Prakarana 20

Verse 400 (दोहा/सोरठा)

सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम। जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।

sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma | jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||

หลังจากทรงถวายคำอ้อนวอนด้วยความนอบน้อม หมู่เทวดาทั้งปวงก็เสด็จกลับสู่ที่ประทับของพระองค์ๆ แล้วพระผู้เป็นเจ้า ผู้ทรงเป็นที่พักพิงของจักรวาล ก็ทรงปรากฏพระองค์ เป็นที่พักผ่อนและที่พึ่งพิงของโลกทั้งปวง

Verse 401 (छंद)

भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी। हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।। लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी। भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।। कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता। माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।। करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता। सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।। ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै। मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।। उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै। कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।। माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा। कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।। सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा। यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।

bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī | haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī || locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī | bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī || kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā | māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā || karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā | so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā || brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai | mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai || upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai | kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai || mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā | kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā || suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā | yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||

พระผู้ทรงพระกรุณา ทรงเมตตาต่อผู้ยากไร้ ได้ทรงปรากฏพระองค์ เป็นผู้ทรงอุปถัมภ์พระนางเกาสัลยา พระมารดาทรงเต็มเปี่ยมด้วยความปีติ แม้พระหฤทัยของพระฤาษีทั้งหลายก็ถูกชิงไปเมื่อทอดพระเนตรพระวรกายอันน่าอัศจรรย์ พระเนตรของพระองค์ทรงเย้ายวน พระวรกายทรงดำดั่งเมฆฝน ในพระกรทั้งสี่นั้น พระองค์ทรงถือคทาอันเป็นสัญลักษณ์ของพระองค์ ทรงสวมพระภูษาและมาลัยดอกไม้ ทรงพระเนตรกว้างใหญ่ดั่งดอกบัว ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความงาม ทรงเป็นผู้ทำลายศัตรู ด้วยพระกรทั้งสาธุษณาพนม พระนางตรัสว่า ข้าพระองค์จะสรรเสริญพระองค์ด้วยประการใด โทษพระองค์ผู้ไร้ที่สิ้นสุด พระเวทและปุราณะทั้งหลายประกาศว่าพระองค์ทรงอยู่เหนือคุณธรรมของมายา เหนือวิสัยแห่งความรู้ ทรงไร้ขอบเขต พระองค์ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความกรุณาและความสุข เป็นคลังแห่งคุณธรรมทั้งปวง ซึ่งพระเวทและนักบุญทั้งหลายขับขาน แต่เพื่อความดีของข้าพระองค์ ด้วยความรักที่มีต่อผู้รับใช้ของพระองค์ พระองค์ได้ทรงปรากฏพระองค์ โอ้พระผู้เป็นเจ้าของพระลักษมี แม้หมู่จักรวาลทั้งปวงจะถูกสร้างขึ้นด้วยมายาของพระองค์ พระเวทประกาศถึงพระองค์ในทุกพระโลมา และพระองค์ก็ทรงสถิตในพระหฤทัยของข้าพระองค์ นี่คือปริศนาอันดูเหมือนขัดแย้ง เมื่อทรงสดับสิ่งนี้ แม้พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงมั่นคงก็ไม่ทรงอยู่นิ่งเฉย เมื่อความเข้าใจบังเกิด พระผู้เป็นเจ้าทรงยิ้ม ทรงประสงค์จะทรงแสดงพระลีลาในหลายประการ พระองค์ตรัสเล่านิทานอันงดงามเพื่อทรงสั่งสอนพระมารดา ในแบบอย่างที่บุตรจะได้รับความรักจากมารดา แล้วพระมารดาตรัสอีกครั้ง พระทัยของพระนางสั่นคลอน จงละพระวรกายนี้เถิด พระบุตรที่รัก จงทรงแสดงพระลีลาในวัยทารก อันทรงเป็นที่รักยิ่งในธรรมชาติของพระองค์ ความสุขนี้ประเสริฐยิ่งไม่มีประมาณ เมื่อทรงสดับพระดำรัสอันปรีชา พระราชาแห่งเทวดาทรงร้องไห้ ทรงกลายเป็นกุมาร ผู้ใดขับขานพระกรณีนี้ ย่อมบรรลุพระบาทของพระหรี ท่านเหล่านั้นไม่ตกลงสู่ก้นบึ้งแห่งการมีอยู่ในโลก

