि निज किंकरी करि मानिबी।।

പ്രാർത്ഥന ചെയ്തശേഷം, സീത സ്വയം രാമന് സമർപ്പിച്ചു; കൈകൾ കൂപ്പി, അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു, 'ഞാൻ നിനക്ക് സമർപ്പിക്കുന്നു, ജ്ഞാനിയായ പിതാവേ; നീ എല്ലാറ്റിന്റെയും അവസ്ഥ അറിയുന്നു. എന്റെ കുടുംബവും പൗരന്മാരും, എന്റെ നാഥാ, സീത ജീവനേക്കാൾ പ്രിയമെന്ന് അറിയട്ടെ. തുളസീദാസ് പറയുന്നു: നിന്റെ ഗുണവും സ്നേഹവും കണ്ട്, അവൾ സ്വയം നിന്റെ ദാസിയായി കണക്കാക്കും.'

Verse 709 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह परिपूरन काम जान सिरोमनि भावप्रिय। जन गुन गाहक राम दोष दलन करुनायतन।।336।।

നീ ആഗ്രഹങ്ങൾ പൂർത്തീകരിക്കുന്നവനാണ്, എല്ലാറ്റിന്റെയും ശിരോരത്നം, ഹൃദയത്തിന് പ്രിയം; രാമൻ തന്റെ ദാസന്മാരുടെ ഗുണങ്ങൾ പാടുന്നവനാണ്, അവരുടെ ദോഷങ്ങളുടെ നാശകൻ, കരുണയുടെ ആലയം.

Verse 710 (चौपाई)

अस कहि रही चरन गहि रानी। प्रेम पंक जनु गिरा समानी।। सुनि सनेहसानी बर बानी। बहुबिधि राम सासु सनमानी।। राम बिदा मागत कर जोरी। कीन्ह प्रनामु बहोरि बहोरी।। पाइ असीस बहुरि सिरु नाई। भाइन्ह सहित चले रघुराई।। मंजु मधुर मूरति उर आनी। भई सनेह सिथिल सब रानी।। पुनि धीरजु धरि कुअँरि हँकारी। बार बार भेटहिं महतारीं।। पहुँचावहिं फिरि मिलहिं बहोरी। बढ़ी परस्पर प्रीति न थोरी।। पुनि पुनि मिलत सखिन्ह बिलगाई। बाल बच्छ जिमि धेनु लवाई।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, രാജ്ഞി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു, സ്നേഹത്തിന്റെ ചളിയിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ. സ്നേഹം നിറഞ്ഞ അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാമൻ തന്റെ മാതാവിനെ പലവിധത്തിൽ ബഹുമാനിച്ചു. രാമൻ കൈകൾ കൂപ്പി വിടവാങ്ങി, വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം ചെയ്തു. അനുഗ്രഹം സ്വീകരിച്ച്, അദ്ദേഹം വീണ്ടും തല കുനിച്ചു; രഘുവിന്റെ അധിപൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു. രാജ്ഞി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സുന്ദരവും മധുരവുമായ രൂപം ഹൃദയത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നു; സ്നേഹം അവളെ പൂർണ്ണമായി ബലഹീനയാക്കി. പിന്നെ, സ്വയം നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, രാജകുമാരി മുന്നേറി; വീണ്ടും വീണ്ടും അവൾ തന്റെ മാതാക്കളെ കണ്ടു. അവൾ അവരെ അനുഗമിച്ചു പിന്നെ വീണ്ടും കണ്ടു; അവരുടെ പരസ്പര സ്നേഹം വലുതായി, ചെറുതല്ല. വീണ്ടും വീണ്ടും അവൾ തന്റെ തോഴിമാരെ കണ്ട് വിടവാങ്ങി, കാളക്കുട്ടിയിലേക്ക് ആകർഷിക്കപ്പെടുന്ന പശുവിനെപ്പോലെ.

Verse 711 (दोहा/सोरठा)

प्रेमबिबस नर नारि सब सखिन्ह सहित रनिवासु। मानहुँ कीन्ह बिदेहपुर करुनाँ बिरहँ निवासु।।337।।

സ്നേഹത്താൽ പെലഞ്ഞ്, കൊട്ടാരത്തിലെ എല്ലാ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, തങ്ങളുടെ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം, വിദേഹ നഗരത്തെ കരുണയുടെയും വിയോഗത്തിന്റെയും വാസസ്ഥലമാക്കി മാറ്റിയതായി തോന്നി.

