Prakarana 34
सोपान-प्रवेश: ‘मंगल-आरम्भ’ से ‘भक्ति-बीज’ तक। बालकाण्ड में राम-लीला का प्रथम दर्शन जीव के भीतर श्रद्धा (श्रवण-रुचि) जगाता है। यहाँ विवाह-उत्सव, अतिथि-सत्कार, गुरु-कृपा, दान और कुल-रीति—ये सब ‘धर्म-आचरण’ को भक्ति का आधार बनाते हैं। इस खण्ड का द्वार-भाव यह है कि मोक्ष-मार्ग का पहला पायदान सामाजिक-धर्म और प्रेम-सम्बन्धों की शुद्धि से खुलता है; लोक-मर्यादा के भीतर रहकर भी ईश्वर-प्रेम (सगुण-भक्ति) निरन्तर नूतन होता जाता है।
Shadi ke baad Janaka ne mehmanon ki bahot achi seva ki aur Dasharatha ne guru ki puja karke brahmanon ko daan diya. Har taraf naye naye shubh kaam ho rahe the aur sab khush the. Jab vidai ka waqt aaya to mahilaon ka dil bhar gaya aur woh sab rone lage. Sita apni doli mein baithi aur maa ka ashirwad lekar chali gayi. Saas-bahu aur parivar ke logon ne bahot pyaar se vida kiya. Ye judaai ka dard baad mein bhakti ko aur mazboot karega. Ghar bas karke bhi log dharam ka paalan karte rahe. Tulsidas ne dikhaya ki daan aur seva se insaan ka dil saaf hota hai.
Verses
Chaupai 330.1-4
नित नूतन मंगल पुर माहीं।निमिष सरिस दिन जामिनि जाहीं।।
बड़े भोर भूपतिमनि जागे।जाचक गुन गन गावन लागे।।
देखि कुअँर बर बधुन्ह समेता।किमि कहि जात मोदु मन जेता।।
प्रातक्रिया करि गे गुरु पाहीं।महाप्रमोदु प्रेमु मन माहीं।।
करि प्रनाम पूजा कर जोरी।बोले गिरा अमिअँ जनु बोरी।।
तुम्हरी कृपाँ सुनहु मुनिराजा।भयउँ आजु मैं पूरनकाजा।।
अब सब बिप्र बोलाइ गोसाईं।देहु धेनु सब भाँति बनाई।।
सुनि गुर करि महिपाल बड़ाई।पुनि पठए मुनि बृंद बोलाई।।
nita nūtana maṁgala pura māhīṁ |nimiṣa sarisa dina jāmini jāhīṁ ||
baṛe bhora bhūpatimani jāge |jācaka guna gana gāvana lāge ||
dekhi kuãra bara badhunha sametā |kimi kahi jāta modu mana jetā ||
prātakriyā kari ge guru pāhīṁ |mahāpramodu premu mana māhīṁ ||
kari pranāma pūjā kara jorī |bole girā amiã janu borī ||
tumharī kṛpā̃ sunahu munirājā |bhayaũ āju maiṁ pūranakājā ||
aba saba bipra bolāi gosāīṁ |dehu dhenu saba bhā̃ti banāī ||
suni gura kari mahipāla baṛāī |puni paṭhae muni bṛṁda bolāī ||
Shehar mein roz naya khushi ka mahol tha, aur din raat palak jhapakte hi nikal jaate the. Subah subah rajan uth gaye, aur gaane wale unke bahut saare gun gaane lage. Rajkumar aur unki patniyon ko saath dekh kar, unke dil ki khushi ka kya batana? Subah ke kaam karke wo apne guru ke paas gaye, dil mein bahut khushi aur pyar tha. Unhone pranaam kiya aur puja ki, haath jod kar aise bol jaise meethi boondein gir rahi ho. Suniye rishiyon ke raja, aapki kripa se aaj mera saara kaam ho gaya. Ab saare panditon ko bulaiye, aur sabko acche se sajaye gaye gaayen dijiye. Yeh sunkar guru ne raja ki tareef ki, aur phir rishiyon ke jhunde ko bulane bheja.
Doha 330
बामदेउ अरु देवरिषि बालमीकि जाबालि।आए मुनिबर निकर तब कौसिकादि तपसालि।।330।।
bāmadeu aru devariṣi bālamīki jābāli |āe munibara nikara taba kausikādi tapasāli ||330||
Tab aaye Vamadeva aur Narada, Valmiki aur Jabali, aur bahut saare bade rishi, Vishvamitra aur baaki tap kare hue muni sab.