Verse 402 (दोहा/सोरठा)

बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार। निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।

bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra | nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||

เพื่อความเจริญแห่งพราหมณ์ โค เทวดา และนักบุญทั้งหลาย พระองค์ทรงรับอวตารเป็นมนุษย์ พระวรกายของพระองค์ทรงรับด้วยพระประสงค์ของพระองค์เอง พระองค์ทรงอยู่เหนือมายาและเหนือการละเล่นแห่งคุณธรรม

Verse 403 (चौपाई)

सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी। संभ्रम चलि आई सब रानी।। हरषित जहँ तहँ धाईं दासी। आनँद मगन सकल पुरबासी।। दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना। मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।। परम प्रेम मन पुलक सरीरा। चाहत उठत करत मति धीरा।। जाकर नाम सुनत सुभ होई। मोरें गृह आवा प्रभु सोई।। परमानंद पूरि मन राजा। कहा बोलाइ बजावहु बाजा।। गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा। आए द्विजन सहित नृपद्वारा।। अनुपम बालक देखेन्हि जाई। रूप रासि गुन कहि न सिराई।।

suni sisu rudana parama priya bānī | saṁbhrama cali āī saba rānī || haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī | ānaṁda magana sakala purabāsī || dasaratha putra-janma suni kānā | mānahuṁ brahmānaṁda samānā || parama prema mana pulaka sarīrā | cāhata uṭhata karata mati dhīrā || jākara nāma sunata subha hoī | moreṁ gṛha āvā prabhu soī || paramānaṁda pūri mana rājā | kahā bolāi bajāvahu bājā || guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā | āe dvijana sahita nṛpa-dvārā || anupama bālaka dekheṁhi jāī | rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||

เมื่อทรงสดับเสียงร้องไห้ของพระกุมาร อันเป็นที่โปรดปรานยิ่งกว่าบทเพลงใดๆ พระมเหสีทั้งปวงก็เสด็จมาด้วยความเร่งรีบอย่างเคารพ นางกำนัลทั้งหลายวิ่งไปมาด้วยความยินดี ชาวเมืองทั้งสิ้นจมด่ำในความปีติ เมื่อพระทศรถทรงสดับการประสูติของพระโอรส ก็ดั่งว่าความเบิกบานแห่งพรหมได้ซาบซึมเข้าในพระองค์ พระหฤทัยของพระองค์ล้นหลามด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ พระวรกายทรงพระทัยใจ แม้ทรงประสงค์จะทรงลุกขึ้นในทันที ก็ทรงทำพระทัยให้สงบด้วยความสุขุม เพียงทรงสดับพระนามของพระองค์ ความดีก็บังเกิด พระผู้เป็นเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมายังนิวาสถานของข้าพระองค์ พระหฤทัยของพระราชาเต็มเปี่ยมด้วยความปีติสูงสุด พระองค์ตรัสว่า จงเชิญพวกเขามา จงบรรเลงเครื่องดนตรี พระบัญชาไปถึงพระฤาษีวสิษฐ์ผู้เป็นครู และพราหมณ์ทั้งหลายพร้อมด้วยพระองค์ก็เสด็จมายังประตูพระราชวัง ท่านทั้งหลายทอดพระเนตรพระกุมารอันไร้ผู้เปรียบ ทรงเป็นรูปธรรมแห่งความงาม คุณธรรมของพระองค์ไม่อาจกล่าวสุดจะได้

Verse 404 (दोहा/सोरठा)

नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह। हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।

nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha | hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||

หลังจากทรงปฏิบัติศราธะนันทีมุขอันเป็นมงคล และทรงกระทำพิธีกรรมแห่งการประสูติครบถ้วนแล้ว พระราชาก็พระราชทานทรัพย์แก่พราหมณ์ทั้งหลาย ได้แก่ ทองคำ โค เครื่องนุ่งห่ม และอัญมณี

Verse 405 (चौपाई)

