Prakarana 20
सोपान-आरम्भ: ‘आगमन’ (Advent) का द्वार—जहाँ निर्गुण ब्रह्म करुणा-वश सगुण शिशु-रूप धारण कर भक्त के हृदय में ‘प्रेम-बीज’ बोता है। यह चरण साधक को तत्त्व-चिन्तन से ‘लीला-स्मरण’ में उतारकर नाम, रूप, गुण, धाम की साधना हेतु पात्र बनाता है।
এই খণ্ডে ‘আনন্দ-উৎসৱ’ক সাধনাৰ সাধন কৰি তোলে। ইয়াত গৰ্ভাধানৰ পৰা প্ৰাকট্যলৈকে ধাৰাবাহিকতা কেৱল ঐতিহাসিক বৃত্তান্ত নহয়; ‘লোক-ব্যাপী শুভ’ৰ আধ্যাত্মিক সংকেত: হৰি গৰ্ভত আহিলেই ‘চৰ-অচৰ’ হৰ্ষিত—অর্থাৎ চেতন-অচেতন সকলোতে সত্ত্ব-প্ৰকাশ। ৰস-প্ৰধানতা অদ্ভুত আৰু বাত্সল্যৰ; কৌশল্যাৰ মাতৃত্বই ‘পৰম ব্ৰহ্ম’ক কোলাত বেঁধে ধৰে—ই তুলসীৰ বিশেষ সিদ্ধান্ত-নাট্য। দেব-স্তুতি, পুষ্প-বৃষ্টি, দুন্দুভি-নাদে ‘সগুণ-উপাসনা’ৰ সামূহিক স্বৰ গঢ়ে; তাৰ পাছত নামকৰণত ‘নাম’কেই ত্ৰৈলোক্য-বিশ্ৰাম বুলি কোৱা হয়—ভক্তিৰ ব্যৱহাৰিক উপদেশ। এইদৰে বালকাণ্ড ইয়াত সাধকক নিষ্কল্প তত্ত্বৰ পৰা সুলভ নাম-স্মৰণ, কীৰ্তন, আৰু শিশুলীলা-ধ্যানলৈ লৈ গৈ সোপানৰ প্ৰথম সিঁড়ি দৃঢ় কৰে।
Verses
চৌপাই 190.1-4
तबहिं रायँ प्रिय नारि बोलाईं।कौसल्यादि तहाँ चलि आई।।
अर्ध भाग कौसल्याहि दीन्हा।उभय भाग आधे कर कीन्हा।।
कैकेई कहँ नृप सो दयऊ।रह्यो सो उभय भाग पुनि भयऊ।।
कौसल्या कैकेई हाथ धरि।दीन्ह सुमित्रहि मन प्रसन्न करि।।
एहि बिधि गर्भसहित सब नारी।भईं हृदयँ हरषित सुख भारी।।
जा दिन तें हरि गर्भहिं आए।सकल लोक सुख संपति छाए।।
मंदिर महँ सब राजहिं रानी।सोभा सील तेज की खानीं।।
सुख जुत कछुक काल चलि गयऊ।जेहिं प्रभु प्रगट सो अवसर भयऊ।।
tabahiṁ rāyaṁ priya nāri bolāīṁ।kausalyādi tahāṁ cali āī।।
ardha bhāga kausalyāhi dīnhā।ubhaya bhāga ādhe kara kīnhā।।
kaikeī kahaṁ nṛpa so dayau।rahyo so ubhaya bhāga puni bhayau।।
kausalyā kaikeī hātha dhari।dīnha sumitrahi mana prasanna kari।।
ehi bidhi garbha-sahita saba nārī।bhaīṁ hṛdayaṁ haraṣita sukha bhārī।।
jā dina teṁ hari garbhahi āe।sakala loka sukha saṁpati chāe।।
mandira mahaṁ saba rājahiṁ rānī।sobhā sīla teja kī khānīṁ।।
sukha juta kachuka kāla cali gayau।jehiṁ prabhu pragaṭa so avasara bhayau।।
তেতিয়া ৰজাই প্ৰিয় স্ত্ৰীসকলক মাতিলে। কৌশল্যা আদি তাত গৈ উপস্থিত হ'ল। কৌশল্যাক আধা ভাগ দিলে। বাকি আধা ভাগ দুই কৰি দিলে। এক ভাগ ৰজাই কৈকেয়ীক দিলে। যি ৰ'ল সি পুনি দুই ভাগ হ'ল। কৌশল্যা আৰু কৈকেয়ী হাতত লৈ সুমিত্ৰাক দিলে, মন সন্তুষ্ট কৰি। এইদৰে সকলো ৰাণী গৰ্ভৱতী হ'ল, হৃদয় মহাসুখেৰে ভৰি পৰিল। যি দিনৰ পৰা হৰি গৰ্ভত আহিল, সকলো লোক সুখ আৰু সম্পত্তিয়ে আবৃত হ'ল। প্ৰাসাদত সকলো ৰাজ-ৰাণী উজ্জ্বল, সৌন্দৰ্য, গুণ আৰু তেজৰ খনি। কিছুকাল সুখেৰে পাৰ হ'ল। যি অৱসৰত প্ৰভু প্ৰকট হ'লে সেই অৱসৰ আহিল।
দোহা 190
जोग लगन ग्रह बार तिथि सकल भए अनुकूल।चर अरु अचर हर्षजुत राम जनम सुखमूल।।190।।
joga lagana graha bāra tithi sakala bhae anukūla |cara aru acara harṣajuta rāma janama sukhamūla ||190||
যোগ, লগ্ন, গ্ৰহ, বাৰ আৰু তিথি সকলো অনুকূল হ'ল; চৰ আৰু অচৰ সকলো প্ৰাণী আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হ'ল, কিয়নো ৰামৰ জন্ম সকলো সুখৰ মূল।
চৌপাই 191.1-4
नौमी तिथि मधु मास पुनीता।सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता।।
मध्यदिवस अति सीत न घामा।पावन काल लोक बिश्रामा।।
सीतल मंद सुरभि बह बाऊ।हरषित सुर संतन मन चाऊ।।
