Prakarana 20
सोपान-आरम्भ: ‘आगमन’ (Advent) का द्वार—जहाँ निर्गुण ब्रह्म करुणा-वश सगुण शिशु-रूप धारण कर भक्त के हृदय में ‘प्रेम-बीज’ बोता है। यह चरण साधक को तत्त्व-चिन्तन से ‘लीला-स्मरण’ में उतारकर नाम, रूप, गुण, धाम की साधना हेतु पात्र बनाता है।
ಈ ಖಂಡ ‘ಆನಂದ-ಉತ್ಸವ’ವನ್ನೇ ಸಾಧನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಾಧಾನದಿಂದ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವರೆಗೆ ಇರುವ ಕ್ರಮ ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೃತ್ತಾಂತವಲ್ಲ; ‘ಲೋಕ-ವ್ಯಾಪಿ ಶುಭ’ದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಕೇತ: ಹರಿಯು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕ್ಷಣವೇ ‘ಚರ-ಅಚರ’ ಹರ್ಷಿತ—ಅಂದರೆ ಚೇತನ-ಅಚೇತನದಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ತ್ವ-ಪ್ರಕಾಶ. ರಸ-ಪ್ರಧಾನತೆ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ವಾತ್ಸಲ್ಯದದು; ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತೃತ್ವ ‘ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ವನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ—ಇದು ತುಲಸಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಾಂತ-ನಾಟ್ಯ. ದೇವ-ಸ್ತುತಿ, ಪುಷ್ಪ-ವೃಷ್ಟಿ, ದುಂದುಭಿ-ನಾದಗಳಿಂದ ‘ಸಗುಣ-ಉಪಾಸನೆ’ಯ ಸಾಮೂಹಿಕ ಸ್ವರ ಮೂಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ನಾಮಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾಮ’ವನ್ನೇ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ-ವಿಶ್ರಾಮವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಕ್ತಿಗೆ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲಕಾಂಡ ಸಾಧಕನನ್ನು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸುಲಭ ನಾಮ-ಸ್ಮರಣೆ, ಕೀರ್ತನೆ, ಮತ್ತು ಶಿಶು-ಲೀಲೆಯ ಧ್ಯಾನವರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಸೋಪಾನದ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 190.1-4
तबहिं रायँ प्रिय नारि बोलाईं।कौसल्यादि तहाँ चलि आई।।
अर्ध भाग कौसल्याहि दीन्हा।उभय भाग आधे कर कीन्हा।।
कैकेई कहँ नृप सो दयऊ।रह्यो सो उभय भाग पुनि भयऊ।।
कौसल्या कैकेई हाथ धरि।दीन्ह सुमित्रहि मन प्रसन्न करि।।
एहि बिधि गर्भसहित सब नारी।भईं हृदयँ हरषित सुख भारी।।
जा दिन तें हरि गर्भहिं आए।सकल लोक सुख संपति छाए।।
मंदिर महँ सब राजहिं रानी।सोभा सील तेज की खानीं।।
सुख जुत कछुक काल चलि गयऊ।जेहिं प्रभु प्रगट सो अवसर भयऊ।।
tabahiṁ rāyaṁ priya nāri bolāīṁ।kausalyādi tahāṁ cali āī।।
ardha bhāga kausalyāhi dīnhā।ubhaya bhāga ādhe kara kīnhā।।
kaikeī kahaṁ nṛpa so dayau।rahyo so ubhaya bhāga puni bhayau।।
kausalyā kaikeī hātha dhari।dīnha sumitrahi mana prasanna kari।।
ehi bidhi garbha-sahita saba nārī।bhaīṁ hṛdayaṁ haraṣita sukha bhārī।।
jā dina teṁ hari garbhahi āe।sakala loka sukha saṁpati chāe।।
mandira mahaṁ saba rājahiṁ rānī।sobhā sīla teja kī khānīṁ।।
sukha juta kachuka kāla cali gayau।jehiṁ prabhu pragaṭa so avasara bhayau।।
ಆಗ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮುಂತಾದವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅರ್ಧ ಪಾಲನ್ನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನೀಡಿದನು. ಉಳಿದ ಅರ್ಧ ಪಾಲನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ರಾಜನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು, ಸುಮಿತ್ರೆಗೆ ನೀಡಿ ಅವಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಿದರು. ಈ ರೀತಿ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಗರ್ಭಧರಿಸಿದರು. ಹೃದಯ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಮಹಾನ್ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹರಿ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಬಂದ ದಿನದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಸುಖ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಹೊಳೆದರು, ಸೌಂದರ್ಯ, ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಗಣಿಗಳಾಗಿ. ಕೆಲವು ಕಾಲ ಸುಖದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು. ಪ್ರಭು ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಸಮಯ ಬಂದಿತು.