ध्वज पताक तोरन पुर छावा। कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।। सुमनबृष्टि अकास तें होई। ब्रह्मानंद मगन सब लोई।। बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई। सहज संगार किएँ उठि धाई।। कनक कलस मंगल धरि थारा। गावत पैठहिं भूप दुआरा।। करि आरति नेवछावरि करहीं। बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।। मागध सूत बंदिगन गायक। पावन गुन गावहिं रघुनायक।। सर्बस दान दीन्ह सब काहू। जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।। मृगमद चंदन कुंकुम कीचा। मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।

dhvaja patāka torana pura chāvā | kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā || sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī | brahmānanda magana saba loī || bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī | sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī || kanaka kalasa maṅgala dhari thārā | gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā || kari ārati nevachāvari karahī̃ | bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ || māgadha sūta bandigana gāyaka | pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka || sarabasa dāna dīnh saba kāhū | jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū || mṛgamada candana kuṅkuma kīcā | macī sakala bīthinhi bica bīcā ||

ธง ป้าย และซุ้มประตูเทศกาลปกคลุมทั่วพระนคร ไม่อาจพรรณนาได้ว่าได้จัดตกแต่งไว้อย่างไร จากท้องฟ้ามีฝนดอกไม้โปรยปรายลงมา ประชาชนทั้งปวงจมด่ำในความปีติดั่งความเบิกบานแห่งพรหม ชาวเมืองมาชุมนุมกันเป็นกลุ่มๆ ต่างประดับตัวเองอย่างงดงามตามธรรมชาติ แล้ววิ่งไปด้วยความกระตือรือร้น แบกหม้อทองคำและถาดมงคล ขับร้องขณะเดินเข้าไปทางประตูพระราชวัง ท่านทั้งหลายทำอารตีและถวายเครื่องบูชาซ้ำแล้วซ้ำเล่า ครั้งแล้วครั้งเล่าท่านทั้งหลายก้มกราบพระบาทของพระกุมาร ผู้ประกาศข่าว กวี และหมู่นักสรรเสริญขับขานคุณธรรมอันบริสุทธิ์ของพระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รฆุ ต่างบริจาคทรัพย์สมบัติทั้งหมดที่ตนมี ผู้ใดได้รับก็ไม่เก็บไว้เฉพาะตน กฤษณา จันทน์ และกุ้งแห้งถูกทาเป็นแป้ง งานฉลองผ่านไปตรงกลางถนนทุกสาย

Verse 406 (दोहा/सोरठा)

गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद। हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।

gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda | haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||

ในทุกๆ เรือน กลองและเครื่องดนตรีบรรเลงกึกก้อง คำอวยพรมงคลเกิดขึ้น เพราะต้นกำเนิดแห่งความงามได้ปรากฏ ทั่วทั้งนคร ไม่ว่าจะอยู่ที่ใด หมู่ชายหญิงมากมายล้นหลามด้วยความปิติยินดี

Verse 407 (चौपाई)

कैकयसुता सुमित्रा दोऊ। सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।। वह सुख संपति समय समाजा। कहि न सकइ सारद अहिराजा।। अवधपुरी सोहइ एहि भाँती। प्रभुहि मिलन आई जनु राती।। देखि भानू जनु मन सकुचानी। तदपि बनी संध्या अनुमानी।। अगर धूप बहु जनु अँधिआरी। उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।। मंदिर मनि समूह जनु तारा। नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।। भवन बेदधुनि अति मृदु बानी। जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।। कौतुक देखि पतंग भुलाना। एक मास तेइँ जात न जाना।।

kaikayasutā sumitrā doū | sundara suta janamata bhai oū || vaha sukha sampati samaya samājā | kahi na sakai sārad ahi-rājā || avadhapurī sohai ehi bhā̃tī | prabhuhi milana āī janu rātī || dekhi bhānū janu mana sakucānī | tadapi banī sandhyā anumānī || agara dhūpa bahu janu aँdhiārī | uṛai abhīra manahuँ arunārī || mandira mani samūha janu tārā | nṛpa gṛha kalasa so indu udārā || bhavana beda-dhuni ati mṛdu bānī | janu khaga mūkhara samayaँ janu sānī || kautuka dekhi pataṅga bhulānā | eka māsa teiँ jāta na jānā ||