बन कुसुमित गिरिगन मनिआरा।स्रवहिं सकल सरिताऽमृतधारा।।
सो अवसर बिरंचि जब जाना।चले सकल सुर साजि बिमाना।।
गगन बिमल सकुल सुर जूथा।गावहिं गुन गंधर्ब बरूथा।।
बरषहिं सुमन सुअंजलि साजी।गहगहि गगन दुंदुभी बाजी।।
अस्तुति करहिं नाग मुनि देवा।बहुबिधि लावहिं निज निज सेवा।।
naumī tithi madhu māsa punītā |sukala paccha abhijita hariprītā ||
madhya-divasa ati sīta na ghāmā |pāvana kāla loka bisrāmā ||
sītala manda surabhi baha bāū |haraṣita sura santana mana cāū ||
bana kusumita girigana maniārā |sravahiṃ sakala saritā’mṛta-dhārā ||
so avasara birañci jaba jānā |cale sakala sura sāji bimānā ||
gagana bimala sakula sura jūthā |gāvahiṃ guna gandharba barūthā ||
baraṣahiṃ sumana su-añjali sājī |gahagahi gagana duṃdubhī bājī ||
astuti karahiṃ nāga muni devā |bahu-bidhi lāvahiṃ nija nija sevā ||
নৱমী তিথি, পৱিত্ৰ মধু মাহ, শুক্ল পক্ষ, অভিজিত নক্ষত্ৰ যি হৰিৰ প্ৰিয়। মধ্যাহ্ন, অতি শীত নহয়, গৰমো নহয়, পৱিত্ৰ কাল যি সমস্ত লোকত বিশ্ৰাম দিয়ে। শীতল মন্দ সুগন্ধি বতাহ বাইছিল, দেৱতাসকল আনন্দিত, সন্তসকলৰ মন আনন্দত উৎসুক। বন কুসুমিত, পৰ্বত ৰতনেৰে উজ্জ্বল, সকলো নদী অমৃতধাৰায় বৈ আছিল। ব্ৰহ্মাই যেতিয়া সেই অৱসৰ জানিলে, সকলো দেৱতাই বিমান সাজি গৈছিল। নিৰ্মল আকাশ দেৱসমূহেৰে পূৰ্ণ, গন্ধৰ্ব দলে গুণ গাইছিল। সুসজ্জিত অঞ্জলিত ফুল বৰ্ষণ কৰিছিল, আকাশ মুখৰিত হৈছিল, দুন্দুভি বাজিছিল। নাগ, মুনি, দেৱতাসকলে স্তুতি কৰিছিল, বহুবিধে নিজ নিজ সেৱা আগবঢ়াইছিল।
দোহা 191
सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम।जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।
sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma |jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||
দেৱতাসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰি নিজ নিজ ধামলৈ উপনীত হ'ল। জগনিবাস প্ৰভু, সকলো লোকৰ বিশ্ৰাম, প্ৰকট হ'ল।
ছন্দ 192
भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी।हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।।
लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी।भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।।
कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता।माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।।
करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता।सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।।
ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै।मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।।
उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै।कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।।
माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा।कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।।
सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा।यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।
bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī |haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī ||
locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī |bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī ||
kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā |māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā ||
karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā |so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā ||
brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai |mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai ||
upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai |kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai ||
mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā |kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā ||
suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā |yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||
কৃপাল দীনদয়াল কৌসল্যাৰ হিতকাৰী প্ৰভু প্ৰকট হ'ল। মাতা আনন্দত আহ্লাদিত হ'ল, মুনিসকলৰ মন হৰণকাৰী অদ্ভুত ৰূপ চিন্তা কৰি তেওঁ আনন্দেৰে ভৰি পৰিল। চকু অভিৰাম, দেহ ঘনশ্যাম, চাৰি ভুজত নিজৰ আয়ুধ ধাৰণ কৰি আছে। ভূষণ আৰু বনমালা পৰিহিত, বিশাল নয়ন, খৰ বিনাশী সুন্দৰতাৰ সিন্ধু। দুই হাত জোৰ কৰি ক'লে: হে অনন্ত, কেনেকৈ মই তোমাৰ স্তুতি কৰোঁ? তুমি মায়া, গুণ আৰু জ্ঞানৰ অতীত, অমাপিত, যেনেকৈ বেদ আৰু পুৰাণে কয়। তুমি কৰুণা আৰু সুখৰ সাগৰ, সকলো গুণৰ ভাণ্ডাৰ, যাক বেদ আৰু সন্তসকলে গায়। সেই শ্ৰীকান্ত, যি ভক্তত অনুৰাগী, মোৰ হিতৰ বাবে প্ৰকট হ'ল। বেদে কয় তোমাৰ প্ৰতিটো ৰোমত মায়াৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত ব্ৰহ্মাণ্ড নিকায় বাস কৰে। সেই প্ৰভু মোৰ বক্ষত বাস কৰে, এই কথা উপহাসৰ বিষয়; শুনিলে ধীৰ ব্যক্তিয়ো স্থিৰ থাকিব নোৱাৰে। যেতিয়া তেওঁৰ জ্ঞান উপজিল, প্ৰভু মুচকি হাঁহিলে, বহু প্ৰকাৰ চৰিত কৰিব বিচাৰিলে। এক সুন্দৰ কথা কৈ মাতাক বুজালে, যেন তেওঁ পুত্ৰৰ প্ৰেম লাভ কৰে। মাতাই পুনৰ ক'লে, তেওঁৰ বুদ্ধি ডগমগ হ'ল: তাত, এই ৰূপ ত্যাগ কৰা। শিশুলীলা কৰা, যি মোৰ অতি প্ৰিয়; এই সুখ পৰম আৰু অনূপ। বাক্য শুনি সুজান দেৱতাসকলৰ অধিপতি বালক হৈ কান্দিব ধৰিলে। যিসকলে এই চৰিত গায়, তেওঁলোকে হৰিৰ চৰণ লাভ কৰে, তেওঁলোক ভৱকূপত পতিত নহয়।
দোহা 192
बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार।निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।
bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra |nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||
ব্ৰাহ্মণ, গো, দেৱতা আৰু সন্তৰ হিতৰ বাবে মনুষ্য অৱতাৰ লৈছে। নিজ ইচ্ছায় নিৰ্মিত দেহ, মায়া, গুণ আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অতীত তেওঁ।
চৌপাই 193.1-4
सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी।संभ्रम चलि आई सब रानी।।
हरषित जहँ तहँ धाईं दासी।आनँद मगन सकल पुरबासी।।
दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना।मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।।
परम प्रेम मन पुलक सरीरा।चाहत उठत करत मति धीरा।।
जाकर नाम सुनत सुभ होई।मोरें गृह आवा प्रभु सोई।।
परमानंद पूरि मन राजा।कहा बोलाइ बजावहु बाजा।।
गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा।आए द्विजन सहित नृपद्वारा।।
अनुपम बालक देखेन्हि जाई।रूप रासि गुन कहि न सिराई।।
suni sisu rudana parama priya bānī |saṁbhrama cali āī saba rānī ||
haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī |ānaṁda magana sakala purabāsī ||
