Opening the text
सोपान-आरम्भ: ‘आगमन’ (Advent) का द्वार—जहाँ निर्गुण ब्रह्म करुणा-वश सगुण शिशु-रूप धारण कर भक्त के हृदय में ‘प्रेम-बीज’ बोता है। यह चरण साधक को तत्त्व-चिन्तन से ‘लीला-स्मरण’ में उतारकर नाम, रूप, गुण, धाम की साधना हेतु पात्र बनाता है।
अयं खण्डः ‘आनन्द-उत्सवम्’ अपि साधनस्य साधनं करोति। अत्र गर्भाधानात् प्राकट्य-पर्यन्तः क्रमः न केवलं ऐतिहासिक-वृत्तान्तः, अपि तु ‘लोक-व्यापि-शुभ’स्य आध्यात्मिक-सङ्केतः: हरौ गर्भं प्रविशति सति ‘चर-अचरं’ हृष्यति—अर्थात् चेतन-अचेतनेष्वपि सत्त्व-प्रकाशः। रस-प्रधानता अद्भुत-वात्सल्ययोः; कौसल्यायाः मातृत्वं ‘परं ब्रह्म’ अङ्के निबध्नाति—एष तुलसीस्य विशिष्टः सिद्धान्त-नाट्यः। देव-स्तुतिः, पुष्प-वृष्टिः, दुन्दुभि-नादश्च ‘सगुणोपासनायाः’ सामूहिकं स्वरं जनयन्ति; ततः नामकरणे ‘नाम’ एव त्रैलोक्य-विश्राम इति कथ्यते—भक्तेः व्यावहारिकोपदेशः। एवं बालकाण्डोऽत्र साधकं निष्कल्प-तत्त्वात् सुलभ-नाम-स्मरण-कीर्तन-शिशु-लीला-ध्यान-पर्यन्तं नयन् सोपानस्य प्रथमं पादं दृढीकरोति।
Verse 400 (दोहा/सोरठा)
सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम। जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।
sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma | jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||
विनयेन प्रार्थयित्वा देवगणाः स्वस्वधामानि प्रतिजग्मुः। अथ जगन्निवासः सर्वलोकशरण्यः सर्वलोकविश्रामो भगवान् स्वयमेव प्रादुरभवत्।
Verse 401 (छंद)
भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी। हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।। लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी। भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।। कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता। माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।। करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता। सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।। ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै। मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।। उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै। कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।। माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा। कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।। सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा। यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।
bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī | haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī || locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī | bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī || kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā | māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā || karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā | so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā || brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai | mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai || upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai | kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai || mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā | kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā || suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā | yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||