ದೋಹಾ 190
जोग लगन ग्रह बार तिथि सकल भए अनुकूल।चर अरु अचर हर्षजुत राम जनम सुखमूल।।190।।
joga lagana graha bāra tithi sakala bhae anukūla |cara aru acara harṣajuta rāma janama sukhamūla ||190||
ಯೋಗ, ಲಗ್ನ, ಗ್ರಹ, ವಾರ ಹಾಗೂ ತಿಥಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನುಕೂಲವಾದವು. ಚಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಚಲಿಸದ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಆನಂದಭರಿತವಾದವು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನ ಜನ್ಮವು ಸಕಲ ಸುಖಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 191.1-4
नौमी तिथि मधु मास पुनीता।सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता।।
मध्यदिवस अति सीत न घामा।पावन काल लोक बिश्रामा।।
सीतल मंद सुरभि बह बाऊ।हरषित सुर संतन मन चाऊ।।
बन कुसुमित गिरिगन मनिआरा।स्रवहिं सकल सरिताऽमृतधारा।।
सो अवसर बिरंचि जब जाना।चले सकल सुर साजि बिमाना।।
गगन बिमल सकुल सुर जूथा।गावहिं गुन गंधर्ब बरूथा।।
बरषहिं सुमन सुअंजलि साजी।गहगहि गगन दुंदुभी बाजी।।
अस्तुति करहिं नाग मुनि देवा।बहुबिधि लावहिं निज निज सेवा।।
naumī tithi madhu māsa punītā |sukala paccha abhijita hariprītā ||
madhya-divasa ati sīta na ghāmā |pāvana kāla loka bisrāmā ||
sītala manda surabhi baha bāū |haraṣita sura santana mana cāū ||
bana kusumita girigana maniārā |sravahiṃ sakala saritā’mṛta-dhārā ||
so avasara birañci jaba jānā |cale sakala sura sāji bimānā ||
gagana bimala sakula sura jūthā |gāvahiṃ guna gandharba barūthā ||
baraṣahiṃ sumana su-añjali sājī |gahagahi gagana duṃdubhī bājī ||
astuti karahiṃ nāga muni devā |bahu-bidhi lāvahiṃ nija nija sevā ||
ಅದು ಮಧು ಮಾಸದ ಪವಿತ್ರವಾದ ನವಮಿ ತಿಥಿ, ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಜಿತ್ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಹರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಅತಿ ಚಳಿ ಇಲ್ಲ, ಬಿಸಿಲು ಇಲ್ಲ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕಾಲ. ತಂಪಾದ ಮೃದುವಾದ ಸುಗಂಧ ಭರಿತ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತಿತ್ತು; ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು, ಸಾಧುಗಳ ಹೃದಯ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿತು. ಕಾಡುಗಳು ಹೂವು ಬಿಟ್ಟವು, ಪರ್ವತಗಳು ಮಣಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದವು, ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳು ಅಮೃತ ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಹರಿದವು. ಬ್ರಹ್ಮ ಆ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಹೊರಟರು. ನಿರ್ಮಲವಾದ ಆಕಾಶ ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತು, ಗಂಧರ್ವ ಬಳಗಗಳು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದವು. ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದುಂದುಭಿಗಳು ಮೊಳಗಿದವು. ನಾಗರು, ಮುನಿಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತುತಿ ಹಾಡಿದರು, ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 191
सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम।जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।
sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma |jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||
ದೇವತಾ ಸಮೂಹವು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತು; ಜಗನಿವಾಸನಾದ ಪ್ರಭುವು, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.