Chaupai 331.1-4
दंड प्रनाम सबहि नृप कीन्हे।पूजि सप्रेम बरासन दीन्हे।।
चारि लच्छ बर धेनु मगाई।कामसुरभि सम सील सुहाई।।
सब बिधि सकल अलंकृत कीन्हीं।मुदित महिप महिदेवन्ह दीन्हीं।।
करत बिनय बहु बिधि नरनाहू।लहेउँ आजु जग जीवन लाहू।।
पाइ असीस महीसु अनंदा।लिए बोलि पुनि जाचक बृंदा।।
कनक बसन मनि हय गय स्यंदन।दिए बूझि रुचि रबिकुलनंदन।।
चले पढ़त गावत गुन गाथा।जय जय जय दिनकर कुल नाथा।।
एहि बिधि राम बिआह उछाहू।सकइ न बरनि सहस मुख जाहू।।
daṁḍa pranāma sabahi nṛpa kīnhe |pūji saprema barāsana dīnhe ||
cāri laccha bara dhenu magāī |kāmasurabhi sama sīla suhāī ||
saba bidhi sakala alaṁkṛta kīnhīṁ |mudita mahipa mahidevanha dīnhīṁ ||
karata binaya bahu bidhi naranāhū |laheũ āju jaga jīvana lāhū ||
pāi asīsa mahīsu anaṁdā |lie boli puni jācaka bṛṁdā ||
kanaka basana mani haya gaya syaṁdana |die būjhi ruci rabikulanaṁdana ||
cale paṛhata gāvata guna gāthā |jaya jaya jaya dinakara kula nāthā ||
ehi bidhi rāma biāha uchāhū |sakai na barani sahasa mukha jāhū ||
Raja sabke aage jhuk kar pranaam kiya, aur pyaar se puja karke unko acchi jagah par bithaya. Chaar lakh achchi gaayen mangwayi gayi, jo itni naram aur pyaari thi jaise swarg ki Kamadhenu. Sabko har tarah se sajaya, aur khush raja ne woh sab panditon ko de di. Raja ne bahut tarah se haath jod kar kaha, aaj mujhe is duniya mein jeene ka asli phal mil gaya. Raja unka aashirwad le kar bahut khush hua, phir usne bheed bhar ke bhikhari bulaye. Ram ne har ek se poocha ki kya chahiye, aur unhe sone, kapde, nagina, ghode, haathi aur rath de diye. Sab log Ram ki taarif ke gaane gaate hue chale gaye, Surya vansh ke swami ki jai jai jai ho. Ram ki shaadi mein itna utsav tha, agar kisi ke hazar muh bhi ho to bhi woh isko bayaan nahi kar sakta.
Doha 331
बार बार कौसिक चरन सीसु नाइ कह राउ।यह सबु सुखु मुनिराज तव कृपा कटाच्छ पसाउ।।331।।
bāra bāra kausika carana sīsu nāi kaha rāu |yaha sabu sukhu munirāja tava kṛpā kaṭāccha pasāu ||331||
Raja baar baar Kaushik ke charno mein sir jhuka ke bolte hain, he rishiyon ke raja, yeh saara khushi aapke kripa drishti ka fal hai.