प्रादुर्भूतः कृपालुर्दीनदयालुः कौसल्याहितकारी। हर्षिता जननी मुनिमनोहारी अद्भुतरूपविचारी। लोचने अभिरामे तनुः घनश्यामः स्वायुधचतुर्भुजः। भूषणवनमाला नयनविशाला शोभासिन्धुः खलत्रहा। द्वाभ्यां कराभ्यां जुह्वाना अस्तुतिं तव कथं करवाण्यनन्त। मायागुणज्ञानातीत अमानः वेदपुराणैर्भणितः। करुणासुखसागरः सर्वगुणाकरः यं गायन्ति श्रुतयः सन्तः। स मम हिताय जनानुरागी प्रादुर्भूतः श्रीकान्तः। ब्रह्माण्डनिकायाः निर्मितमाया रोमरोमप्रति वेदः कथयति। मम हृदये वासी इयमुपहासिनी श्रुत्वा धीरपतिरपि स्थिरो न तिष्ठति। उत्पन्ने यदा ज्ञाने प्रभुः प्रहसन् बहुविधं चरितं कर्तुमिच्छति। कथां सुहासिनीं कथयित्वा मातरं बोधयति यथा पुत्रः प्रेम लभते। माता पुनर्बभाषे सा मतिः चञ्चला त्यज तात इदं रूपम्। कुरु शिशुलीलां अतिप्रियशीलां इदं सुखं परमानुपमम्। वचनं श्रुत्वा सुज्ञः रोदनं आरब्धवान् बालकः सुरभूपः। इदं चरितं ये गायन्ति हरिपदं प्राप्नुवन्ति ते भवकूपे न पतन्ति।
Verse 402 (दोहा/सोरठा)
बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार। निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।
bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra | nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||
ब्राह्मण-गो-सुर-सन्तानां हितार्थं मानुषीं तनुम् । स्वेच्छया निर्मितां देहं धृतवान् स गुणातिगः ॥ मायातीतो गुणक्रीडां समतिक्रम्य संस्थितः ॥
Verse 403 (चौपाई)
सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी। संभ्रम चलि आई सब रानी।। हरषित जहँ तहँ धाईं दासी। आनँद मगन सकल पुरबासी।। दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना। मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।। परम प्रेम मन पुलक सरीरा। चाहत उठत करत मति धीरा।। जाकर नाम सुनत सुभ होई। मोरें गृह आवा प्रभु सोई।। परमानंद पूरि मन राजा। कहा बोलाइ बजावहु बाजा।। गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा। आए द्विजन सहित नृपद्वारा।। अनुपम बालक देखेन्हि जाई। रूप रासि गुन कहि न सिराई।।
suni sisu rudana parama priya bānī | saṁbhrama cali āī saba rānī || haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī | ānaṁda magana sakala purabāsī || dasaratha putra-janma suni kānā | mānahuṁ brahmānaṁda samānā || parama prema mana pulaka sarīrā | cāhata uṭhata karata mati dhīrā || jākara nāma sunata subha hoī | moreṁ gṛha āvā prabhu soī || paramānaṁda pūri mana rājā | kahā bolāi bajāvahu bājā || guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā | āe dvijana sahita nṛpa-dvārā || anupama bālaka dekheṁhi jāī | rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||
शिशोः रोदनं परमप्रियवाणीं श्रुत्वा संभ्रमात् सर्वाः राज्ञ्यः आगताः। हर्षिताः यत्र तत्र धावन्ति दास्यः आनन्दमग्नाः सकलपुरवासिनः। दशरथः पुत्रजन्म श्रुत्वा मनसि ब्रह्मानन्दसमानमनुभवन्। परमप्रेम्णा मनः पुलकितं शरीरं उत्थातुमिच्छन् मतिं धारयति। यस्य नाम श्रुत्वा शुभं भवति स प्रभुः मम गृहे आगतः। परमानन्दपूर्णमना राजा अवदत् आह्वयत वाद्यानि वादयत। गुरुवसिष्ठं प्रति दूतं प्रेषितवान् आगताः द्विजाः सह नृपद्वारम्। अनुपमं बालकं दृष्ट्वा रूपराशिं गुणान् न शक्यते वर्णयितुम्।
Verse 404 (दोहा/सोरठा)
नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह। हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।
nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha | hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||