ಛಂದ 192
भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी।हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।।
लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी।भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।।
कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता।माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।।
करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता।सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।।
ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै।मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।।
उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै।कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।।
माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा।कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।।
सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा।यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।
bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī |haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī ||
locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī |bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī ||
kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā |māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā ||
karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā |so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā ||
brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai |mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai ||
upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai |kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai ||
mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā |kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā ||
suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā |yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||
ಕೃಪಾಳುವೂ ದೀನರ ಮೇಲೆ ದಯೆಯುಳ್ಳವನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಹಿತಕಾರಿಯೂ ಆದ ಪ್ರಭು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ತಾಯಿ ಆನಂದಗೊಂಡಳು, ಮುನಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದಳು. ಸುಂದರ ನಯನನು, ಮೇಘಶ್ಯಾಮ ದೇಹದವನು, ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು. ಆಭರಣಗಳು, ವನಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವನು, ವಿಶಾಲ ನೇತ್ರನು, ಖರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನು ಸೌಂದರ್ಯ ಸಾಗರ. ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಅನಂತನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲಿ ಎಂದಳು. ನೀನು ಮಾಯೆಗೆ, ಗುಣಗಳಿಗೆ, ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅತೀತನು, ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದವನು ಎಂದು ವೇದಗಳು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಕರುಣೆ ಸುಖ ಸಾಗರ, ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಆಗರ, ವೇದಗಳು ಸಂತರು ಹಾಡುವ ಶ್ರೀಕಾಂತ, ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುರಾಗವುಳ್ಳವನು, ನನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ನಿನ್ನ ದೇಹದ ಪ್ರತಿ ರೋಮದಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಸಮೂಹಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವೇದಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಪ್ರಭು ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ನಗುವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಧೈರ್ಯವುಳ್ಳವರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರರು. ಅವಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಭು ನಗುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು. ಒಂದು ಸುಂದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ತಾಯಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು, ಮಗನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ. ತಾಯಿ ಮತ್ತೆ ಮಾತನಾಡಿದಳು, ಅವಳ ಬುದ್ಧಿ ಕದಲಿ, ಮಗನೇ, ಈ ರೂಪವನ್ನು ಬಿಡು, ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡು; ಈ ಸುಖ ಪರಮವಾದದ್ದು, ಅನೂಪವಾದದ್ದು. ಅವಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಾಮಿ ಬಾಲಕನಾಗಿ ಅಳತೊಡಗಿದನು. ಈ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹಾಡುವವರು ಹರಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಸಂಸಾರ ಬಿಂದುವಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 192
बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार।निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।
bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra |nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಹಸುಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಸಂತರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದನು. ಆತನ ದೇಹವು ಆತನ ಸ್ವಂತ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು; ಆತನು ಮಾಯೆಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದವನು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮೀರಿದವನು.
