Prakarana 20
सोपान-आरम्भ: ‘आगमन’ (Advent) का द्वार—जहाँ निर्गुण ब्रह्म करुणा-वश सगुण शिशु-रूप धारण कर भक्त के हृदय में ‘प्रेम-बीज’ बोता है। यह चरण साधक को तत्त्व-चिन्तन से ‘लीला-स्मरण’ में उतारकर नाम, रूप, गुण, धाम की साधना हेतु पात्र बनाता है।
Jab Hari Kausalya ki god mein aaye, saari duniya khushi se jhoom uthi. Dev log aasman se phool barsa rahe the aur dhol baj rahe the. Kausalya ne apni god mein Brahman ko liya - yeh Tulsi ki khaas baat hai. Phir bacche ka naam Rakh rakha gaya jo teeno lokon ka aadhar hai. Is tarah bhakti ka pehla seedha mil gaya. Ab log Rama ka naam leke bhakti kar sakte hain.
Verses
Chaupai 190.1-4
तबहिं रायँ प्रिय नारि बोलाईं।कौसल्यादि तहाँ चलि आई।।
अर्ध भाग कौसल्याहि दीन्हा।उभय भाग आधे कर कीन्हा।।
कैकेई कहँ नृप सो दयऊ।रह्यो सो उभय भाग पुनि भयऊ।।
कौसल्या कैकेई हाथ धरि।दीन्ह सुमित्रहि मन प्रसन्न करि।।
एहि बिधि गर्भसहित सब नारी।भईं हृदयँ हरषित सुख भारी।।
जा दिन तें हरि गर्भहिं आए।सकल लोक सुख संपति छाए।।
मंदिर महँ सब राजहिं रानी।सोभा सील तेज की खानीं।।
सुख जुत कछुक काल चलि गयऊ।जेहिं प्रभु प्रगट सो अवसर भयऊ।।
tabahiṁ rāyaṁ priya nāri bolāīṁ।kausalyādi tahāṁ cali āī।।
ardha bhāga kausalyāhi dīnhā।ubhaya bhāga ādhe kara kīnhā।।
kaikeī kahaṁ nṛpa so dayau।rahyo so ubhaya bhāga puni bhayau।।
kausalyā kaikeī hātha dhari।dīnha sumitrahi mana prasanna kari।।
ehi bidhi garbha-sahita saba nārī।bhaīṁ hṛdayaṁ haraṣita sukha bhārī।।
jā dina teṁ hari garbhahi āe।sakala loka sukha saṁpati chāe।।
mandira mahaṁ saba rājahiṁ rānī।sobhā sīla teja kī khānīṁ।।
sukha juta kachuka kāla cali gayau।jehiṁ prabhu pragaṭa so avasara bhayau।।
tab raja ne apni pyari raniyo ko bulaya. Kausalya aur baaki sab wahan aa gayi. aadha hissa Kausalya ko diya. baaki aadhe ko do hisso mein baant diya. ek hissa raja ne Kaikeyi ko diya. jo bacha usko phir do hisso mein baant diya. Kausalya aur Kaikeyi ne haath mein le kar us hisse Sumitra ko de diye, uska mann khush karke. is tarah sab raniyo ke pet mein bachcha aaya. dil khush ho gaya, bahut sukh mila. jis din se Hari pet mein aaye, us din se saari duniya mein sukh aur khushi chha gayi. mandir mein sab rani chamak rahi thi. sundarta, acchayi aur tej ka khazana thi. kuch waqt sukh se guzar gaya. phir wo waqt aaya jab bhagwan dikhne lage.
Doha 190
जोग लगन ग्रह बार तिथि सकल भए अनुकूल।चर अरु अचर हर्षजुत राम जनम सुखमूल।।190।।
joga lagana graha bāra tithi sakala bhae anukūla |cara aru acara harṣajuta rāma janama sukhamūla ||190||
Waqt, grah, din aur tithi sab kuch Ram ke janam ke liye achche ho gaye. Sab jaanwar aur ped paudhe khush ho gaye, kyunki Ram ka janam hi sab khushi ki jad hai.