नन्दीमुख-श्राद्धं शुभं कृत्वा जातकर्मादि संस्कृतिम् । समाप्य नृपतिः प्रादाद् ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ॥ हिरण्यं गाः पटान् रत्नं दत्तवान् स मुदान्वितः ॥ (१९३)
Verse 405 (चौपाई)
ध्वज पताक तोरन पुर छावा। कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।। सुमनबृष्टि अकास तें होई। ब्रह्मानंद मगन सब लोई।। बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई। सहज संगार किएँ उठि धाई।। कनक कलस मंगल धरि थारा। गावत पैठहिं भूप दुआरा।। करि आरति नेवछावरि करहीं। बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।। मागध सूत बंदिगन गायक। पावन गुन गावहिं रघुनायक।। सर्बस दान दीन्ह सब काहू। जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।। मृगमद चंदन कुंकुम कीचा। मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।
dhvaja patāka torana pura chāvā | kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā || sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī | brahmānanda magana saba loī || bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī | sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī || kanaka kalasa maṅgala dhari thārā | gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā || kari ārati nevachāvari karahī̃ | bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ || māgadha sūta bandigana gāyaka | pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka || sarabasa dāna dīnh saba kāhū | jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū || mṛgamada candana kuṅkuma kīcā | macī sakala bīthinhi bica bīcā ||
ध्वजपताकातोरणैः पुरी आच्छादिता कथयितुं न शक्यते कथं विरचिता। सुमनोवृष्टिः आकाशात् भवति ब्रह्मानन्दमग्नाः सर्वे जनाः। वृन्दवृन्दं मिलित्वा लोकाः चलन्ति सहजसज्जाः उत्थाय धावन्ति। कनककलशान् मङ्गलथालान् धृत्वा गायन्तः राजद्वारं प्रविशन्ति। आरार्त्रिकं कृत्वा नैवेद्यानि समर्पयन्ति बारम्बारं शिशुचरणौ पतन्ति। मागधसूतवन्दिगणगायकाः पावनगुणान् रघुनाथस्य गायन्ति। सर्वस्वदानं सर्वेभ्यः दत्तवन्तः यैः प्राप्तं तैः न रक्षितम्। मृगमदचन्दनकुङ्कुमलेपनं सर्वासु वीथीषु मध्ये अभवत्।
Verse 406 (दोहा/सोरठा)
गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद। हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।
gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda | haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||
गृहे गृहे मृदङ्ग-वाद्यनिनादः समजायत । मङ्गलाशंसनं चोच्चैः—सौन्दर्यस्योद्गमः प्रादुरभूत् ॥ पुरे यत्र यत्र सर्वे स्त्री-नराः समवेताः । आनन्दपूरिताः सर्वे हर्षेण परिपूरिताः ॥
Verse 407 (चौपाई)
कैकयसुता सुमित्रा दोऊ। सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।। वह सुख संपति समय समाजा। कहि न सकइ सारद अहिराजा।। अवधपुरी सोहइ एहि भाँती। प्रभुहि मिलन आई जनु राती।। देखि भानू जनु मन सकुचानी। तदपि बनी संध्या अनुमानी।। अगर धूप बहु जनु अँधिआरी। उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।। मंदिर मनि समूह जनु तारा। नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।। भवन बेदधुनि अति मृदु बानी। जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।। कौतुक देखि पतंग भुलाना। एक मास तेइँ जात न जाना।।
kaikayasutā sumitrā doū | sundara suta janamata bhai oū || vaha sukha sampati samaya samājā | kahi na sakai sārad ahi-rājā || avadhapurī sohai ehi bhā̃tī | prabhuhi milana āī janu rātī || dekhi bhānū janu mana sakucānī | tadapi banī sandhyā anumānī || agara dhūpa bahu janu aँdhiārī | uṛai abhīra manahuँ arunārī || mandira mani samūha janu tārā | nṛpa gṛha kalasa so indu udārā || bhavana beda-dhuni ati mṛdu bānī | janu khaga mūkhara samayaँ janu sānī || kautuka dekhi pataṅga bhulānā | eka māsa teiँ jāta na jānā ||