Chaupai 332.1-4
जनक सनेहु सीलु करतूती।नृपु सब भाँति सराह बिभूती।।
दिन उठि बिदा अवधपति मागा।राखहिं जनकु सहित अनुरागा।।
नित नूतन आदरु अधिकाई।दिन प्रति सहस भाँति पहुनाई।।
नित नव नगर अनंद उछाहू।दसरथ गवनु सोहाइ न काहू।।
बहुत दिवस बीते एहि भाँती।जनु सनेह रजु बँधे बराती।।
कौसिक सतानंद तब जाई।कहा बिदेह नृपहि समुझाई।।
अब दसरथ कहँ आयसु देहू।जद्यपि छाड़ि न सकहु सनेहू।।
भलेहिं नाथ कहि सचिव बोलाए।कहि जय जीव सीस तिन्ह नाए।।
janaka sanehu sīlu karatūtī |nṛpu saba bhā̃ti sarāha bibhūtī ||
dina uṭhi bidā avadhapati māgā |rākhahiṁ janaku sahita anurāgā ||
nita nūtana ādaru adhikāī |dina prati sahasa bhā̃ti pahunāī ||
nita nava nagara anaṁda uchāhū |dasaratha gavanu sohāi na kāhū ||
bahuta divasa bīte ehi bhā̃tī |janu saneha raju bãdhe barātī ||
kausika satānaṁda taba jāī |kahā bideha nṛpahi samujhāī ||
aba dasaratha kahã āyasu dehū |jadyapi chāṛi na sakahu sanehū ||
bhalehiṁ nātha kahi saciva bolāe |kahi jaya jīva sīsa tinha nāe ||
Raja Dasharath ne Janak ki meharbani, unka accha character, unke kaam aur unki shaan, har tarah se tareef ki. Roz wo utth kar jaane ki permission mangta, aur roz Janak pyar se unhe rok deta. Har din naya izzaz badhta jaata, aur roz hazaron tarah se mehmaan nawazi hoti. Har din sheher mein naya khushi aur jashn ka mahaul tha, aur kisi ko bhi Dasharath ke jaane ka idea pasand nahi tha. Bahut din aise hi nikal gaye, jaise baraat wale pyar ke dhaage se bandh gaye hon. Phir Vishwamitra aur Shatanand gaye aur Videha ke raja ko samjhaya. Ab Dasharath ko jaane ki aagya de do, chahe unhe chodna kitna bhi mushkil kyun na lage. Theek hai, master, Janak bole, aur apne mantriyon ko bulaya. Wo aaye, jeet raho lambi umar wali baat bole, aur sir jhukaya.
Doha 332
अवधनाथु चाहत चलन भीतर करहु जनाउ।भए प्रेमबस सचिव सुनि बिप्र सभासद राउ।।332।।
avadhanāthu cāhata calana bhītara karahu janāu |bhae premabasa saciva suni bipra sabhāsada rāu ||332||
Ayodhya ke swami jaana chahte hain. Andar mahalon mein iski khabar bhej do. Ye sun ke mantri, Brahman, sabha ke log aur raja khud preem mein beh gaye.
Chaupai 333.1-4
पुरबासी सुनि चलिहि बराता।बूझत बिकल परस्पर बाता।।
सत्य गवनु सुनि सब बिलखाने।मनहुँ साँझ सरसिज सकुचाने।।
जहँ जहँ आवत बसे बराती।तहँ तहँ सिद्ध चला बहु भाँती।।
बिबिध भाँति मेवा पकवाना।भोजन साजु न जाइ बखाना।।
भरि भरि बसहँ अपार कहारा।पठई जनक अनेक सुसारा।।
तुरग लाख रथ सहस पचीसा।सकल सँवारे नख अरु सीसा।।
मत्त सहस दस सिंधुर साजे।जिन्हहि देखि दिसिकुंजर लाजे।।
कनक बसन मनि भरि भरि जाना।महिषीं धेनु बस्तु बिधि नाना।।
purabāsī suni calihi barātā |būjhata bikala paraspara bātā ||
satya gavanu suni saba bilakhāne |manahũ sā̃jha sarasija sakucāne ||
jahã jahã āvata base barātī |tahã tahã siddha calā bahu bhā̃tī ||
bibidha bhā̃ti mevā pakavānā |bhojana sāju na jāi bakhānā ||
bhari bhari basahã apāra kahārā |paṭhaī janaka aneka susārā ||
turaga lākha ratha sahasa pacīsā |sakala sãvāre nakha aru sīsā ||
matta sahasa dasa siṁdhura sāje |jinhahi dekhi disikuṁjara lāje ||
kanaka basana mani bhari bhari jānā |mahiṣīṁ dhenu bastu bidhi nānā ||
Shehar ke logon ne suna ki baraat nikalne wali hai, toh sab ek doosre se poochhne lage, pareshani mein. Sabko pata chala ki sach mein nikalna hai, toh sab dukhi ho gaye, jaise shaam ko kamal band ho jaata hai. Jahan jahan baraat ke log aakar ruke the, wahan wahan har tarah ka saaman taiyaar kar diya gaya. Tarah tarah ka meva aur pakwaan tha, khane ka jo arrangement tha usko bataana mushkil hai. Janak ne uncounted kahar bheje, gaadiyan bhar bhar ke, aur bahut saare achhe rasoiye bhi. Ek lakh ghode aur pachis hazaar rath bheje, sabko sir se pair tak saja ke. Das haathi jo musth mein the, unko bhi saj ke bheja, jinhe dekh ke dishaon ke rakshak haanthi bhi sharm aa gayi. Sone ke kapde aur moti bhar bhar ke gaadiyan thi, aur bhains, gaay, aur tarah tarah ka saaman bhi.