ไคเกยีและสุมิตรา ทั้งสอง ให้กำเนิดบุตรที่งดงาม ความสุข ความมั่งคั่ง และฤดูกาลแห่งการเฉลิมฉลองอันสมบูรณ์ ไม่ซารัสวดีหรือเศษะ ราชานาค จะพรรณนาได้ทั้งหมด อโยธยาสว่างไสวในลักษณะนี้ ราวกับราตรีเทพธิดาเสด็จมาพบพระผู้เป็นเจ้า เมื่อเห็นพระอาทิตย์ นางดูเหมือนจะอาย แต่สนธยายังปรากฏ ตามสัญญาณภายนอก กำยาลูกกลิ้งหอมลอยขึ้นราวกับความมืด เมฆผงแห่งเทศกาลฟุ้งกระจายราวกับสนธยาสีชาด วัดที่ประดับพลอยดูราวกับดาว หลังคาวังและยอดปราสาทราวกับพระจันทร์สว่าง ในวัง เสียงสวดพระเวทดังก้องด้วยความนุ่มนวล ราวกับนกร้องในเวลาอันเหมาะสม และผีเสื้อ ปลาบปลื้มกับภาพอัศจรรย์ จนหลงใหล จนเวลาผ่านไปทั้งเดือน โดยไม่รู้ตัว

Verse 408 (दोहा/सोरठा)

मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ। रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।

māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi | ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||

ทั้งเดือนถูกบีบอัดให้เหลือเพียงวันเดียว แต่ไม่มีใครเข้าใจสาเหตุที่ซ่อนอยู่ พระอาทิตย์เอง พร้อมด้วยรถและม้า เหนื่อยล้า ราตรีลงมา ด้วยบัญชาอัศจรรย์ใดที่ทำให้เป็นเช่นนั้น

Verse 409 (चौपाई)

यह रहस्य काहू नहिं जाना। दिन मनि चले करत गुनगाना।। देखि महोत्सव सुर मुनि नागा। चले भवन बरनत निज भागा।। औरउ एक कहउँ निज चोरी। सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।। काक भुसुंडि संग हम दोऊ। मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।। परमानंद प्रेमसुख फूले। बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।। यह सुभ चरित जान पै सोई। कृपा राम कै जापर होई।। तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा। दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।। गज रथ तुरग हेम गो हीरा। दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।

yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā | dina mani cale karata guna-gānā || dekhi mahotsava sura muni nāgā | cale bhavana baranata nija bhāgā || auru eka kahauṁ nija corī | sunu girijā ati dṛṛha mati torī || kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū | manuja-rūpa jānai nahiṁ koū || paramānanda prema-sukha phūle | bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle || yaha subha carita jāna pai soī | kṛpā rāma kai jāpara hoī || tehi avasara jo jehi bidhi āvā | dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā || gaja ratha turaga hema go hīrā | dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||

ไม่มีใครรู้ความลับนี้ พระอาทิตย์เดินทางต่อไป ขับร้องสรรเสริญพระผู้เป็นเจ้า เมื่อเห็นเทศกาลใหญ่ เทพ ฤาษี และนาค เสด็จกลับสู่ที่ประทับ พรรณนาโชคชะตาของตน และข้าจะบอกเรื่องส่วนตัวอีกหนึ่งเรื่อง จงฟัง โอ คีรีชา เพราะความเข้าใจของท่านมั่นคงยิ่ง กากภุสุณฑิและข้าร่วมกัน ไม่มีใครจำข้าได้ในร่างมนุษย์ ข้าทั้งสองเบ่งบานในความสุขอันสูงสุดและความปิติแห่งความรัก เดินเร่ร่อนตามซอย จมด่ำและลืมทุกสิ่ง ผู้ใดที่รู้เรื่องมงคลนี้อย่างแท้จริง คือผู้ที่ได้รับพระคุณของพระราม ในเวลานั้น ผู้ใดมาในรูปแบบใด พระราชาประทานสิ่งที่พอใจใจของผู้นั้น ช้าง รถม้า ม้า ทองคำ วัว และอัญมณี พระราชาประทานเครื่องนุ่งห่มหลากหลายชนิดเช่นกัน

Verse 410 (दोहा/सोरठा)

मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस। सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।

manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa | sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||

พระทัยของพระองค์ พึงพอใจในทุกด้าน ประทานพรทุกแห่งที่เสด็จไป ขอให้บุตรทั้งหมดของข้าพระพุทธเจ้ามีชีวิตยืนนาน ด้วยพระคุณขององค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งตุลสีทาส