dasaratha putra-janma suni kānā |mānahuṁ brahmānaṁda samānā ||
parama prema mana pulaka sarīrā |cāhata uṭhata karata mati dhīrā ||
jākara nāma sunata subha hoī |moreṁ gṛha āvā prabhu soī ||
paramānaṁda pūri mana rājā |kahā bolāi bajāvahu bājā ||
guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā |āe dvijana sahita nṛpa-dvārā ||
anupama bālaka dekheṁhi jāī |rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||
শিশুৰ কান্দোন শুনি, যি অতি প্ৰিয় বাণী, সকলো ৰাণী ব্যস্তভাৱে দৌড়ি আহিল। দাসীসকল আনন্দত ইফাল-সিফাল দৌড়ি গ'ল, আৰু নগৰৰ সকলো বাসিন্দা আনন্দত মগ্ন হ'ল। দশৰথে নিজ কাণেৰে পুত্ৰৰ জন্ম শুনি, যেন ব্ৰহ্মানন্দত লীন হৈ গ'ল। তেওঁৰ মন পৰম প্ৰেমেৰে পূৰ্ণ আৰু শৰীৰ আনন্দত ৰোমাঞ্চিত; তেওঁ উঠিব বিচাৰিলে, কিন্তু প্ৰথমে মনক স্থিৰ কৰিলে। তেওঁ ভাবিলে: যাৰ নাম শুনিলেই সকলো মঙ্গল হয়, সেই প্ৰভু মোৰ গৃহলৈ আহিছে। ৰজা মনত পৰমানন্দেৰে পূৰ্ণ হৈ বাদকসকলক মাতি বাদ্য বজাবলৈ আদেশ দিলে। গুৰু বশিষ্ঠৰ ওচৰলৈ মাত পঠিওৱা হ'ল, আৰু তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে ৰজাৰ দুৱাৰত উপস্থিত হ'ল। তেওঁ গৈ অতুলনীয় শিশুক দেখিলে, ৰূপৰ ভণ্ডাৰ, যাৰ গুণ বৰ্ণনা কৰি শেষ কৰিব নোৱাৰি।
দোহা 193
नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह।हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।
nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha |hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||
নন্দীমুখ শ্রাদ্ধ সম্পন্ন কৰি ৰজাই সকলো জাতকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক দিলে সোণ, গৰু, বস্ত্ৰ আৰু ৰত্ন।
চৌপাই 194.1-4
ध्वज पताक तोरन पुर छावा।कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।।
सुमनबृष्टि अकास तें होई।ब्रह्मानंद मगन सब लोई।।
बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई।सहज संगार किएँ उठि धाई।।
कनक कलस मंगल धरि थारा।गावत पैठहिं भूप दुआरा।।
करि आरति नेवछावरि करहीं।बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।।
मागध सूत बंदिगन गायक।पावन गुन गावहिं रघुनायक।।
सर्बस दान दीन्ह सब काहू।जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।।
मृगमद चंदन कुंकुम कीचा।मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।
dhvaja patāka torana pura chāvā |kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā ||
sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī |brahmānanda magana saba loī ||
bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī |sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī ||
kanaka kalasa maṅgala dhari thārā |gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā ||
kari ārati nevachāvari karahī̃ |bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ ||
māgadha sūta bandigana gāyaka |pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka ||
sarabasa dāna dīnh saba kāhū |jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū ||
mṛgamada candana kuṅkuma kīcā |macī sakala bīthinhi bica bīcā ||