ಚೌಪಾಯಿ 193.1-4
सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी।संभ्रम चलि आई सब रानी।।
हरषित जहँ तहँ धाईं दासी।आनँद मगन सकल पुरबासी।।
दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना।मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।।
परम प्रेम मन पुलक सरीरा।चाहत उठत करत मति धीरा।।
जाकर नाम सुनत सुभ होई।मोरें गृह आवा प्रभु सोई।।
परमानंद पूरि मन राजा।कहा बोलाइ बजावहु बाजा।।
गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा।आए द्विजन सहित नृपद्वारा।।
अनुपम बालक देखेन्हि जाई।रूप रासि गुन कहि न सिराई।।
suni sisu rudana parama priya bānī |saṁbhrama cali āī saba rānī ||
haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī |ānaṁda magana sakala purabāsī ||
dasaratha putra-janma suni kānā |mānahuṁ brahmānaṁda samānā ||
parama prema mana pulaka sarīrā |cāhata uṭhata karata mati dhīrā ||
jākara nāma sunata subha hoī |moreṁ gṛha āvā prabhu soī ||
paramānaṁda pūri mana rājā |kahā bolāi bajāvahu bājā ||
guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā |āe dvijana sahita nṛpa-dvārā ||
anupama bālaka dekheṁhi jāī |rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||
ಶಿಶುವಿನ ಅಳುವನ್ನು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿಯರು ಗೊಂದಲದಿಂದ ಧಾವಿಸಿ ಬಂದರು. ದಾಸಿಯರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಅಲ್ಲಿ ಓಡಾಡಿದರು, ನಗರದ ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ದಶರಥನು ತನ್ನ ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಪುತ್ರನ ಜನನವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದಂತೆ ಆದನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪರಮ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ದೇಹವು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ನಲುಗಿತು; ಎದ್ದೇಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದನು, ಆದರೆ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡನು. "ಯಾರ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಒಳ್ಳೆಯದು ಆಗುತ್ತದೋ, ಆ ಪ್ರಭುವೇ ನನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದನು" ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜ, ವಾದ್ಯಕಾರರನ್ನು ಕರೆದು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಹೇಳಿದನು. ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರ ಬಳಿಗೆ ಕರೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು, ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಹೋಗಿ ಅತುಲವಾದ ಶಿಶುವನ್ನು ನೋಡಿದರು, ಸೌಂದರ್ಯದ ಭಂಡಾರ, ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಲಾಗದು.
ದೋಹಾ 193
नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह।हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।
nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha |hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||
ನಂದಿಮುಖ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ, ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಜಾತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದನು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಮಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.
ಚೌಪಾಯಿ 194.1-4
ध्वज पताक तोरन पुर छावा।कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।।
सुमनबृष्टि अकास तें होई।ब्रह्मानंद मगन सब लोई।।
बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई।सहज संगार किएँ उठि धाई।।
कनक कलस मंगल धरि थारा।गावत पैठहिं भूप दुआरा।।
करि आरति नेवछावरि करहीं।बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।।
मागध सूत बंदिगन गायक।पावन गुन गावहिं रघुनायक।।
सर्बस दान दीन्ह सब काहू।जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।।
मृगमद चंदन कुंकुम कीचा।मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।
dhvaja patāka torana pura chāvā |kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā ||
sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī |brahmānanda magana saba loī ||
bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī |sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī ||
kanaka kalasa maṅgala dhari thārā |gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā ||
kari ārati nevachāvari karahī̃ |bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ ||
māgadha sūta bandigana gāyaka |pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka ||
sarabasa dāna dīnh saba kāhū |jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū ||
mṛgamada candana kuṅkuma kīcā |macī sakala bīthinhi bica bīcā ||
ಧ್ವಜಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು, ತೋರಣಗಳಿಂದ ನಗರವು ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು; ಹೇಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಹೂವಿನ ಮಳೆಯಾಯಿತು; ಎಲ್ಲಾ ಜನರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗುಂಪು ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ ಹೋದರು; ತಮ್ಮ ಸಹಜ ಅಲಂಕಾರದಿಂದಲೇ ಎದ್ದು ಓಡಿದರು. ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳನ್ನು, ಮಂಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಹಾಡುತಾ ರಾಜನ ಬಾಗಿಲಿನೊಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಆರತಿ ಮಾಡಿ ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿದರು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮಗುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದರು. ಮಾಗಧರು, ಸೂತರು, ವಂದಿಗಳು, ಗಾಯಕರು ರಘುನಾಯಕನ ಪವಿತ್ರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮಲ್ಲಿದ್ದ ಸರ್ವವನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರು; ಯಾರು ಪಡೆದರೋ ಅವರು ಅದನ್ನು ತಮಗಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಕಸ್ತೂರಿ, ಚಂದನ, ಕುಂಕುಮಗಳಿಂದ ಮಣ್ಣಾಯಿತು; ಎಲ್ಲಾ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಹರಡಿತು.