Doha 333
दाइज अमित न सकिअ कहि दीन्ह बिदेहँ बहोरि।जो अवलोकत लोकपति लोक संपदा थोरि।।333।।
dāija amita na sakia kahi dīnha bidehã bahori |jo avalokata lokapati loka saṁpadā thori ||333||
Janak ne jo dahej mein aur bhi bahut kuch diya, itna zyada ki bata nahi ja sakta. Jo log saare lok ke rakhwale hain, wo yeh sab dekh kar apne lok ki sampatti ko thodi samajhte.
Chaupai 334.1-4
सबु समाजु एहि भाँति बनाई।जनक अवधपुर दीन्ह पठाई।।
चलिहि बरात सुनत सब रानीं।बिकल मीनगन जनु लघु पानीं।।
पुनि पुनि सीय गोद करि लेहीं।देइ असीस सिखावनु देहीं।।
होएहु संतत पियहि पिआरी।चिरु अहिबात असीस हमारी।।
सासु ससुर गुर सेवा करेहू।पति रुख लखि आयसु अनुसरेहू।।
अति सनेह बस सखीं सयानी।नारि धरम सिखवहिं मृदु बानी।।
सादर सकल कुअँरि समुझाई।रानिन्ह बार बार उर लाई।।
बहुरि बहुरि भेटहिं महतारीं।कहहिं बिरंचि रचीं कत नारीं।।
sabu samāju ehi bhā̃ti banāī |janaka avadhapura dīnha paṭhāī ||
calihi barāta sunata saba rānīṁ |bikala mīnagana janu laghu pānīṁ ||
puni puni sīya goda kari lehīṁ |dei asīsa sikhāvanu dehīṁ ||
hoehu saṁtata piyahi piārī |ciru ahibāta asīsa hamārī ||
sāsu sasura gura sevā karehū |pati rukha lakhi āyasu anusarehū ||
ati saneha basa sakhīṁ sayānī |nāri dharama sikhavahiṁ mṛdu bānī ||
sādara sakala kuãri samujhāī |rāninha bāra bāra ura lāī ||
bahuri bahuri bheṭahiṁ mahatārīṁ |kahahiṁ biraṁci racīṁ kata nārīṁ ||
Janaka ne saara samaan isi tarah taiyaar karke Ayodhya bhej diya. Baarat chalegi ye sunke saari raniyan pareshan ho gayin, jaise thode paani mein machliyan. Baar baar Sita ko godi mein utha liya, ashirwad diya aur samjhaya. Hamesha apne pati ko pyari raho. Ye hamara ashirwad hai ki tumhara suhaag lamba chale. Sasu, sasur aur guru ki seva karo. Pati ki ichha samajhke uske aadesh ko maano. Bahut pyar se samajhdar sakhion ne nari ka dharam naram bhasha mein sikha diya. Pyaar se saari rajkumariyon ko samjhaya, aur raniyon ne baar baar unhe dil se laga liya. Maayein baar baar gale lagayi aur boli, Brahma ne auraton ko kyun banaya?
Doha 334
तेहि अवसर भाइन्ह सहित रामु भानु कुल केतु।चले जनक मंदिर मुदित बिदा करावन हेतु।।334।।
tehi avasara bhāinha sahita rāmu bhānu kula ketu |cale janaka maṁdira mudita bidā karāvana hetu ||334||
Us waqt Ram, jo Surya vansh ki shaan the, apne bhaiyon ke saath khush hokar Janak ke mahal gaye bidai lene ke liye.