कैकेयीसुमित्रे उभे सुन्दरपुत्रजन्म अभवताम्। तत्सुखसम्पत्समयसमाजं सारदाऽहिराजौ न शक्तौ वक्तुम्। अयोध्यापुरी एवं शोभते प्रभुमेलनाय रात्रिरिव आगता। भानुमिक्ष्य जननी मनसि लज्जामाना इव तथापि सन्ध्या अभवत्। अगरुधूपबहुलता इव अन्धकारः अभीरपुञ्जा इव अरुणा उड़न्ति। मन्दिरमणिसमूहाः इव ताराः नृपगृहकलशाः इव इन्दुरुदारः। भवनेषु वेदध्वनिः अतिमृदुवाणी इव खगमुखराणि समये इव। कौतुकं दृष्ट्वा पतङ्गाः मोहिताः एकमासं गतं न ज्ञातम्।
Verse 408 (दोहा/सोरठा)
मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ। रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।
māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi | ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||
मासस्य कालः संक्षिप्तः एकस्मिन् दिवसेऽभवत् । गूढं कारणमेतस्य केनापि नावगम्यते ॥ रथाश्वसहितोऽप्यादित्यः श्रान्तिमगात् स्वयम् । रात्रिरापतिता—केन विचित्रेण विधिना किल ॥
Verse 409 (चौपाई)
यह रहस्य काहू नहिं जाना। दिन मनि चले करत गुनगाना।। देखि महोत्सव सुर मुनि नागा। चले भवन बरनत निज भागा।। औरउ एक कहउँ निज चोरी। सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।। काक भुसुंडि संग हम दोऊ। मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।। परमानंद प्रेमसुख फूले। बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।। यह सुभ चरित जान पै सोई। कृपा राम कै जापर होई।। तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा। दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।। गज रथ तुरग हेम गो हीरा। दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।
yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā | dina mani cale karata guna-gānā || dekhi mahotsava sura muni nāgā | cale bhavana baranata nija bhāgā || auru eka kahauṁ nija corī | sunu girijā ati dṛṛha mati torī || kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū | manuja-rūpa jānai nahiṁ koū || paramānanda prema-sukha phūle | bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle || yaha subha carita jāna pai soī | kṛpā rāma kai jāpara hoī || tehi avasara jo jehi bidhi āvā | dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā || gaja ratha turaga hema go hīrā | dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||
इदं रहस्यं न कश्चिदपि जानाति। दिनमणिः स्तुतिं कुर्वन् चलितवान्। महोत्सवं दृष्ट्वा देवाः मुनयः नागाः स्वगृहाणि गताः स्वभाग्यं वर्णयन्तः। अहं च एकं गुह्यं कथयामि शृणु गिरिजे तव मतिः अतिदृढा। काकभुशुण्डिः सह मया द्वाभ्यां मनुष्यरूपेण कश्चिन्न जानाति। परमानन्दप्रेमसुखेन पुष्टौ वीथिषु भ्रमतः मग्नमनौ विस्मृतसर्वौ। इदं शुभचरितं तमेव जानाति यस्य रामस्य कृपा भवति। तस्मिन् काले यः येन प्रकारेण आगतः नृपः तस्मै यत्युचितं दत्तवान्। हस्तिरथाश्वहेमगोहीराणि नृपः नानाविधानि वस्त्राणि दत्तवान्।
Verse 410 (दोहा/सोरठा)
मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस। सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।
manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa | sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||