নগৰ ধ্বজ, পতাকা আৰু তোৰণেৰে আচ্ছন্ন হ'ল, যি ৰীতিত সজ্জিত তাক ক'ব নোৱাৰি। আকাশৰ পৰা ফুলৰ বৰষুণ হ'ল, সকলো লোক ব্ৰহ্মানন্দত মগ্ন হ'ল। নাৰীসকল দলে দলে মিলি খোজ পেলে, স্বাভাৱিক অলংকাৰে সজ্জিত হৈ উঠি দৌড়িল। সোণৰ কলশ আৰু মংগলদ্ৰব্যৰে ভৰা থাল লৈ গান গাই গাই ৰাজদ্বাৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। আৰতি কৰি নৈবেদ্য অৰ্পণ কৰিলে, বাৰে বাৰে শিশুৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে। মাগধ, সূত, বন্দী আৰু গায়কসকলে ৰঘুনাথৰ পবিত্ৰ গুণ গান কৰিলে। সকলোৱে সমস্ত দান কৰিলে, যিয়ে পালে তেওঁ তাক ৰাখিলে না। মৃগমদ, চন্দন আৰু কুংকুমৰ কীচিৰ হ'ল, সকলো বীথিৰ মাজত মাজত তা বিয়পি পৰিল।
দোহা 194
गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद।हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।
gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda |haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||
প্ৰতিটো ঘৰত বাজনা বাজি আছিল আৰু শুভ উল্লাসৰ গান উঠি আছিল, কাৰণ সৌন্দৰ্য আৰু আনন্দৰ উৎস প্ৰকট হৈছে। নগৰৰ সৰ্বত্ৰ নৰ-নাৰীৰ দল আনন্দেৰে আপ্লুত আছিল।
চৌপাই 195.1-4
कैकयसुता सुमित्रा दोऊ।सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।।
वह सुख संपति समय समाजा।कहि न सकइ सारद अहिराजा।।
अवधपुरी सोहइ एहि भाँती।प्रभुहि मिलन आई जनु राती।।
देखि भानू जनु मन सकुचानी।तदपि बनी संध्या अनुमानी।।
अगर धूप बहु जनु अँधिआरी।उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।।
मंदिर मनि समूह जनु तारा।नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।।
भवन बेदधुनि अति मृदु बानी।जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।।
कौतुक देखि पतंग भुलाना।एक मास तेइँ जात न जाना।।
kaikayasutā sumitrā doū |sundara suta janamata bhai oū ||
vaha sukha sampati samaya samājā |kahi na sakai sārad ahi-rājā ||
avadhapurī sohai ehi bhā̃tī |prabhuhi milana āī janu rātī ||
dekhi bhānū janu mana sakucānī |tadapi banī sandhyā anumānī ||
agara dhūpa bahu janu ãdhiārī |uṛai abhīra manahũ arunārī ||
mandira mani samūha janu tārā |nṛpa gṛha kalasa so indu udārā ||
bhavana bedadhuni ati mṛdu bānī |janu khaga mūkhara samayã janu sānī ||
kautuka dekhi pataṅga bhulānā |eka māsa teĩ jāta na jānā ||
কৈকয়ৰাজ-কন্যা কৈকেয়ী আৰু সুমিত্ৰা, দুয়োগৰাকীয়ে সুন্দৰ পুত্ৰৰ জন্ম দিলে। সেই আনন্দ, সম্পদ, ঋতু আৰু সমাবেশ, শাৰদা বা অহিৰাজ সৰ্পৰাজে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে। অযোধ্যা নগৰী এইদৰে শোভা পাই আছিল, যেন ৰাত্ৰিয়ে নিজে প্ৰভুৰ সৈতে মিলনত আহিছে। সূৰ্যক দেখি তেওঁৰ মনত যেন লজ্জা হ'ল, তথাপি সন্ধ্যাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে, যেনেকৈ অনুমান কৰা যায়। অগৰৰ ধূপ যেন অন্ধকাৰ, উড়ন্ত অবীৰ যেন সন্ধ্যাৰ ৰঙা আভা। প্ৰাসাদৰ মণিসমূহ যেন তৰা, ৰজাৰ গৃহৰ কলশ যেন উদাৰ চন্দ্ৰ। গৃহত বেদৰ ধ্বনি অতি কোমল কণ্ঠে, যেন চৰাইৰ সন্ধ্যাকালীন কলৰৱ। এই আশ্চৰ্য দেখি সূৰ্যই নিজকে পাহৰি গ'ল, এক মাহ পাৰ হ'ল জানিবও নোৱাৰিলে।
দোহা 195
मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ।रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।
māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi |ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||
এক দিন এক মাহৰ সমান হ'ল, তথাপি কোনেও ইয়াৰ ৰহস্য নাজানিলে। ৰথৰ সৈতে সূৰ্য থমকি ৰ'ল, তেন্তে ৰাতি কেনেকৈ হ'ব?