Chaupai 191.1-4
नौमी तिथि मधु मास पुनीता।सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता।।
मध्यदिवस अति सीत न घामा।पावन काल लोक बिश्रामा।।
सीतल मंद सुरभि बह बाऊ।हरषित सुर संतन मन चाऊ।।
बन कुसुमित गिरिगन मनिआरा।स्रवहिं सकल सरिताऽमृतधारा।।
सो अवसर बिरंचि जब जाना।चले सकल सुर साजि बिमाना।।
गगन बिमल सकुल सुर जूथा।गावहिं गुन गंधर्ब बरूथा।।
बरषहिं सुमन सुअंजलि साजी।गहगहि गगन दुंदुभी बाजी।।
अस्तुति करहिं नाग मुनि देवा।बहुबिधि लावहिं निज निज सेवा।।
naumī tithi madhu māsa punītā |sukala paccha abhijita hariprītā ||
madhya-divasa ati sīta na ghāmā |pāvana kāla loka bisrāmā ||
sītala manda surabhi baha bāū |haraṣita sura santana mana cāū ||
bana kusumita girigana maniārā |sravahiṃ sakala saritā’mṛta-dhārā ||
so avasara birañci jaba jānā |cale sakala sura sāji bimānā ||
gagana bimala sakula sura jūthā |gāvahiṃ guna gandharba barūthā ||
baraṣahiṃ sumana su-añjali sājī |gahagahi gagana duṃdubhī bājī ||
astuti karahiṃ nāga muni devā |bahu-bidhi lāvahiṃ nija nija sevā ||
Woh din Madhu mahine ki nauvi tithi thi, shukla paksha tha, aur Abhijit nakshatra chal raha tha, jo Hari ko pasand hai. Dopahar ka waqt tha, na zyada sardi thi na zyada garmi, ek paawan waqt tha jisne sab duniya ko sukoon diya. Ek thandi, dheemi aur khushboo wali hawa chal rahi thi. Bhagwan khush the aur rishiyon ke mann mein bada utsah tha. Jungle phoolon se bhare hue the, pahad chamak rahe the, aur sab nadiyaan amrit jaisa paani bah rahi thi. Jab Brahma ji ko samajh aaya ki waqt aa gaya, tab sab bhagwan apne apne udaan waale rath tayyar karke nikal pade. Saaf aasmaan mein bhagwanon ke jhund the, aur Gandharvon ke group gaana ga rahe the unki mahima. Sab phool barasa rahe the, anjali bharkar saaf saaf de rahe the, aur aasmaan mein dhol baj rahe the. Naag, rishi aur bhagwan sab stuti kar rahe the, aur har ek apni apni seva alag alag tarike se pesh kar raha tha.
Doha 191
सुर समूह बिनती करि पहुँचे निज निज धाम।जगनिवास प्रभु प्रगटे अखिल लोक बिश्राम।।191।।
sura samūha binatī kari pahuṁce nija nija dhāma |jaganivāsa prabhu pragaṭe akhila loka biśrāma ||191||
Saare devta ne apni request ki aur phir apne apne ghar chale gaye. Aur bhagwan, jo is duniya ka ghar hai aur saare lok ka aaram hai, wahan prakat ho gaye.
Chhand 192
भए प्रगट कृपाला दीनदयाला कौसल्या हितकारी।हरषित महतारी मुनि मन हारी अद्भुत रूप बिचारी।।
लोचन अभिरामा तनु घनस्यामा निज आयुध भुज चारी।भूषन बनमाला नयन बिसाला सोभासिंधु खरारी।।
कह दुइ कर जोरी अस्तुति तोरी केहि बिधि करौं अनंता।माया गुन ग्यानातीत अमाना बेद पुरान भनंता।।
करुना सुख सागर सब गुन आगर जेहि गावहिं श्रुति संता।सो मम हित लागी जन अनुरागी भयउ प्रगट श्रीकंता।।
ब्रह्मांड निकाया निर्मित माया रोम रोम प्रति बेद कहै।मम उर सो बासी यह उपहासी सुनत धीर पति थिर न रहै।।
उपजा जब ग्याना प्रभु मुसकाना चरित बहुत बिधि कीन्ह चहै।कहि कथा सुहाई मातु बुझाई जेहि प्रकार सुत प्रेम लहै।।
माता पुनि बोली सो मति डौली तजहु तात यह रूपा।कीजै सिसुलीला अति प्रियसीला यह सुख परम अनूपा।।
सुनि बचन सुजाना रोदन ठाना होइ बालक सुरभूपा।यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा।।