Verse 411 (चौपाई)

कछुक दिवस बीते एहि भाँती। जात न जानिअ दिन अरु राती।। नामकरन कर अवसरु जानी। भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।। करि पूजा भूपति अस भाषा। धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।। इन्ह के नाम अनेक अनूपा। मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।। जो आनंद सिंधु सुखरासी। सीकर तें त्रैलोक सुपासी।। सो सुख धाम राम अस नामा। अखिल लोक दायक बिश्रामा।। बिस्व भरन पोषन कर जोई। ताकर नाम भरत अस होई।। जाके सुमिरन तें रिपु नासा। नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।

kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī। jāta na jāni-a dina aru rātī॥ nāma-karana kara avasaru jānī। bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥ kari pūjā bhūpati asa bhāṣā। dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥ inha ke nāma aneka anūpā। maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥ jo ānanda-sindhu sukha-rāsī। sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥ so sukha-dhāma rāma asa nāmā। akhila loka-dāyaka biśrāmā॥ bisva-bharana poṣana kara joī। tākara nāma bharata asa hoī॥ jāke sumirana tẽ ripu nāsā। nāma satru-hana beda prakāsā॥

ผ่านไปหลายวันในลักษณะนี้ ผ่านไปเร็วจนแยกกลางวันกลางคืนไม่ออก รู้ว่าถึงเวลาพิธีการตั้งชื่อ พระราชาทรงเชิญฤาษีผู้ทรงปัญญา หลังบูชาฤาษี พระเจ้าแผ่นดินตรัสว่า ขอประทานนาม โดยชั่งคุณสมบัติของเด็กๆ ให้ดี นามของเขามีมากและไร้เทียม แต่ โอ พระราชา ข้าจะกล่าวตามความเข้าใจของข้า ผู้ที่เป็นมหาสมุทรแห่งความสุข คลังแห่งความปิติ ด้วยหยดเดียวของพระองค์ สามโลกพึงพอใจ นามของพระองค์คือราม ผู้ประทานความสงบแก่ทุกโลก ผู้ที่รักษาและหล่อเลี้ยงจักรวาล นามของพระองค์คือภารตะ ผู้ที่ระลึกถึงแล้วศัตรูถูกทำลาย นามของพระองค์คือศตรุฆนะ ตามที่พระเวทประกาศ

Verse 412 (दोहा/सोरठा)

लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार। गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।

lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra | guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||

ลักษมณะ เป็นที่ตั้งแห่งคุณธรรมอันมงคล เป็นที่รักของพระราม และเป็นที่พึ่งพิงของโลกทั้งปวง ครูบาสิษฐ์ ฤาษีผู้ทรงคุณ ประทานนามอันสูงส่งว่าลักษมณะ

Verse 413 (चौपाई)

धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी। बेद तत्व नृप तव सुत चारी।। मुनि धन जन सरबस सिव प्राना। बाल केलि तेहिं सुख माना।। बारेहि ते निज हित पति जानी। लछिमन राम चरन रति मानी।। भरत सत्रुहन दूनउ भाई। प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।। स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी। निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।। चारिउ सील रूप गुन धामा। तदपि अधिक सुखसागर रामा।। हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा। सूचत किरन मनोहर हासा।। कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना। मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।

dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī | beda tatva nṛpa tava suta cārī || muni dhana jana sarabasa siva prānā | bāla keli tehiṁ sukha mānā || bārehi te nija hita pati jānī | lachimana rāma charana rati mānī || bharata satruhana dūnau bhāī | prabhu sevaka jasi prīti baṛāī || syāma gaura sundara dou jorī | nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī || cāriu sīla rūpa guna dhāmā | tadapi adhika sukhasāgara rāmā || hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā | sūcata kiraṇa manohara hāsā || kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā | mātu dulārai kahi priya lalanā ||