চৌপাই 196.1-4
यह रहस्य काहू नहिं जाना।दिन मनि चले करत गुनगाना।।
देखि महोत्सव सुर मुनि नागा।चले भवन बरनत निज भागा।।
औरउ एक कहउँ निज चोरी।सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।।
काक भुसुंडि संग हम दोऊ।मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।।
परमानंद प्रेमसुख फूले।बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।।
यह सुभ चरित जान पै सोई।कृपा राम कै जापर होई।।
तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा।दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।।
गज रथ तुरग हेम गो हीरा।दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।
yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā |dina mani cale karata guna-gānā ||
dekhi mahotsava sura muni nāgā |cale bhavana baranata nija bhāgā ||
auru eka kahauṁ nija corī |sunu girijā ati dṛṛha mati torī ||
kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū |manuja-rūpa jānai nahiṁ koū ||
paramānanda prema-sukha phūle |bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle ||
yaha subha carita jāna pai soī |kṛpā rāma kai jāpara hoī ||
tehi avasara jo jehi bidhi āvā |dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā ||
gaja ratha turaga hema go hīrā |dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||
এই ৰহস্য কোনোৱে নাজানে। দিনৰ মণি সূৰ্যই গুণগান কৰি কৰি গ'ল। মহোৎসৱ দেখি দেৱতা, মুনি আৰু নাগসকলে নিজ নিজ ভাগ্য বৰ্ণনা কৰি কৰি নিজ ভৱনলৈ গ'ল। আৰু এটা মোৰ নিজৰ চুৰিৰ কথা কওঁ। শুনা গিৰিজা, তোমাৰ মতি অতি দৃঢ়। কাকভুশুণ্ডি আৰু মই দুজন একেলগে আছিলোঁ। মনুষ্যৰূপত আমাক কোনোৱে নাজানিছিল। পৰমানন্দ আৰু প্ৰেমসুখেৰে ফুলি গলিতে গলিতে ঘূৰি আছিলোঁ, মন মগ্ন আৰু বিস্মৃত। এই শুভ চৰিত কেৱল সেই জানিব পাৰে যাৰ ওপৰত ৰামৰ কৃপা হয়। সেই সময়ত যি যিৰূপে আহিছিল, ৰজাই যাৰ মনত যি ভাল লাগিছিল তাক তাকে দিছিল। ৰজাই হাতী, ৰথ, ঘোঁৰা, সোণ, গৰু, হীৰা আৰু নানাবিধ বস্ত্ৰ দান কৰিলে।
দোহা 196
मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस।सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।
manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa |sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||
ৰজাই সকলোৰ মন সন্তুষ্ট কৰিলে, আৰু তেওঁলোকে য'ত য'ত আছিল তাৰ পৰা আশীৰ্বাদ দিলে: তুলসীদাসৰ ঈশ্বৰ সকলো পুত্ৰ দীৰ্ঘজীৱী হওক।
চৌপাই 197.1-4
कछुक दिवस बीते एहि भाँती।जात न जानिअ दिन अरु राती।।
नामकरन कर अवसरु जानी।भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।।
करि पूजा भूपति अस भाषा।धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।।
इन्ह के नाम अनेक अनूपा।मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।।
जो आनंद सिंधु सुखरासी।सीकर तें त्रैलोक सुपासी।।
सो सुख धाम राम अस नामा।अखिल लोक दायक बिश्रामा।।
बिस्व भरन पोषन कर जोई।ताकर नाम भरत अस होई।।
जाके सुमिरन तें रिपु नासा।नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।
kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī।jāta na jāni-a dina aru rātī॥
nāma-karana kara avasaru jānī।bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥
kari pūjā bhūpati asa bhāṣā।dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥
inha ke nāma aneka anūpā।maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥
jo ānanda-sindhu sukha-rāsī।sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥
so sukha-dhāma rāma asa nāmā।akhila loka-dāyaka biśrāmā॥
bisva-bharana poṣana kara joī।tākara nāma bharata asa hoī॥
jāke sumirana tẽ ripu nāsā।nāma satru-hana beda prakāsā॥