ದೋಹಾ 194
गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद।हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।
gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda |haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||
ಪ್ರತಿ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ವಾದ್ಯಗಳು ಮೊಳಗಿದವು, ಶುಭವಾದ ಆನಂದ ಗೀತೆಗಳು ಎದ್ದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಸೌಂದರ್ಯ ಸುಖಗಳ ಮೂಲವು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ನಗರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪುರುಷ ಸ್ತ್ರೀ ಸಮೂಹಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿದವು.
ಚೌಪಾಯಿ 195.1-4
कैकयसुता सुमित्रा दोऊ।सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।।
वह सुख संपति समय समाजा।कहि न सकइ सारद अहिराजा।।
अवधपुरी सोहइ एहि भाँती।प्रभुहि मिलन आई जनु राती।।
देखि भानू जनु मन सकुचानी।तदपि बनी संध्या अनुमानी।।
अगर धूप बहु जनु अँधिआरी।उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।।
मंदिर मनि समूह जनु तारा।नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।।
भवन बेदधुनि अति मृदु बानी।जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।।
कौतुक देखि पतंग भुलाना।एक मास तेइँ जात न जाना।।
kaikayasutā sumitrā doū |sundara suta janamata bhai oū ||
vaha sukha sampati samaya samājā |kahi na sakai sārad ahi-rājā ||
avadhapurī sohai ehi bhā̃tī |prabhuhi milana āī janu rātī ||
dekhi bhānū janu mana sakucānī |tadapi banī sandhyā anumānī ||
agara dhūpa bahu janu ãdhiārī |uṛai abhīra manahũ arunārī ||
mandira mani samūha janu tārā |nṛpa gṛha kalasa so indu udārā ||
bhavana bedadhuni ati mṛdu bānī |janu khaga mūkhara samayã janu sānī ||
kautuka dekhi pataṅga bhulānā |eka māsa teĩ jāta na jānā ||
ಕೈಕೇಯಿ, ಕೇಕಯ ದೇಶದ ರಾಜನ ಮಗಳು, ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರಾ ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸುಂದರ ಪುತ್ರನನ್ನು ಹೆತ್ತರು. ಆ ಸಂತೋಷ, ಸಂಪತ್ತು, ಋತು, ಸಮಾಜವನ್ನು ಸರಸ್ವತಿಯೋ ಸರ್ಪಗಳ ರಾಜನಾದ ಶೇಷನೋ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರವು ಹಾಗೆ ಹೊಳೆಯಿತು, ರಾತ್ರಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಬಂದಂತೆ. ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದಂತೆ; ಆದರೂ ಸಂಜೆಯ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದಳು, ಊಹಿಸುವಂತೆ. ಹೇರಳವಾದ ಅಗರು ಧೂಪ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ, ಹಾರಾಡಿದ ಅಬೀರ್ ಸಂಜೆಯ ಕೆಂಪು ಬೆಳಕಂತೆ. ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ, ರಾಜನ ಅರಮನೆಯ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಚಂದ್ರನಂತೆ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಪಠಿಸಲಾದ ವೇದಗಳ ಧ್ವನಿ, ಸಂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿಗಳಂತೆ. ಈ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಿ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನನ್ನೇ ಮರೆತನು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದುಹೋಯಿತು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 195
मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ।रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।
māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi |ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||
ಒಂದು ದಿನವು ಒಂದು ತಿಂಗಳಿನಷ್ಟಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ರಥದೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯನು ನಿಂತನು; ಹಾಗಾದರೆ ರಾತ್ರಿ ಹೇಗೆ ಬರಲಿ?