bhae pragaṭa kṛpālā dīna-dayālā kausalya hitakārī |haraṣita mahatārī muni mana hārī adbhuta rūpa bicārī ||
locana abhirāmā tanu ghana-syāmā nija āyudha bhuja cārī |bhūṣana bana-mālā nayana bisālā sobhā-siṃdhu kharārī ||
kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karauṃ anaṃtā |māyā guna gyānātīta amānā beda purāna bhanantā ||
karuṇā sukha sāgara saba guna āgara jehi gāvahiṃ śruti saṃtā |so mama hita lāgī jana anurāgī bhayau pragaṭa śrī-kaṃtā ||
brahmāṃḍa nikāyā nirmita māyā roma-roma prati beda kahai |mama ura so bāsī yaha upahāsī sunata dhīra pati thira na rahai ||
upajā jaba gyānā prabhu musakānā carita bahuta bidhi kīnha cahai |kahi kathā suhāī mātu bujhāī jehi prakāra suta prema lahai ||
mātā puni bolī so mati ḍaulī tajahu tāta yaha rūpā |kījai sisulīlā ati priya-sīlā yaha sukha parama anūpā ||
suni bacana sujānā rodana ṭhānā hoi bālaka sura-bhūpā |yaha carita je gāvahiṃ hari-pada pāvahiṃ te na parahiṃ bhava-kūpā ||
Daya karne wale bhagwan, musibat mein logo ka kaam karne wale, aur Kausalya ke hit wale, wo pragat ho gaye. Mata bahut khush hui, aur jab unhone unka chamatkar bhara roop dekha jisne rishiyon ke mann ko khinch liya, to wo aur bhi aanand se bhar gayi. Unki aankhein sundar thi aur shareer badal jaisa kaala tha, chaar haathon mein apne hathiyar liye hue. Wo gehne aur jungle ke phool ki maala pehne hue the, aur unki aankhein badi thi. Khara ko maare jane wale Ram sundar ka samandar the. Haath jod ke unhone kaha, he anant, main aapki stuti kaise karoon? Aap Maya se pare hain, gun se pare hain, gyaan se bhi pare hain, aur napne ke layak nahi hain, jaisa Ved aur Puran kehte hain. Aap daya aur sukh ka samandar hain, saare gun ka bhandar hain, jinhe Ved aur sant gaate hain. Wahi Lakshmi ke pati bhagwan, jo apne bhakto se pyaar karte hain, wo mere liye pragat ho gaye hain. Ved kehte hain ki aapke shareer ke roye roye mein Maya se bani kayi kayi brahmaand baste hain. Wahi bhagwan ab mere dil mein bas rahe hain, ye baat sun ke hasi aati hai, sun kar to sabr wale bhi thehar nahi paate. Jab unhe gyaan hua to bhagwan muskuraye, unhone bahut tarah ke khel karne ka mann kiya. Unhone ek pyari si kahaani suna ke Mata ko samjhaya, taaki wo unke bete wala pyaar pa le. Phir Mata, jiska dimaag hil gaya tha, boli, are beta, ye roop chhod do, aur ek chote bachche ke jaise khelo, ye mujhe sabse zyada pasand hai, ye sukh sabse upar hai aur is jaisa aur kuch nahi. Unke baat sunkar, sab kuch jaanne wale bhagwan, jo devto ke raja hain, ek chote bachche ban gaye aur rone lage. Jo log ye kahaani gaate hain wo Hari ke charan pa lete hain, aur wo is duniya ke kuen mein nahi girta.
Doha 192
बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार।निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार।।192।।
bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatāra |nija icchā nirmita tanu māyā guna go pāra ||192||
Bhagwan ne brahman, gaay, devta aur sant log ke khaatir insaan banke janam liya. Unka shareer unki apni marzi se bana tha. Wo maya se pare hain, teen guno se pare hain, aur indriyo se bhi pare hain.