কিছু দিন এইদৰে পাৰ হ'ল, আৰু কোনেও দিন আৰু ৰাতিৰ গমন নাজানিলে। নামকৰণৰ সময় আহিল বুলি জানি ৰজাই জ্ঞানী মুনিক মাতি পঠিয়ালে। পূজা কৰি ৰজাই এইদৰে ক'লে: হে মুনি, আপুনি যি নাম ভাবি ৰাখিছে সেই ধাৰণ কৰক। ইহঁতৰ নাম বহুত আৰু অতুলনীয়, হে ৰজা, কিন্তু মই মোৰ নিজৰ বুজ অনুসৰি ক'ম। যি আনন্দৰ সাগৰ আৰু সুখৰ ভাণ্ডাৰ, যাৰ এক বিন্দুৰে ত্ৰিলোক তৃপ্ত হয়, সেই সুখৰ ধাম, সকলো লোকৰ বিশ্ৰামদাতা, ৰাম নামেৰে অভিহিত। যি সমগ্ৰ বিশ্বক ধাৰণ আৰু পালন কৰে, তেওঁৰ নাম ভৰত হ'ব। যাৰ স্মৰণত শত্ৰু নাশ হয়, তেওঁৰ নাম শত্ৰুঘ্ন, এই বেদে প্ৰকাশ কৰে।
দোহা 197
लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार।गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।
lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra |guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||
যি শুভ লক্ষণৰ ধাম, ৰামৰ প্ৰিয় আৰু সমস্ত জগতৰ আধাৰ, গুৰু বশিষ্ঠই তেওঁৰ নাম ৰাখিলে উদাৰ লক্ষ্মণ।
চৌপাই 198.1-4
धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी।बेद तत्व नृप तव सुत चारी।।
मुनि धन जन सरबस सिव प्राना।बाल केलि तेहिं सुख माना।।
बारेहि ते निज हित पति जानी।लछिमन राम चरन रति मानी।।
भरत सत्रुहन दूनउ भाई।प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।।
स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी।निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।।
चारिउ सील रूप गुन धामा।तदपि अधिक सुखसागर रामा।।
हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा।सूचत किरन मनोहर हासा।।
कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना।मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।
dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī |beda tatva nṛpa tava suta cārī ||
muni dhana jana sarabasa siva prānā |bāla keli tehiṁ sukha mānā ||
bārehi te nija hita pati jānī |lachimana rāma charana rati mānī ||
bharata satruhana dūnau bhāī |prabhu sevaka jasi prīti baṛāī ||
syāma gaura sundara dou jorī |nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī ||
cāriu sīla rūpa guna dhāmā |tadapi adhika sukhasāgara rāmā ||
hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā |sūcata kiraṇa manohara hāsā ||
kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā |mātu dulārai kahi priya lalanā ||
গুৰু হৃদয়ত বিচাৰ কৰি নাম ৰাখিলে আৰু ক'লে, হে ৰজা, তোমাৰ এই চাৰি পুত্ৰ বেদৰ সাৰ। তেওঁলোক মুনিসকলৰ ধন, ভক্তসকলৰ সৰ্বস্ব, আৰু শিৱৰ প্ৰাণ। শিৱে তেওঁলোকৰ বাল্যলীলাত আনন্দ পাইছিল। বাল্যকালৰে পৰা লক্ষ্মণে ৰামক নিজৰ হিতকাৰী আৰু স্বামী জানি ৰামৰ চৰণত গভীৰ প্ৰেম ধাৰণ কৰিছিল। ভৰত আৰু শত্ৰুঘ্ন এই দুই ভ্ৰাতাই প্ৰভু আৰু সেৱকৰ দৰে ডাঙৰ প্ৰেম ৰাখিছিল। শ্যাম আৰু গৌৰ দুই যোৰা সুন্দৰ; জননীসকলে তেওঁলোকৰ ছবি চাই ঘাঁহ ভাঙি দৃষ্টি দূৰ কৰিছিল। চাৰিজনেই শীল, ৰূপ আৰু গুণৰ ধাম; তথাপি ৰাম অধিক সুখসাগৰ। তেওঁৰ হৃদয়ৰ অনুগ্ৰহৰ চন্দ্ৰ প্ৰকাশিত, যাৰ কিৰণে মনোহৰ হাঁহিৰ দ্বাৰা সূচনা কৰে। কেতিয়াবা কোলাত, কেতিয়াবা উত্তম পালনাত, মাতাই প্ৰিয় ললনা বুলি তেওঁক আদৰ কৰিছিল।
দোহা 198
ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद।सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।
byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda |so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||
যি সৰ্বব্যাপী ব্ৰহ্ম, নিৰঞ্জন, নিৰ্গুণ, সকলো বিনোদৰ পৰা মুক্ত, সেই অজন্মা প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ বশত কৌসল্যাৰ কোলত শায়িত হ'ল।
চৌপাই 199.1-6
काम कोटि छबि स्याम सरीरा।नील कंज बारिद गंभीरा।।
अरुन चरन पकंज नख जोती।कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।।
रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे।नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।।
कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा।नाभि गभीर जान जेहि देखा।।
भुज बिसाल भूषन जुत भूरी।हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।।