सर्वैः सन्तुष्टमानसो यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्राशिषः प्रयच्छति— “मम सर्वे सुताः दीर्घायुषो भवन्तु—तुलसीदासेश्वरस्य प्रसादात्।”
Verse 411 (चौपाई)
कछुक दिवस बीते एहि भाँती। जात न जानिअ दिन अरु राती।। नामकरन कर अवसरु जानी। भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।। करि पूजा भूपति अस भाषा। धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।। इन्ह के नाम अनेक अनूपा। मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।। जो आनंद सिंधु सुखरासी। सीकर तें त्रैलोक सुपासी।। सो सुख धाम राम अस नामा। अखिल लोक दायक बिश्रामा।। बिस्व भरन पोषन कर जोई। ताकर नाम भरत अस होई।। जाके सुमिरन तें रिपु नासा। नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।
kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī। jāta na jāni-a dina aru rātī॥ nāma-karana kara avasaru jānī। bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥ kari pūjā bhūpati asa bhāṣā। dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥ inha ke nāma aneka anūpā। maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥ jo ānanda-sindhu sukha-rāsī। sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥ so sukha-dhāma rāma asa nāmā। akhila loka-dāyaka biśrāmā॥ bisva-bharana poṣana kara joī। tākara nāma bharata asa hoī॥ jāke sumirana tẽ ripu nāsā। nāma satru-hana beda prakāsā॥
केचन दिनानि एवं व्यतीतानि दिनरात्रौ न प्रतिभाति। नामकरणसमयं ज्ञात्वा नृपः मुनिं ज्ञानिनं आहूतवान्। पूजां कृत्वा नृपः एवमुक्तवान् मुने गुणान् विचार्य नाम धत्स्व। अस्य नामानि अनेकानि अनुपमानि अहं नृपः स्वमत्यनुसारं वक्ष्यामि। यः आनन्दसिन्धुः सुखराशिः यस्य एकेन बिन्दुना त्रैलोक्यं परितृप्तं तस्य सुखधाम्नः नाम राम इति सर्वलोकविश्रामदायकम्। यः विश्वं भरति पोषयति तस्य नाम भरत इति। यस्य स्मरणेन शत्रवः नश्यन्ति तस्य नाम शत्रुघ्न इति वेदप्रकाशितम्।
Verse 412 (दोहा/सोरठा)
लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार। गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।
lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra | guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||
लक्ष्मणो नाम कल्याणगुणालयो रामप्रियः सकलजगत्प्रतिष्ठा च। गुरुः वसिष्ठो मुनिवरोऽस्मै “लक्ष्मण” इति शुभं नाम ददौ॥१९७॥
Verse 413 (चौपाई)
धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी। बेद तत्व नृप तव सुत चारी।। मुनि धन जन सरबस सिव प्राना। बाल केलि तेहिं सुख माना।। बारेहि ते निज हित पति जानी। लछिमन राम चरन रति मानी।। भरत सत्रुहन दूनउ भाई। प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।। स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी। निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।। चारिउ सील रूप गुन धामा। तदपि अधिक सुखसागर रामा।। हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा। सूचत किरन मनोहर हासा।। कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना। मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।
dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī | beda tatva nṛpa tava suta cārī || muni dhana jana sarabasa siva prānā | bāla keli tehiṁ sukha mānā || bārehi te nija hita pati jānī | lachimana rāma charana rati mānī || bharata satruhana dūnau bhāī | prabhu sevaka jasi prīti baṛāī || syāma gaura sundara dou jorī | nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī || cāriu sīla rūpa guna dhāmā | tadapi adhika sukhasāgara rāmā || hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā | sūcata kiraṇa manohara hāsā || kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā | mātu dulārai kahi priya lalanā ||