ಚೌಪಾಯಿ 196.1-4
यह रहस्य काहू नहिं जाना।दिन मनि चले करत गुनगाना।।
देखि महोत्सव सुर मुनि नागा।चले भवन बरनत निज भागा।।
औरउ एक कहउँ निज चोरी।सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।।
काक भुसुंडि संग हम दोऊ।मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।।
परमानंद प्रेमसुख फूले।बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।।
यह सुभ चरित जान पै सोई।कृपा राम कै जापर होई।।
तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा।दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।।
गज रथ तुरग हेम गो हीरा।दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।
yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā |dina mani cale karata guna-gānā ||
dekhi mahotsava sura muni nāgā |cale bhavana baranata nija bhāgā ||
auru eka kahauṁ nija corī |sunu girijā ati dṛṛha mati torī ||
kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū |manuja-rūpa jānai nahiṁ koū ||
paramānanda prema-sukha phūle |bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle ||
yaha subha carita jāna pai soī |kṛpā rāma kai jāpara hoī ||
tehi avasara jo jehi bidhi āvā |dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā ||
gaja ratha turaga hema go hīrā |dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||
ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಗಲಿನ ರತ್ನವಾದ ಸೂರ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಹಾಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋದನು. ಆ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ನಾಗರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾಗ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಭವನಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಮತ್ತೊಂದು ನನ್ನ ಕಳ್ಳತನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಕೇಳು ಗಿರಿಜಾ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದದ್ದು. ಕಾಕ್‌ಭುಶುಂಡಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಇಬ್ಬರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದೆವು, ಯಾರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಸುಖದಿಂದ ಉಬ್ಬಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸು ಮುಳುಗಿ ಮರೆತೆವು. ಈ ಶುಭ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಕೃಪೆ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೇಗೆ ಬಂದರು, ಯಾವುದು ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಯಿತೋ ರಾಜನು ಅದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಆನೆಗಳು, ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಚಿನ್ನ, ಹಸುಗಳು, ವಜ್ರಗಳು, ಅನೇಕ ವಿಧದ ವಸ್ತ್ರಗಳು ರಾಜನು ಕೊಟ್ಟನು.
ದೋಹಾ 196
मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस।सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।
manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa |sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||
ರಾಜನು ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿದನು, ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು: ತುಲಸೀದಾಸರ ಈಶರಾದ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಳ್ವರು!
ಚೌಪಾಯಿ 197.1-4
कछुक दिवस बीते एहि भाँती।जात न जानिअ दिन अरु राती।।
नामकरन कर अवसरु जानी।भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।।
करि पूजा भूपति अस भाषा।धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।।
इन्ह के नाम अनेक अनूपा।मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।।
जो आनंद सिंधु सुखरासी।सीकर तें त्रैलोक सुपासी।।
सो सुख धाम राम अस नामा।अखिल लोक दायक बिश्रामा।।
बिस्व भरन पोषन कर जोई।ताकर नाम भरत अस होई।।
जाके सुमिरन तें रिपु नासा।नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।
kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī।jāta na jāni-a dina aru rātī॥
nāma-karana kara avasaru jānī।bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥
kari pūjā bhūpati asa bhāṣā।dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥
inha ke nāma aneka anūpā।maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥
jo ānanda-sindhu sukha-rāsī।sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥
so sukha-dhāma rāma asa nāmā।akhila loka-dāyaka biśrāmā॥
bisva-bharana poṣana kara joī।tākara nāma bharata asa hoī॥
jāke sumirana tẽ ripu nāsā।nāma satru-hana beda prakāsā॥
ಈ ರೀತಿ ಕೆಲವು ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು, ಹಗಲು ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯುವುದು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಾಮಕರಣ ಸಮಯ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ರಾಜನು ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮುನಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿದನು. ರಾಜನು ಅವನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, "ಮುನಿವರ್ಯಾ, ನೀವು ಚಿಂತಿಸಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡಿ" ಎಂದನು. "ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಅನೇಕ, ಅತುಲವಾದವು, ರಾಜನೇ, ಆದರೆ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಾನು ಹೇಳುವೆ." "ಆನಂದ ಸಾಗರ, ಸುಖ ರಾಶಿಯಾದವನು, ಅವನ ಒಂದು ಹನಿಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ತೃಪ್ತಿಹೊಂದುತ್ತವೆ," "ಆ ಸುಖ ಧಾಮ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವವನು, ರಾಮ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ." "ವಿಶ್ವವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಪೋಷಿಸುವವನು, ಭರತ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ." "ಅವನ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಶತ್ರುಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ; ವೇದಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಅವನ ಹೆಸರು ಶತ್ರುಘ್ನ."
ದೋಹಾ 197
लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार।गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।
lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra |guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||
ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ನಿವಾಸ, ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಆಧಾರ; ಅವನಿಗೆ ಗುರು ವಸಿಷ್ಠರು ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಂಬ ಉದಾರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಟ್ಟರು.