หลังใคร่ครวญในพระทัยตามคำแนะนำของครูและอำนาจแห่งนาม โอ พระราชา บุตรทั้งสี่ของพระองค์คือแก่นแท้แห่งความจริงในพระเวท สำหรับฤาษี คนดี และประชาชนทั้งหมด พวกเขาคือสมบัติทั้งหมด สำหรับพระศิวะ พวกเขาเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต และในการเล่นของเด็กๆ พระองค์ทรงพบความปิติ ตั้งแต่ยังเล็ก ลักษมณะ รู้ว่าพระผู้เป็นเจ้าคือความดีที่แท้จริงของตน จึงจงรักภักดีต่อพระบาทของพระราม และภารตะกับศตรุฆนะ ทั้งสองพี่น้อง เพิ่มความรักกันจนเป็นรักระหว่างนายกับผู้รับใช้ คู่งามทั้งคนผิวคล้ำและผิวขาว และพระมารดาทั้งสอง เมื่อเห็นความงามของพวกเขา หยิบหญ้ากระทบเพื่อป้องกันภัย ทั้งสี่เป็นที่ตั้งแห่งนิสัยอันอ่อนโยน ความงาม และคุณธรรม แต่พระรามยังยิ่งกว่า เป็นมหาสมุทรแห่งความสุข ในพระทัยส่องแสงจันทร์แห่งพระคุณ และพระสรรเสริญของพระองค์เปิดเผยเป็นประกาย บ้างบนตัก บ้างในเปลอันสูงส่ง พระมารดาทั้งสองโอ๋อุ้ม เรียกว่าที่รักของข้า

Verse 414 (दोहा/सोरठा)

ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद। सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।

byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda | so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||

พรหมผู้ซึมซ่านทั่ว ไร้มลทิน เหนือกุศลากุศล และเหนือการเปลี่ยนแปลงทุกอย่าง พระผู้เป็นเจ้าผู้ไม่ประสูติ ถูกพิชิตด้วยความรักและภักติ บรรทมอยู่บนตักของเกาศัลยา

Verse 415 (चौपाई)

काम कोटि छबि स्याम सरीरा। नील कंज बारिद गंभीरा।। अरुन चरन पकंज नख जोती। कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।। रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे। नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।। कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा। नाभि गभीर जान जेहि देखा।। भुज बिसाल भूषन जुत भूरी। हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।। उर मनिहार पदिक की सोभा। बिप्र चरन देखत मन लोभा।। कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई। आनन अमित मदन छबि छाई।। दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे। नासा तिलक को बरनै पारे।। सुंदर श्रवन सुचारु कपोला। अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।। चिक्कन कच कुंचित गभुआरे। बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।। पीत झगुलिआ तनु पहिराई। जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।। रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा। सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।

kāma koṭi chabi syāma sarīrā | nīla kañja bārida gaṃbhīrā || aruna carana pakaṃja nakha jotī | kamala dalanhi baiṭhe janu motī || rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe | nūpura dhuni suni muni mana mohe || kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā | nābhi gabhīra jāna jehi dekhā || bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī | hiyã hari nakha ati sobhā rūrī || ura manihāra padika kī sobhā | bipra carana dekhata mana lobhā || kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī | ānana amita madana chabi chāī || dui dui dasana adhara arunāre | nāsā tilaka ko baranai pāre || suṃdara śravana sucāru kapolā | ati priya madhura totare bolā || cikkana kaca kuṃcita gabhuāre | bahu prakāra raci mātu sãvāre || pīta jhaguliyā tanu pahirāī | jānu pāni bicarani mohi bhāī || rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā | so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||

พระวรกายทมึฬ งดงามเหนือกว่ากามเทพสิบล้าน ลึกซึ้งดั่งเมฆฝน สีน้ำเงินดั่งบัว พระบาทดอกบัวสีแดง แสงจากพระนาข้างราวกับไข่มุกปักบนกลีบบัว เส้นมงคล สายฟ้า ธง และหน่ออ่อน ส่องสว่าง และเสียงนางทางพระบาทยิ่งใจฤาษีให้หลงใหล สายคาดเสียงกรุ่งรัวประดับพระเอว สามรอยงามปรากฏบนพระนาภี ผู้ใดเห็นสะดือลึกของพระองค์ย่อมรู้ความลึกซึ้ง พระกรขาวใหญ่ ทรงเครื่องประดับ บนพระอุระเครื่องหมายของพระวิษณุและความงามของพระนาข้างสวยงามยิ่ง สร้อยคอและจี้ประดับพระอุระ แม้พราหมณ์ เมื่อเห็นพระบาทนั้น ก็รู้สึกใจถูกดึงดูดด้วยความเคารพรัก พระศอดั่งหอยสังข์ พระคางงดงาม ใบหน้าคลุมด้วยเสน่ห์ล้นพ้น บดบังกามเทพ แถวฟันขาว ริมฝีปากแดง ใครจะพรรณนาจมูกและติฬกะของพระองค์ได้หมดสิ้น พระกรรณงาม แก้มเรียบ ที่รักยิ่งคือคำพูดหวานๆ แบบเด็กๆ ผมเรียบ หนา หยิก พระมารดาจัดแต่งและประดับหลายแบบ ทรงสวมจีวรสีเหลืองบนพระวรกายอ่อนนุ่ม พลิ้วไหวราวกับนกน้ำเล่น แม้พระเวทและเศษะ ก็ไม่อาจพรรณนาพระวรกายได้ทั้งหมด มีเพียงผู้ที่ได้เห็นพระองค์ แม้ในความฝัน จึงจะรู้