Chaupai 335.1-4
चारिअ भाइ सुभायँ सुहाए।नगर नारि नर देखन धाए।।
कोउ कह चलन चहत हहिं आजू।कीन्ह बिदेह बिदा कर साजू।।
लेहु नयन भरि रूप निहारी।प्रिय पाहुने भूप सुत चारी।।
को जानै केहि सुकृत सयानी।नयन अतिथि कीन्हे बिधि आनी।।
मरनसीलु जिमि पाव पिऊषा।सुरतरु लहै जनम कर भूखा।।
पाव नारकी हरिपदु जैसें।इन्ह कर दरसनु हम कहँ तैसे।।
निरखि राम सोभा उर धरहू।निज मन फनि मूरति मनि करहू।।
एहि बिधि सबहि नयन फलु देता।गए कुअँर सब राज निकेता।।
cāria bhāi subhāyã suhāe |nagara nāri nara dekhana dhāe ||
kou kaha calana cahata hahiṁ ājū |kīnha bideha bidā kara sājū ||
lehu nayana bhari rūpa nihārī |priya pāhune bhūpa suta cārī ||
ko jānai kehi sukṛta sayānī |nayana atithi kīnhe bidhi ānī ||
maranasīlu jimi pāva piūṣā |surataru lahai janama kara bhūkhā ||
pāva nārakī haripadu jaiseṁ |inha kara darasanu hama kahã taise ||
nirakhi rāma sobhā ura dharahū |nija mana phani mūrati mani karahū ||
ehi bidhi sabahi nayana phalu detā |gae kuãra saba rāja niketā ||
Chaar bhai apne tevar mein bahut sundar lag rahe the. Shehar ki auratein aur mard dono unhe dekhne ke liye daud aaye. Kisi ne kaha, ye aaj hi chalna chahte hain. Videha ke raja ne unki vidaai ka saaman taiyaar kar diya hai. Apni aankhon bhar inka roop dekho, kyunki ye chaar rajkumar bahut pyaare mehmaan hain. Kaun jaane, samajhdar saathi, kis punya ki wajah se bhagwan ne inhe hamari aankhon ke mehmaan banakar yahan bhej diya. Jaise marne wala aadmi paaye amrit, ya jaise janam bhar bhookha rahne wala paaye swarg ka ped. Ya jaise narak mein rehne wala Hari ke dhaam tak pahunche, waise hi inhe dekh paana humein mila hai. Ram ki khubsurti dekho aur apne dil mein basa lo. Apne man ko naag bana lo aur unka roop uske fan ke nagmani ki tarah rakho. Is tarah sabko aankhon ka phal de kar, saare rajkumar raja ke mahal chale gaye.
Doha 335
रूप सिंधु सब बंधु लखि हरषि उठा रनिवासु।करहि निछावरि आरती महा मुदित मन सासु।।335।।
rūpa siṁdhu saba baṁdhu lakhi haraṣi uṭhā ranivāsu |karahi nichāvari āratī mahā mudita mana sāsu ||335||
Saare bhaiyon ko dekha, jo sundarta ke sagar the. Raniyon ke mahal mein khushi se jaan aayi. Sasu maa ke dil bahut khush the. Unhone aarti ki aur un par chadhava kiya.
Chaupai 336.1-4
देखि राम छबि अति अनुरागीं।प्रेमबिबस पुनि पुनि पद लागीं।।
रही न लाज प्रीति उर छाई।सहज सनेहु बरनि किमि जाई।।
भाइन्ह सहित उबटि अन्हवाए।छरस असन अति हेतु जेवाँए।।
बोले रामु सुअवसरु जानी।सील सनेह सकुचमय बानी।।
राउ अवधपुर चहत सिधाए।बिदा होन हम इहाँ पठाए।।
मातु मुदित मन आयसु देहू।बालक जानि करब नित नेहू।।
सुनत बचन बिलखेउ रनिवासू।बोलि न सकहिं प्रेमबस सासू।।
हृदयँ लगाइ कुअँरि सब लीन्ही।पतिन्ह सौंपि बिनती अति कीन्ही।।
dekhi rāma chabi ati anurāgīṁ |premabibasa puni puni pada lāgīṁ ||
rahī na lāja prīti ura chāī |sahaja sanehu barani kimi jāī ||
bhāinha sahita ubaṭi anhavāe |charasa asana ati hetu jevā̃e ||
bole rāmu suavasaru jānī |sīla saneha sakucamaya bānī ||
rāu avadhapura cahata sidhāe |bidā hona hama ihā̃ paṭhāe ||
mātu mudita mana āyasu dehū |bālaka jāni karaba nita nehū ||
sunata bacana bilakheu ranivāsū |boli na sakahiṁ premabasa sāsū ||
hṛdayã lagāi kuãri saba līnhī |patinha sauṁpi binatī ati kīnhī ||
Ram ke roop ko dekh ke raniyon ke dil mein bahut pyar aa gaya, aur pyar mein behal hokar baar baar unke paon pakad liye. Unmein koi sharam nahi rahi kyunki dil pyar se bhar gaya tha. Aisa natural pyar ko kaise bataaya jaaye. Ram aur unke bhaiyon ko khushboo wala tel laga ke nahlaya, phir bahut pyar se chh ras wala khana khilaya. Ram ne sahi waqt samajh ke baat ki, aur unki baat mein narmi, pyar aur thodi sharam thi. Raja Avadh shehar ko jaana chahte hain, aur humein yahan se bidai lene ke liye bheja hai. Mata, khush hokar humein aashirwaad do, aur mujhe bachcha maan ke hamesha pyar dikhate raho. Ye baat sun ke mahal ki aurtein ro uthi, aur saas log pyar mein behal hokar bol nahi paaye. Un saari raniyon ko dil se laga liya, aur unke pati ko saump ke bahut guzaarish ki.