गुरोः हृदयं विचार्य वेदतत्त्वं नृप तव चत्वारः पुत्राः। मुनीनां सज्जनानां जनानां सर्वस्वं शिवस्य प्राणैः प्रियतमौ बालकेलिषु सुखमनुभवतः। बाल्यादेव लक्ष्मणः स्वहितं पतिं ज्ञात्वा रामचरणयोः रतिं मन्यमानः। भरतः शत्रुघ्नः च उभौ भ्रातरौ प्रभुसेवकवत् प्रीतिं वर्धितवन्तौ। श्यामः गौरः च सुन्दरौ जनन्यौ छबिं दृष्ट्वा तृणानि उद्धृतवत्यौ। चत्वारः अपि शीलरूपगुणधामानि परं रामः सुखसागरः अधिकः। हृदये अनुग्रहेन्दोः प्रकाशः किरणैः मनोहरहासः सूचयति। कदाचित् अङ्के कदाचित् पलने मातरौ दुलारयतः प्रियललने इति ब्रुवाणौ।
Verse 414 (दोहा/सोरठा)
ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद। सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।
byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda | so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||
यद् ब्रह्म सर्वव्यापि निर्मलं गुणातीतं विकारलीलातीतं च, तदेवाजं प्रेमभक्तिवशं कौसल्याङ्के विराजते॥१९८॥
Verse 415 (चौपाई)
काम कोटि छबि स्याम सरीरा। नील कंज बारिद गंभीरा।। अरुन चरन पकंज नख जोती। कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।। रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे। नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।। कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा। नाभि गभीर जान जेहि देखा।। भुज बिसाल भूषन जुत भूरी। हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।। उर मनिहार पदिक की सोभा। बिप्र चरन देखत मन लोभा।। कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई। आनन अमित मदन छबि छाई।। दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे। नासा तिलक को बरनै पारे।। सुंदर श्रवन सुचारु कपोला। अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।। चिक्कन कच कुंचित गभुआरे। बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।। पीत झगुलिआ तनु पहिराई। जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।। रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा। सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।
kāma koṭi chabi syāma sarīrā | nīla kañja bārida gaṃbhīrā || aruna carana pakaṃja nakha jotī | kamala dalanhi baiṭhe janu motī || rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe | nūpura dhuni suni muni mana mohe || kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā | nābhi gabhīra jāna jehi dekhā || bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī | hiyã hari nakha ati sobhā rūrī || ura manihāra padika kī sobhā | bipra carana dekhata mana lobhā || kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī | ānana amita madana chabi chāī || dui dui dasana adhara arunāre | nāsā tilaka ko baranai pāre || suṃdara śravana sucāru kapolā | ati priya madhura totare bolā || cikkana kaca kuṃcita gabhuāre | bahu prakāra raci mātu sãvāre || pīta jhaguliyā tanu pahirāī | jānu pāni bicarani mohi bhāī || rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā | so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||