उर मनिहार पदिक की सोभा।बिप्र चरन देखत मन लोभा।।
कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई।आनन अमित मदन छबि छाई।।
दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे।नासा तिलक को बरनै पारे।।
सुंदर श्रवन सुचारु कपोला।अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।।
चिक्कन कच कुंचित गभुआरे।बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।।
पीत झगुलिआ तनु पहिराई।जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।।
रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा।सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।
kāma koṭi chabi syāma sarīrā |nīla kañja bārida gaṃbhīrā ||
aruna carana pakaṃja nakha jotī |kamala dalanhi baiṭhe janu motī ||
rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe |nūpura dhuni suni muni mana mohe ||
kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā |nābhi gabhīra jāna jehi dekhā ||
bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī |hiyã hari nakha ati sobhā rūrī ||
ura manihāra padika kī sobhā |bipra carana dekhata mana lobhā ||
kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī |ānana amita madana chabi chāī ||
dui dui dasana adhara arunāre |nāsā tilaka ko baranai pāre ||
suṃdara śravana sucāru kapolā |ati priya madhura totare bolā ||
cikkana kaca kuṃcita gabhuāre |bahu prakāra raci mātu sãvāre ||
pīta jhaguliyā tanu pahirāī |jānu pāni bicarani mohi bhāī ||
rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā |so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||
তেওঁৰ শ্যাম শৰীৰত কোটি কামদেৱৰ ছবি আছিল, নীল পদ্ম আৰু গধুৰ মেঘৰ দৰে গম্ভীৰ বৰ্ণ। অৰুণ পদ্মপদত নখবোৰ এনেদৰে উজ্বল আছিল যেন পদ্মপাতত মুক্তা সজাই থোৱা। তাত বজ্ৰ, ধ্বজা আৰু অংকুশৰ চিহ্ন শোভা পাইছিল, নূপুৰৰ ধ্বনি শুনি মুনিসকলৰ মন মুগ্ধ হৈছিল। কঁকাত কিংকিণী আৰু উদৰত তিনিটা ভাঁজ আছিল; তেওঁৰ নাভিৰ গভীৰতা যিয়ে দেখিছে তেৱেঁ জানে। দীঘল ভুজদুটা বহু অলংকাৰে সজ্জিত, আৰু বক্ষত বাঘৰ নখ অতি সুন্দৰভাৱে শোভা পাইছিল। বক্ষত মণিহাৰ আৰু পদকৰ শোভা আছিল, ব্ৰাহ্মণৰ চৰণ দেখি মন মুগ্ধ হৈছিল। শঙ্খৰ দৰে কণ্ঠ আৰু অতি সুন্দৰ চিবুক, মুখমণ্ডলত অসংখ্য মদনৰ ছবি বিৰাজ কৰিছিল। ওপৰত দুটা আৰু তলত দুটা দাঁত, অৰুণ অধৰ; তেওঁৰ নাসিকা আৰু তিলকৰ বৰ্ণনা কোনে কৰিব পাৰে? সুন্দৰ কৰ্ণ আৰু সুচাৰু কপোল, তেওঁৰ মধুৰ তোতলা কথা অতি প্ৰিয় আছিল। মসৃণ কুঞ্চিত শিশুকেশ মাতৃয়ে বহু প্ৰকাৰে সাজি ধৰিছিল। হালধীয়া বালকবস্ত্ৰত শৰীৰ আৱৃত, আঁঠু-হাতেৰে বিচৰণ মোৰ কাষত প্ৰিয়। বেদ আৰু শেষে তেওঁৰ ৰূপ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে; যিয়ে সপোনতো দেখিছে তেৱেঁ জানে।
দোহা 199
सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत।दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।
sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta |daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||
তেওঁ সুখৰ সমষ্টি, মোহৰ অতীত, জ্ঞান, বাক্য আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অতীত; তথাপি, ৰাজদম্পতিৰ পৰম প্ৰেমত বশীভূত হৈ তেওঁ শিশুৰ পৱিত্ৰ আচৰণ কৰে।
Frequently Asked Questions
परंपरा में राम-जन्म, नामकरण, और शिशु-लीला का पाठ ‘मंगल-कारक’ माना गया है: गृह-कलह/अशान्ति में शान्ति, संतान-सुख की कामना, तथा ‘नाम-आश्रय’ दृढ़ होने से भय-निवारण। विशेषतः छंद-अंश में कहा है—‘यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा’—अर्थात् कीर्तन-स्मरण भव-कूप से उबारने वाला।
लोक-परंपरा में राम-जन्म प्रसंग पर ‘श्री राम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-जप) समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सियाराम मय सब जग जानी’ भी भाव-समपुट की तरह बीच-बीच में बोला/गाया जाता है।
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