Chhand 336
करि बिनय सिय रामहि समरपी जोरि कर पुनि पुनि कहै।बलि जाँउ तात सुजान तुम्ह कहुँ बिदित गति सब की अहै।।
परिवार पुरजन मोहि राजहि प्रानप्रिय सिय जानिबी।तुलसीस सीलु सनेहु लखि निज किंकरी करि मानिबी।।
kari binaya siya rāmahi samarapī jori kara puni puni kahai |bali jā̃u tāta sujāna tumha kahũ bidita gati saba kī ahai ||
parivāra purajana mohi rājahi prānapriya siya jānibī |tulasīsa sīlu sanehu lakhi nija kiṁkarī kari mānibī ||
Wo Sita ko Ram ke hawale karti hain, haath jod ke baar baar kehti hain, "Main apna aap tumhe de rahi hoon, bete. Tum samajhdar ho, aur sabke dil ki haalat tumhe pata hai." "Jaano ki Sita apne parivaar, shehar ke logon, mujhe, aur raja ko jaan jitni pyari hai. Tulsi ke Swami, uska naram swabhav aur pyaar dekh kar, use apni dasi maan lo."
Soratha 336
तुम्ह परिपूरन काम जान सिरोमनि भावप्रिय।जन गुन गाहक राम दोष दलन करुनायतन।।336।।
tumha paripūrana kāma jāna siromani bhāvapriya |jana guna gāhaka rāma doṣa dalana karunāyatana ||336||
Tum har khwahish poori kar dete ho, samajhdar logon mein sabse aage ho, aur jo log dil se pyar karte hain unhe tum bahut pasand ho. Hey Ram, apne bhakton ke gun tum qadar karte ho, unke kusoor mita dete ho, aur tum daya ka ghar ho.
Chaupai 337.1-4
अस कहि रही चरन गहि रानी।प्रेम पंक जनु गिरा समानी।।
सुनि सनेहसानी बर बानी।बहुबिधि राम सासु सनमानी।।
राम बिदा मागत कर जोरी।कीन्ह प्रनामु बहोरि बहोरी।।
पाइ असीस बहुरि सिरु नाई।भाइन्ह सहित चले रघुराई।।
मंजु मधुर मूरति उर आनी।भई सनेह सिथिल सब रानी।।
पुनि धीरजु धरि कुअँरि हँकारी।बार बार भेटहिं महतारीं।।
पहुँचावहिं फिरि मिलहिं बहोरी।बढ़ी परस्पर प्रीति न थोरी।।
पुनि पुनि मिलत सखिन्ह बिलगाई।बाल बच्छ जिमि धेनु लवाई।।
asa kahi rahī carana gahi rānī |prema paṁka janu girā samānī ||
suni sanehasānī bara bānī |bahubidhi rāma sāsu sanamānī ||
rāma bidā māgata kara jorī |kīnha pranāmu bahori bahorī ||
pāi asīsa bahuri siru nāī |bhāinha sahita cale raghurāī ||
maṁju madhura mūrati ura ānī |bhaī saneha sithila saba rānī ||
puni dhīraju dhari kuãri hãkārī |bāra bāra bheṭahiṁ mahatārīṁ ||
pahũcāvahiṁ phiri milahiṁ bahorī |baṛhī paraspara prīti na thorī ||
puni puni milata sakhinha bilagāī |bāla baccha jimi dhenu lavāī ||
Rani ne aise bolkar uske pair pakad liye. Pyaar mein itni doobi ki uski awaz aisa laga jaise kiichad mein sama gayi. Ram ne unke pyaar bhari baatein suni aur apni sasuma ki bahut tarah se izzat ki. Ram ne haath jod kar jaane ki ijazat maangi aur unhe baar baar pranaam kiya. Aashirwaad lene ke baad usne ek baar aur sir jhukaya, aur Raghukul ke swami apne bhaiyon ke saath nikal gaye. Sab raniyon ne uski sundar aur meethi surat apne dil mein basa li, aur pyaar se sab kamzor pad gayi. Phir unhone himmat jama kar apni kunwari betiyon ko bulaya, aur maaon ne unhe baar baar gale lagaya. Wo thodi door tak unhe chhodne jaate, phir mud kar gale lagate. Aapas ka pyaar badhta gaya, aur wo koi chhoti baat nahi thi. Baar baar gale lagate aur apni saheliyon se alag ho jaate, jaise gaay apne naye bachhede ke paas chipak ti hai.