Verse 416 (दोहा/सोरठा)

सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत। दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।

sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta | daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||

คลังแห่งความสุขอันไร้ขอบเขต เหนืออำนาจมายา เหนือแม้แต่ปัญญา เหนือวจนะใดๆ ทั้งสิ้น คู่เทพเจ้าทั้งสองพระองค์ ทรงถูกครอบงำด้วยความรักอันยิ่งใหญ่ ทรงแสดงพระกรีฑาอันศักดิ์สิทธิ์ของพระศรีรามในวัยทารก

Verse 417 (चौपाई)

एहि बिधि राम जगत पितु माता। कोसलपुर बासिन्ह सुखदाता।। जिन्ह रघुनाथ चरन रति मानी। तिन्ह की यह गति प्रगट भवानी।। रघुपति बिमुख जतन कर कोरी। कवन सकइ भव बंधन छोरी।। जीव चराचर बस कै राखे। सो माया प्रभु सों भय भाखे।। भृकुटि बिलास नचावइ ताही। अस प्रभु छाड़ि भजिअ कहु काही।। मन क्रम बचन छाड़ि चतुराई। भजत कृपा करिहहिं रघुराई।। एहि बिधि सिसुबिनोद प्रभु कीन्हा। सकल नगरबासिन्ह सुख दीन्हा।। लै उछंग कबहुँक हलरावै। कबहुँ पालनें घालि झुलावै।।

ehi bidhi rāma jagata pitu mātā | kosalapura bāsinha sukhadātā || jinha raghunātha carana rati mānī | tinha kī yaha gati pragaṭa bhavānī || raghupati bimukha jatana kara korī | kavan sakai bhava bandhana chorī || jīva carācara basa kai rākhē | so māyā prabhu sõ bhaya bhākhē || bhṛkuṭi bilāsa nacāvai tāhī | asa prabhu chāṛi bhaji'a kahu kāhī || mana krama bacana chāṛi caturā'ī | bhajata kṛpā karihahiṁ raghurā'ī || ehi bidhi sisubinoda prabhu kīnhā | sakala nagarabāsinha sukha dīnhā || lai uchaṅga kabahuṁka halarāvai | kabahuṁ pālanē ghāli jhulāvai ||

ด้วยประการฉะนี้ พระรามทรงเป็นบิดาและมารดาของโลก ผู้ประทานความสุขแด่ชาวเมืองโกศล ผู้ใดมีความรักต่อพระบาทแห่งพระรฆุนาถ โมลิเทวี ความดีที่มีอยู่แล้วของผู้นั้นย่อมปรากฏชัด แต่สำหรับผู้ที่หันหลังให้พระผู้เป็นเจ้าแห่งรฆุ ความพยายามทั้งหมดเป็นสิ่งไร้สาระ ใครเล่าจะตัดขาดพันธนาการแห่งการเวียนว่ายตายเกิดได้ สรรพชีวิตที่เคลื่อนไหวและไม่เคลื่อนไหว พระองค์ทรงรักษาไว้ในอำนาจของพระองค์ มายานั้นเองย่อมกล่าวด้วยความเกรงกลัวต่อพระผู้เป็นเจ้า ด้วยเพียงการขมวดพระขนงเล่นๆ พระองค์ทรงให้นางเต้นรำ จะละทิ้งพระผู้เป็นเจ้าเช่นนี้แล้วไปบูชาผู้ใดเล่า จงละความฉลาดในใจ การกระทำ และวาจา หากผู้ใดบูชา พระราชาแห่งรฆุจะทรงประทานพระกรุณาอย่างแน่นอน ด้วยวิธีนี้พระผู้เป็นเจ้าทรงแสดงพระกรีฑาในวัยทารก และประทานความสุขแก่ชาวเมืองทั้งปวง บางครั้งทรงอุ้มพระองค์บนตักและโยกไปมาเบาๆ บางครั้งทรงวางพระองค์ในเปลและแกว่งให้พระองค์หลับ