ಚೌಪಾಯಿ 198.1-4
धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी।बेद तत्व नृप तव सुत चारी।।
मुनि धन जन सरबस सिव प्राना।बाल केलि तेहिं सुख माना।।
बारेहि ते निज हित पति जानी।लछिमन राम चरन रति मानी।।
भरत सत्रुहन दूनउ भाई।प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।।
स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी।निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।।
चारिउ सील रूप गुन धामा।तदपि अधिक सुखसागर रामा।।
हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा।सूचत किरन मनोहर हासा।।
कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना।मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।
dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī |beda tatva nṛpa tava suta cārī ||
muni dhana jana sarabasa siva prānā |bāla keli tehiṁ sukha mānā ||
bārehi te nija hita pati jānī |lachimana rāma charana rati mānī ||
bharata satruhana dūnau bhāī |prabhu sevaka jasi prīti baṛāī ||
syāma gaura sundara dou jorī |nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī ||
cāriu sīla rūpa guna dhāmā |tadapi adhika sukhasāgara rāmā ||
hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā |sūcata kiraṇa manohara hāsā ||
kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā |mātu dulārai kahi priya lalanā ||
ಗುರುವು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟರು, ಓ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಮಕ್ಕಳು ವೇದಗಳ ಸಾರ ಎಂದರು. ಅವರು ಮುನಿಗಳ ಸಂಪತ್ತು, ಭಕ್ತರ ಸರ್ವಸ್ವ, ಶಿವನ ಪ್ರಾಣ. ಶಿವನು ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ಕೇಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸಿದನು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ರಾಮನನ್ನು ತನಗೆ ಹಿತಕಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು, ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು, ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೇವಕನಿಗೆ ಇರುವಂತೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಎರಡು ಜೋಡಿಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿದ್ದವು, ಒಂದು ಕಪ್ಪು, ಒಂದು ಬಿಳಿ; ತಾಯಂದಿರು ಅವರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯಲು ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿದರು. ನಾಲ್ಕು ಜನರೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳು; ಆದರೂ ರಾಮನು ಉಳಿದವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆನಂದ ಸಾಗರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಹೃದಯದ ಕೃಪೆಯ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು, ಅದರ ಕಿರಣಗಳು ಅವನ ಮನೋಹರವಾದ ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾದವು. ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ, ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಸುಂದರವಾದ ತೊಟ್ಟಿಲಲ್ಲಿ, ಅವನ ತಾಯಿ ಅವನನ್ನು ಲಾಲಿಸಿ, ಪ್ರಿಯ ಮಗು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರೀತಿಸಿದಳು.
ದೋಹಾ 198
ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद।सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।
byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda |so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||
ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ನಿರ್ಮಲ, ಗುಣರಹಿತ, ಎಲ್ಲ ವಿನೋದಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ, ಜನ್ಮರಹಿತನಾದ ಆತ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ಪ್ರೇಮ ಭಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಮಲಗಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 199.1-6
काम कोटि छबि स्याम सरीरा।नील कंज बारिद गंभीरा।।
अरुन चरन पकंज नख जोती।कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।।
रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे।नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।।
कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा।नाभि गभीर जान जेहि देखा।।
भुज बिसाल भूषन जुत भूरी।हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।।
उर मनिहार पदिक की सोभा।बिप्र चरन देखत मन लोभा।।
कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई।आनन अमित मदन छबि छाई।।
दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे।नासा तिलक को बरनै पारे।।
सुंदर श्रवन सुचारु कपोला।अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।।
चिक्कन कच कुंचित गभुआरे।बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।।