कामकोटिछबिः श्यामशरीरः नीलकमलवारिदगम्भीरः। अरुणचरणपद्मयोः नखज्योतिः कमलदलेषु मुक्ताः इव। रेखाकुलिशध्वजाङ्कुराः शोभन्ते नूपुरध्वनिना मुनीनां मनः मोहितम्। कटिकिङ्किणी उदरत्रयरेखा नाभिगम्भीरा यः पश्यति स जानाति। भुजविशालौ भूषणयुक्तौ हृदि हरिनखाः अतिशोभनाः। उरसि मणिहारपदकसौभग्यं ब्राह्मणः चरणौ दृष्ट्वा मनसा लुब्धः। कम्बुकण्ठः अतिचिबुकसुहायुः आनने अमितमदनछबिः छायिता। द्वे द्वे दन्ताः अधरौ अरुणौ नासातिलकौ वर्णयितुं न पार्यते। सुन्दरश्रवणौ सुचारुकपोले अतिप्रियमधुरतोतरबोला। चिक्कनकचकुञ्चितगम्भीराः बहुप्रकारैः माता संवारितवती। पीतां झगुलिकां तन्वा पहिरितां जलचरीव विचरन्ती मोहयति। रूपं श्रुतिशेषौ न वक्तुं शक्नुतः स्वप्नेऽपि यः पश्यति स एव जानाति।
Verse 416 (दोहा/सोरठा)
सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत। दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।
sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta | daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||
आनन्दनिधिर्मोहातीतो ज्ञानवाग्गोचरातीतश्च, तौ दिव्यदम्पती परमप्रेमवशीकृतौ शिशुरामस्य पावनलीलां चक्रतुः॥१९९॥
Verse 417 (चौपाई)
एहि बिधि राम जगत पितु माता। कोसलपुर बासिन्ह सुखदाता।। जिन्ह रघुनाथ चरन रति मानी। तिन्ह की यह गति प्रगट भवानी।। रघुपति बिमुख जतन कर कोरी। कवन सकइ भव बंधन छोरी।। जीव चराचर बस कै राखे। सो माया प्रभु सों भय भाखे।। भृकुटि बिलास नचावइ ताही। अस प्रभु छाड़ि भजिअ कहु काही।। मन क्रम बचन छाड़ि चतुराई। भजत कृपा करिहहिं रघुराई।। एहि बिधि सिसुबिनोद प्रभु कीन्हा। सकल नगरबासिन्ह सुख दीन्हा।। लै उछंग कबहुँक हलरावै। कबहुँ पालनें घालि झुलावै।।
ehi bidhi rāma jagata pitu mātā | kosalapura bāsinha sukhadātā || jinha raghunātha carana rati mānī | tinha kī yaha gati pragaṭa bhavānī || raghupati bimukha jatana kara korī | kavan sakai bhava bandhana chorī || jīva carācara basa kai rākhē | so māyā prabhu sõ bhaya bhākhē || bhṛkuṭi bilāsa nacāvai tāhī | asa prabhu chāṛi bhaji'a kahu kāhī || mana krama bacana chāṛi caturā'ī | bhajata kṛpā karihahiṁ raghurā'ī || ehi bidhi sisubinoda prabhu kīnhā | sakala nagarabāsinha sukha dīnhā || lai uchaṅga kabahuṁka halarāvai | kabahuṁ pālanē ghāli jhulāvai ||
एवं रामः जगतः पिता माता च कोसलपुरवासिभ्यः सुखदाता। यैः रघुनाथचरणयोः रतिः मानिता तेषां गतिः प्रगटा भवानि। रघुपतिविमुखानां प्रयत्नः शून्यः कः भवबन्धनं छेत्तुं शक्नोति। चराचरजीवान् वशीकृत्य रक्षति सा माया प्रभुतः भीतिं भाषते। भृकुटिविलासेन नचायति एवं प्रभुं त्यक्त्वा कं भजेत्। मनः कर्म वाचं चतुरतां त्यक्त्वा भजते चेत् कृपां करिष्यति रघुराजः। एवं शिशुविनोदं प्रभुः अकरोत् सकलनगरवासिभ्यः सुखं दत्तवान्। कदाचित् अङ्कं नीत्वा हलरावयति कदाचित् पालने स्थापयित्वा झुलावयति।
Verse 418 (दोहा/सोरठा)
प्रेम मगन कौसल्या निसि दिन जात न जान। सुत सनेह बस माता बालचरित कर गान।।200।।
prema magana kausalayā nisi dina jāta na jāna | suta saneha basa mātā bālacarita kara gāna ||200||
कौसल्या प्रेममग्ना रात्रिन्दिवयोः कथं व्यतीतिः स्यादिति न वेद। पुत्रस्नेहबद्धा माता तस्य बालचरितानि निरन्तरं जगौ॥२००॥
Verse 419 (चौपाई)
एक बार जननीं अन्हवाए। करि सिंगार पलनाँ पौढ़ाए।। निज कुल इष्टदेव भगवाना। पूजा हेतु कीन्ह अस्नाना।। करि पूजा नैबेद्य चढ़ावा। आपु गई जहँ पाक बनावा।। बहुरि मातु तहवाँ चलि आई। भोजन करत देख सुत जाई।। गै जननी सिसु पहिं भयभीता। देखा बाल तहाँ पुनि सूता।। बहुरि आइ देखा सुत सोई। हृदयँ कंप मन धीर न होई।। इहाँ उहाँ दुइ बालक देखा। मतिभ्रम मोर कि आन बिसेषा।। देखि राम जननी अकुलानी। प्रभु हँसि दीन्ह मधुर मुसुकानी।।