Verse 418 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन कौसल्या निसि दिन जात न जान। सुत सनेह बस माता बालचरित कर गान।।200।।

prema magana kausalayā nisi dina jāta na jāna | suta saneha basa mātā bālacarita kara gāna ||200||

พระนางเกาสัลยา จมดิบในความรัก ไม่อาจทราบว่ากลางวันและกลางคืนผ่านไปอย่างไร ทรงถูกครอบงำด้วยความรักอันลึกซึ้งต่อพระโอรส พระมารดาทรงร้องเพลงถึงพระกรีฑาในวัยเยาว์ของพระองค์อยู่เสมอ

Verse 419 (चौपाई)

एक बार जननीं अन्हवाए। करि सिंगार पलनाँ पौढ़ाए।। निज कुल इष्टदेव भगवाना। पूजा हेतु कीन्ह अस्नाना।। करि पूजा नैबेद्य चढ़ावा। आपु गई जहँ पाक बनावा।। बहुरि मातु तहवाँ चलि आई। भोजन करत देख सुत जाई।। गै जननी सिसु पहिं भयभीता। देखा बाल तहाँ पुनि सूता।। बहुरि आइ देखा सुत सोई। हृदयँ कंप मन धीर न होई।। इहाँ उहाँ दुइ बालक देखा। मतिभ्रम मोर कि आन बिसेषा।। देखि राम जननी अकुलानी। प्रभु हँसि दीन्ह मधुर मुसुकानी।।

eka bāra jananīṁ anhavāe | kari siṅgāra palanāṁ pauṛhāe || nija kula iṣṭa-deva bhagavānā | pūjā hetu kīnha asnānā || kari pūjā naibedya caṛhāvā | āpu gaī jahaṁ pāka banāvā || bahuri mātu tahavāṁ cali āī | bhojana karata dekha suta jāī || gai jananī sisu pahiṁ bhayabhītā | dekhā bāla tahāṁ puni sūtā || bahuri āi dekhā suta soī | hṛdayaṁ kaṁpa mana dhīra na hoī || ihāṁ uhāṁ dui bālaka dekhā | mati-bhrama mora ki āna biseṣā || dekhi rāma jananī akulānī | prabhu haṁsi dīnha madhura musukānī ||

ครั้งหนึ่งพระมารดาทรงอาบน้ำพระกุมาร ทรงแต่งพระองค์ด้วยเครื่องประดับอันงดงามและวางพระองค์ในเปล แล้วเพื่อบูชาพระผู้เป็นเจ้า ซึ่งเป็นเทพเจ้าประจำตระกูลของพระนาง พระนางเองทรงประกอบพิธีชำระให้บริสุทธิ์ หลังทรงถวายบูชาและถวายภัตตาหารแล้ว พระนางเสด็จไปยังสถานที่ที่กำลังเตรียมภัตตาหาร ภายหลังพระมารดาเสด็จกลับมายังที่นั้น ทรงเห็นพระโอรสกำลังเสวยภัตตาหาร ทรงตกพระทัยและรีบเสด็จไปยังพระกุมาร และทรงเห็นพระกุมารนอนหลับอยู่ที่นั่นอีกครั้ง พระนางเสด็จกลับมาและทรงเห็นพระโอรสยังคงหลับอยู่ พระหฤทัยสั่นไหว และพระทัยไม่อาจสงบได้ ที่นี่และที่นั่นข้าพเจ้าเห็นเด็กสองคน ข้าพเจ้าหลงผิดหรือ หรือมีการอัศจรรย์อื่นใดเกิดขึ้น เมื่อทรงเห็นพระมารดาวิตกวิจารณ์เช่นนั้น พระรามทรงยิ้มและประทานพระเมตตาอันหวานซึ้งแก่พระนาง