पीत झगुलिआ तनु पहिराई।जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।।
रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा।सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।
kāma koṭi chabi syāma sarīrā |nīla kañja bārida gaṃbhīrā ||
aruna carana pakaṃja nakha jotī |kamala dalanhi baiṭhe janu motī ||
rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe |nūpura dhuni suni muni mana mohe ||
kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā |nābhi gabhīra jāna jehi dekhā ||
bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī |hiyã hari nakha ati sobhā rūrī ||
ura manihāra padika kī sobhā |bipra carana dekhata mana lobhā ||
kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī |ānana amita madana chabi chāī ||
dui dui dasana adhara arunāre |nāsā tilaka ko baranai pāre ||
suṃdara śravana sucāru kapolā |ati priya madhura totare bolā ||
cikkana kaca kuṃcita gabhuāre |bahu prakāra raci mātu sãvāre ||
pīta jhaguliyā tanu pahirāī |jānu pāni bicarani mohi bhāī ||
rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā |so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||
ಕೋಟಿ ಕಾಮರ ಸೌಂದರ್ಯದ ಕೃಷ್ಣ ಶರೀರ, ನೀಲಿ ಕಮಲ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಮುತ್ತುಮುಗ್ಗದಂತೆ ಗಾಢವಾದ ವರ್ಣದ. ಅವನ ಕೆಂಪು ಕಮಲದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಉಗುರುಗಳು ಕಮಲದ ದಳಗಳ ಮೇಲೆ ಮುತ್ತುಗಳು ಕೂತಿರುವಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ವಜ್ರ, ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ಅಂಕುಶದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮಿಂಚುತ್ತಿದ್ದವು, ಅವನ ಕಡಗಗಳ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಿತವಾಯಿತು. ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಕಟ್ಟು, ಉದರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಡಿಕೆಗಳು, ಅವನ ಹೊಕ್ಕಳಿನ ಆಳವನ್ನು ಕಂಡವನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲ. ಉದ್ದ ತೋಳುಗಳು ಅನೇಕ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು, ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲಿಯ ಉಗುರು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಮಣಿಗಳ ಹಾರ ಮತ್ತು ಪದಕದ ಸೊಬಗು ಮಿಂಚುತ್ತಿತ್ತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಿತವಾಯಿತು. ಕಂಠವು ಶಂಖದಂತೆ, ದವಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ಮನ್ಮಥರ ಸೌಂದರ್ಯ ಆವರಿಸಿತ್ತು. ಮೇಲೆ ಎರಡು ಕೆಳಗೆ ಎರಡು ಹಲ್ಲುಗಳು, ಕೆಂಪು ತುಟಿಗಳು, ಅವನ ಮೂಗು ಮತ್ತು ಹಣೆಯ ತಿಲಕವನ್ನು ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲರು? ಸುಂದರವಾದ ಕಿವಿಗಳು, ಮನೋಹರ ಕೆನ್ನೆಗಳು, ಅವನ ಮಧುರವಾದ ತೊಗಲು ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಹೊಳೆಯುವ ಕೂದಲಿನ ಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ತಾಯಿ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಡಿದು ಅಲಂಕರಿಸಿದಳು. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಬಟ್ಟೆಯ ಸಣ್ಣ ಉಡುಪು, ಮೊಣಕಾಲು ಕೈಗಳ ಮೇಲೆ ತೆವಳುತ್ತಿರುವುದು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಶೇಷನೂ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದು, ಅದನ್ನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಕಂಡವನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲ.
ದೋಹಾ 199
सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत।दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।
sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta |daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||
ಅವನು ಆನಂದದ ಸಮೂಹ, ಮೋಹಕ್ಕೆ ಅತೀತ, ಜ್ಞಾನ, ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅತೀತ; ಆದರೂ, ರಾಜ ದಂಪತಿಗಳ ಪರಮ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿ, ಶಿಶುವಿನ ಪವಿತ್ರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು.
Frequently Asked Questions
परंपरा में राम-जन्म, नामकरण, और शिशु-लीला का पाठ ‘मंगल-कारक’ माना गया है: गृह-कलह/अशान्ति में शान्ति, संतान-सुख की कामना, तथा ‘नाम-आश्रय’ दृढ़ होने से भय-निवारण। विशेषतः छंद-अंश में कहा है—‘यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा’—अर्थात् कीर्तन-स्मरण भव-कूप से उबारने वाला।
लोक-परंपरा में राम-जन्म प्रसंग पर ‘श्री राम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-जप) समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सियाराम मय सब जग जानी’ भी भाव-समपुट की तरह बीच-बीच में बोला/गाया जाता है।
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