Verse 712 (चौपाई)

सुक सारिका जानकी ज्याए। कनक पिंजरन्हि राखि पढ़ाए।। ब्याकुल कहहिं कहाँ बैदेही। सुनि धीरजु परिहरइ न केही।। भए बिकल खग मृग एहि भाँति। मनुज दसा कैसें कहि जाती।। बंधु समेत जनकु तब आए। प्रेम उमगि लोचन जल छाए।। सीय बिलोकि धीरता भागी। रहे कहावत परम बिरागी।। लीन्हि राँय उर लाइ जानकी। मिटी महामरजाद ग्यान की।। समुझावत सब सचिव सयाने। कीन्ह बिचारु न अवसर जाने।। बारहिं बार सुता उर लाई। सजि सुंदर पालकीं मगाई।।

ജാനകി വളർത്തി സംസാരിക്കാൻ പഠിപ്പിച്ച തത്തകളും മൈനകളും, സ്വർണ്ണ കൂടുകളിൽ സൂക്ഷിച്ചിരുന്നവ, വിഷമത്തോടെ കരഞ്ഞു, 'വിദേഹത്തിന്റെ പുത്രി എവിടെ?' അവ കേട്ട്, ആരും ധൈര്യം നിലനിർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല. പക്ഷികളും മാനുകളും അങ്ങനെ വ്യാകുലരായി; എങ്കിൽ മനുഷ്യരുടെ അവസ്ഥ എങ്ങനെ വിവരിക്കാൻ കഴിയും? പിന്നെ ജനകൻ തന്റെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം വന്നു; സ്നേഹം ഉയർന്നുവന്നു കണ്ണുകളിൽ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞു. സീതയെ കണ്ട്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം ഒഴിഞ്ഞുപോയി; അദ്ദേഹം പരമമായി വിരക്തനെന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടവനായി നിലകൊണ്ടു. രാജാവ് ജാനകിയെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തുപിടിച്ചു; രാജകീയ മഹിമയെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ ചിന്തയും മാഞ്ഞു. എല്ലാ ജ്ഞാനികളായ മന്ത്രിമാരും അദ്ദേഹത്തെ ഉപദേശിച്ചു, പക്ഷേ അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധിച്ചില്ല, സമയം അറിഞ്ഞില്ല. വീണ്ടും വീണ്ടും അദ്ദേഹം മകളെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു; പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു സുന്ദരമായ പല്ലക്ക് ഒരുക്കി വരുത്തി.

Verse 713 (दोहा/सोरठा)

प्रेमबिबस परिवारु सबु जानि सुलगन नरेस। कुँअरि चढ़ाई पालकिन्ह सुमिरे सिद्धि गनेस।।338।।

പ്രേമത്താൽ മഥിതരായി സകല കുടുംബവും ജ്വലിക്കുന്നതായി തോന്നി; ഇതറിഞ്ഞ രാജാവ് തന്റെ പുത്രിയെ പാലിഖിയിൽ കയറ്റി വിജയത്തിനായി ഗണേശനെ സ്മരിച്ചു.

Verse 714 (चौपाई)

बहुबिधि भूप सुता समुझाई। नारिधरमु कुलरीति सिखाई।। दासीं दास दिए बहुतेरे। सुचि सेवक जे प्रिय सिय केरे।। सीय चलत ब्याकुल पुरबासी। होहिं सगुन सुभ मंगल रासी।। भूसुर सचिव समेत समाजा। संग चले पहुँचावन राजा।। समय बिलोकि बाजने बाजे। रथ गज बाजि बरातिन्ह साजे।। दसरथ बिप्र बोलि सब लीन्हे। दान मान परिपूरन कीन्हे।। चरन सरोज धूरि धरि सीसा। मुदित महीपति पाइ असीसा।। सुमिरि गजाननु कीन्ह पयाना। मंगलमूल सगुन भए नाना।।

രാജാവ് തന്റെ പുത്രിയെ പലവിധത്തിൽ ഉപദേശിച്ചു, ഭാര്യാധർമ്മങ്ങളും കുലാചാരങ്ങളും പഠിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹം അവൾക്ക് പല ദാസീദാസന്മാരെ നൽകി, സീതയ്ക്ക് പ്രിയങ്കരരായ ശുദ്ധമായ സേവകർ. സീത പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരവാസികൾ വ്യാകുലരായി; ശുഭസൂചകങ്ങളും മംഗളദിനങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ബ്രാഹ്മണർ, മന്ത്രിമാർ, സകല സഭാംഗങ്ങളും രാജാവിനൊപ്പം അനുഗമിച്ചു. സമയം കണ്ട് വാദ്യങ്ങൾ മുഴങ്ങി; വിവാഹഘോഷയാത്രയിൽ രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ അണിനിരന്നു. ദശരഥൻ സകല ബ്രാഹ്മണരെയും വിളിച്ച് ദാനം നൽകി, സകല മാനങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി. തല കുനിച്ച് പാദപദ്മങ്ങളുടെ ധൂളി ധരിച്ച്, ആനന്ദത്തോടെ രാജാവ് അനുഗ്രഹം സ്വീകരിച്ചു. ഗജവദനനെ സ്മരിച്ച് അദ്ദേഹം പുറപ്പെട്ടു; പല ശുഭസൂചകങ്ങളും മംഗളദിനങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 715 (दोहा/सोरठा)

सुर प्रसून बरषहि हरषि करहिं अपछरा गान। चले अवधपति अवधपुर मुदित बजाइ निसान।।339।।

ദേവന്മാർ ആനന്ദത്തോടെ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിയുന്നു, അപ്സരസ്സുകൾ ഗാനം ആലപിക്കുന്നു. അയോധ്യാപതി ആനന്ദത്തോടെ നിശാനങ്ങൾ മുഴക്കി അയോധ്യയിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.