eka bāra jananīṁ anhavāe | kari siṅgāra palanāṁ pauṛhāe || nija kula iṣṭa-deva bhagavānā | pūjā hetu kīnha asnānā || kari pūjā naibedya caṛhāvā | āpu gaī jahaṁ pāka banāvā || bahuri mātu tahavāṁ cali āī | bhojana karata dekha suta jāī || gai jananī sisu pahiṁ bhayabhītā | dekhā bāla tahāṁ puni sūtā || bahuri āi dekhā suta soī | hṛdayaṁ kaṁpa mana dhīra na hoī || ihāṁ uhāṁ dui bālaka dekhā | mati-bhrama mora ki āna biseṣā || dekhi rāma jananī akulānī | prabhu haṁsi dīnha madhura musukānī ||
एकदा जननी स्नापयित्वा शृङ्गारं कृत्वा पलने उपाश्रयत्। स्वकुलेष्टदेवं भगवन्तं पूजार्थं स्नानं अकरोत्। पूजां कृत्वा नैवेद्यं समर्प्य स्वयं यत्र पाकः क्रियते तत्र गतवती। पुनः माता तत्र आगता सूनुं भोजनं कुर्वाणं दृष्टवती। जननी भीता शिशुपार्श्वं गता बालकं तत्र पुनः सुप्तं दृष्टवती। पुनः आगत्य सूनुं सुप्तमेव दृष्टवती हृदयं कम्पितम् मनः न स्थिरम्। इहोह द्वौ बालकौ दृष्टवती मतिभ्रमः उत विशेषः किम्। रामः जननीमकुलां दृष्ट्वा प्रभुः हसित्वा मधुरं मुसुकानं दत्तवान्।
1) ‘आनन्द-उत्सव’ स्वयं साधना है—मंगल-घटना को हृदय में बार-बार स्मरण कर भक्त का चित्त शुद्ध और स्थिर होता है। 2) निर्गुण की करुणा सगुण-शिशु-रूप में उतरती है—भक्ति का मार्ग ‘सुलभता’ पर टिका है: भगवान माँ की गोद में बँधते हैं ताकि प्रेम सहज हो। 3) देव-स्तुति, पुष्प-वृष्टि, दुन्दुभि-नाद—कीर्तन/समूह-भक्ति का आदर्श: व्यक्तिगत भाव लोक-व्यापी मंगल में फैलता है। 4) नामकरण/नाम-महिमा का संकेत: ‘नाम’ त्रैलोक्य-विश्राम—साधक के लिए सबसे व्यावहारिक आश्रय; नाम-स्मरण से लीला-स्मरण, और लीला-स्मरण से प्रेम-बीज का अंकुरण।
यह खण्ड ‘आनन्द-उत्सव’ को साधना का साधन बनाता है। प्रस्तुत अंश में गर्भाधान से प्राकट्य तक का क्रम केवल ऐतिहासिक वृत्तान्त नहीं, ‘लोक-व्यापी शुभ’ का आध्यात्मिक संकेत है: हरि के गर्भ में आते ही ‘चर-अचर’ हर्षित—अर्थात् चेतन-अचेतन में भी सत्त्व-प्रकाश। रस-प्रधानता अद्भुत और वात्सल्य की है; कौसल्या का मातृत्व ‘परम ब्रह्म’ को गोद में बाँध देता है—यह तुलसी का विशिष्ट सिद्धान्त-नाट्य है। देव-स्तुति, पुष्प-वृष्टि, दुन्दुभि-नाद से ‘सगुण-उपासना’ का सामुदायिक स्वर बनता है, फिर नामकरण में ‘नाम’ को ही त्रैलोक्य-विश्राम कहा गया—भक्ति का व्यावहारिक उपदेश। इस प्रकार बालकाण्ड यहाँ साधक को निष्कल्प तत्त्व से सुलभ नाम-स्मरण, कीर्तन, और शिशु-लीला के ध्यान तक ले जाकर सोपान की पहली सीढ़ी दृढ़ करता है।
आरम्भ में ‘आगमन’ का मंगल-सूचक उत्साह—राजा द्वारा प्रिय रानियों का बुलाया जाना और अंतःपुर का सजग होना। फिर भाव-क्रम ‘अद्भुत’ से ‘वात्सल्य’ की ओर झुकता है: गर्भाधान/प्राकट्य-क्रम को देखकर लोक-व्यापी शुभ का विस्मय, और कौसल्या के हिस्से/अधिकार (अर्ध भाग) के संकेत से मातृत्व-केन्द्रित कोमलता। मध्य में सामुदायिक उल्लास (देव-स्तुति, पुष्प-वृष्टि, दुन्दुभि) से ‘उत्सव-रस’ उभरता है—भक्ति का सार्वजनिक स्वर। अंत में ‘शान्त-आनन्द’ की स्थापना: नामकरण/नाम-महिमा के माध्यम से साधक का मन तत्त्व-चिन्तन से उतरकर सुलभ नाम-स्मरण में टिकता है—आनन्द का स्थायी भाव।
परंपरा में राम-जन्म, नामकरण, और शिशु-लीला का पाठ ‘मंगल-कारक’ माना गया है: गृह-कलह/अशान्ति में शान्ति, संतान-सुख की कामना, तथा ‘नाम-आश्रय’ दृढ़ होने से भय-निवारण। विशेषतः छंद-अंश में कहा है—‘यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा’—अर्थात् कीर्तन-स्मरण भव-कूप से उबारने वाला।
लोक-परंपरा में राम-जन्म प्रसंग पर ‘श्री राम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-जप) समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सियाराम मय सब जग जानी’ भी भाव-समपुट की तरह बीच-बीच में बोला/गाया जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.