Doha 337
प्रेमबिबस नर नारि सब सखिन्ह सहित रनिवासु।मानहुँ कीन्ह बिदेहपुर करुनाँ बिरहँ निवासु।।337।।
premabibasa nara nāri saba sakhinha sahita ranivāsu |mānahũ kīnha bidehapura karunā̃ birahã nivāsu ||337||
Shehar ke saare aadmi aur aurati, saath wali saheliyan aur pura andar mahal, sab pyaar mein doob gaye. Aisa laga jaise daya aur bichhadne ka dard dono us shehar mein aa bas gaye ho.
Chaupai 338.1-4
सुक सारिका जानकी ज्याए।कनक पिंजरन्हि राखि पढ़ाए।।
ब्याकुल कहहिं कहाँ बैदेही।सुनि धीरजु परिहरइ न केही।।
भए बिकल खग मृग एहि भाँति।मनुज दसा कैसें कहि जाती।।
बंधु समेत जनकु तब आए।प्रेम उमगि लोचन जल छाए।।
सीय बिलोकि धीरता भागी।रहे कहावत परम बिरागी।।
लीन्हि राँय उर लाइ जानकी।मिटी महामरजाद ग्यान की।।
समुझावत सब सचिव सयाने।कीन्ह बिचारु न अवसर जाने।।
बारहिं बार सुता उर लाई।सजि सुंदर पालकीं मगाई।।
suka sārikā jānakī jyāe |kanaka piṁjaranhi rākhi paṛhāe ||
byākula kahahiṁ kahā̃ baidehī |suni dhīraju pariharai na kehī ||
bhae bikala khaga mṛga ehi bhā̃ti |manuja dasā kaiseṁ kahi jātī ||
baṁdhu sameta janaku taba āe |prema umagi locana jala chāe ||
sīya biloki dhīratā bhāgī |rahe kahāvata parama birāgī ||
līnhi rā̃ya ura lāi jānakī |miṭī mahāmarajāda gyāna kī ||
samujhāvata saba saciva sayāne |kīnha bicāru na avasara jāne ||
bārahiṁ bāra sutā ura lāī |saji suṁdara pālakīṁ magāī ||
Janaki ne jo tote aur maina paale the, sone ke pinjre mein rakhe the aur unhein bolna sikhaaya tha. Wo pareshani mein bol uthhe, "Vaidehi kahan hai?" Ye sun kar kiska sabr na toot jaaye? Jab panchhi aur jaanwar aise dukh se pareshaan the, toh logon ki haalat kaise bataai jaaye? Tab Janak apne bhai ke saath aaye. Unka pyaar badh utha aur aankhon mein aansoo aa gaye. Sita ko dekh kar unka sabr chhoot gaya, halanki unhein ab bhi sabse bada vairagi kaha jaata tha. Raja ne Janaki ko seene se laga liya, aur unke gyaan ka bada parda toot gaya. Saare samajhdaar mantriyon ne unhein samjhaya. Unhone socha aur samajh liya ki ab dukh ka waqt nahi tha. Baar baar apni beti ko seene se lagaya, aur sundar palkiyan sajwa kar mangwa li.
Doha 338
प्रेमबिबस परिवारु सबु जानि सुलगन नरेस।कुँअरि चढ़ाई पालकिन्ह सुमिरे सिद्धि गनेस।।338।।
premabibasa parivāru sabu jāni sulagana naresa |kũari caṛhāī pālakinha sumire siddhi ganesa ||338||
Sab parivar prem mein vash ho gaya. Raja ne shubh samay pahchaan ke kumariyon ko palkiyon mein bithaya aur safalata dene wale Ganesh ko yaad kiya.
Chaupai 339.1-4
बहुबिधि भूप सुता समुझाई।नारिधरमु कुलरीति सिखाई।।
दासीं दास दिए बहुतेरे।सुचि सेवक जे प्रिय सिय केरे।।
सीय चलत ब्याकुल पुरबासी।होहिं सगुन सुभ मंगल रासी।।
भूसुर सचिव समेत समाजा।संग चले पहुँचावन राजा।।
समय बिलोकि बाजने बाजे।रथ गज बाजि बरातिन्ह साजे।।
दसरथ बिप्र बोलि सब लीन्हे।दान मान परिपूरन कीन्हे।।
चरन सरोज धूरि धरि सीसा।मुदित महीपति पाइ असीसा।।
सुमिरि गजाननु कीन्ह पयाना।मंगलमूल सगुन भए नाना।।
bahubidhi bhūpa sutā samujhāī |nāridharamu kularīti sikhāī ||
dāsīṁ dāsa die bahutere |suci sevaka je priya siya kere ||
sīya calata byākula purabāsī |hohiṁ saguna subha maṁgala rāsī ||
bhūsura saciva sameta samājā |saṁga cale pahũcāvana rājā ||
samaya biloki bājane bāje |ratha gaja bāji barātinha sāje ||
dasaratha bipra boli saba līnhe |dāna māna paripūrana kīnhe ||
carana saroja dhūri dhari sīsā |mudita mahīpati pāi asīsā ||
sumiri gajānanu kīnha payānā |maṁgalamūla saguna bhae nānā ||
Raja ne apni beti ko bahut tarah se samjhaya. Usse patni ka dharam aur parivar ki rivaayat sikhai. Usne bahut saari daasi aur naukar de diye. Woh sab Sita ke pasand ke the aur bharosemand sevak the. Sita jab nikli to sheher ke log bahut udaas ho gaye. Lekin achhe shubh shubh sagun dikhne lage. Brahman aur mantri, sab log saath mein chale. Raja ke saath gaye taaki use pahuncha sakein. Waqt dekh kar saaz bajne lage. Baraati apni rath, haathi aur ghode taiyaar kar lage. Dasharath ne sab Brahman ko bulaya. Daan aur izzat deke sabko puri tarah khush kar diya. Unke charan kamal ki dhool sir pe rakh ke, khush raja ne unka aashirwad liya. Ganesha ko yaad karke usne safar shuru kiya. Bahut saare achhe sagun dikhne lage, jo barkat ka jaroor hain.
Doha 339
सुर प्रसून बरषहि हरषि करहिं अपछरा गान।चले अवधपति अवधपुर मुदित बजाइ निसान।।339।।
sura prasūna baraṣahi haraṣi karahiṁ apacharā gāna |cale avadhapati avadhapura mudita bajāi nisāna ||339||
Bhagwan aur devta khushi mein phool barsa rahe the. Upar wali ladkiyan gaana ga rahi thi. Avadh ke raja apne shehar ki taraf nikal gaye, dil khush tha aur dhol baj rahe the.
Frequently Asked Questions
परम्परा में विवाहोत्तर मंगल-प्रसंग (दान, गुरु-पूजन, अतिथि-सत्कार, विदाई) का पाठ ‘गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’, पारिवारिक सौहार्द, कन्या/विवाह-संबन्धी मंगल, तथा ‘विरह-भक्ति’ के संस्कार हेतु फलदायी माना जाता है—विशेषतः ‘नित नूतन मंगल’ भाव से मन में सात्त्विक आनन्द स्थिर होता है।
परम्परागत मानस-पाठ में इस प्रकार के मंगल-प्रसंगों पर अनेक पाठ-परम्पराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘सियाराममय सब जग जानी’ जैसे जप-सम्पुट जोड़ती हैं; कुछ परम्पराएँ ‘राम नाम’ (एकाक्षरी/द्व्यक्षरी) को ही सार्वभौम सम्पुट मानती हैं।
Ask anything about Prakarana 34 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