Chaupai 193.1-4
सुनि सिसु रुदन परम प्रिय बानी।संभ्रम चलि आई सब रानी।।
हरषित जहँ तहँ धाईं दासी।आनँद मगन सकल पुरबासी।।
दसरथ पुत्रजन्म सुनि काना।मानहुँ ब्रह्मानंद समाना।।
परम प्रेम मन पुलक सरीरा।चाहत उठत करत मति धीरा।।
जाकर नाम सुनत सुभ होई।मोरें गृह आवा प्रभु सोई।।
परमानंद पूरि मन राजा।कहा बोलाइ बजावहु बाजा।।
गुर बसिष्ठ कहँ गयउ हँकारा।आए द्विजन सहित नृपद्वारा।।
अनुपम बालक देखेन्हि जाई।रूप रासि गुन कहि न सिराई।।
suni sisu rudana parama priya bānī |saṁbhrama cali āī saba rānī ||
haraṣita jahã̐ tahã̐ dhāīṁ dāsī |ānaṁda magana sakala purabāsī ||
dasaratha putra-janma suni kānā |mānahuṁ brahmānaṁda samānā ||
parama prema mana pulaka sarīrā |cāhata uṭhata karata mati dhīrā ||
jākara nāma sunata subha hoī |moreṁ gṛha āvā prabhu soī ||
paramānaṁda pūri mana rājā |kahā bolāi bajāvahu bājā ||
guru basiṣṭha kahaṁ gayau haṁkārā |āe dvijana sahita nṛpa-dvārā ||
anupama bālaka dekheṁhi jāī |rūpa rāsi guna kahi na sirāī ||
Bachche ki awaaz suni, jo bahut pyari thi. Saari raniyan jaldi se uth ke aa gayi. Daasiyan khushi se idhar udhar bhagi. Sheher ke saare log anand mein doob gaye. Dasharath ne apne kaano suna ki beta paida hua. Laga jaise wo brahma ke anand mein kho gaya ho. Man mein bahut pyar tha aur sharir khushi se kaanp raha tha. Wo uthna chahta tha, pehle apne man ko thik kiya. Usne socha, jiska naam sunte hi sab accha hota hai, wahi prabhu mere ghar mein aa gaya hai. Raja ka man anand se bhara tha. Usne bajane walo ko bulaya aur kaha bajao. Guru Vasishtha ko bulaya gaya. Wo brahmanon ke saath raja ke darwaze par aa gaye. Wo gaya aur us anupam bachche ko dekha. Wo sundarta ka khazana tha, jiske gun kahate kahate khatam nahi hote.
Doha 193
नंदीमुख सराध करि जातकरम सब कीन्ह।हाटक धेनु बसन मनि नृप बिप्रन्ह कहँ दीन्ह।।193।।
nandīmukha sarādha kari jātakaram saba kīnha |hāṭaka dhenu basana mani nr̥pa bipranha kahã dīnha ||193||
Raja ne Nandimukh shraddh kiya. Saare janam ke karam poori kiye. Phir brahman ko sone ki gaay, kapde aur ratan de diye.
Chaupai 194.1-4
ध्वज पताक तोरन पुर छावा।कहि न जाइ जेहि भाँति बनावा।।
सुमनबृष्टि अकास तें होई।ब्रह्मानंद मगन सब लोई।।
बृंद बृंद मिलि चलीं लोगाई।सहज संगार किएँ उठि धाई।।
कनक कलस मंगल धरि थारा।गावत पैठहिं भूप दुआरा।।
करि आरति नेवछावरि करहीं।बार बार सिसु चरनन्हि परहीं।।
मागध सूत बंदिगन गायक।पावन गुन गावहिं रघुनायक।।
सर्बस दान दीन्ह सब काहू।जेहिं पावा राखा नहिं ताहू।।
मृगमद चंदन कुंकुम कीचा।मची सकल बीथिन्ह बिच बीचा।।
dhvaja patāka torana pura chāvā |kahi na jāi jehi bhā̃ti banāvā ||
sumanabṛṣṭi ākāsa tẽ hoī |brahmānanda magana saba loī ||
bṛnda bṛnda mili calī̃ logāī |sahaja siṅgāra kiẽ uṭhi dhāī ||
kanaka kalasa maṅgala dhari thārā |gāvata paiṭhahĩ bhūpa duārā ||
kari ārati nevachāvari karahī̃ |bāra bāra sisu carananhĩ parahī̃ ||
māgadha sūta bandigana gāyaka |pāvana guna gāvahĩ raghunāyaka ||
sarabasa dāna dīnh saba kāhū |jehi pāvā rākhā nahĩ tāhū ||
mṛgamada candana kuṅkuma kīcā |macī sakala bīthinhi bica bīcā ||
Shehar mein jhade, patake aur tyohar ke toran lage the. Sab tarah se saja tha, bata nahi ja sakta ki kaisa bana tha. Aasman se phool bars rahe the. Sab log brahma ke anand mein doob gaye the. Aurtein ek sath group group karke chali gayi. Jaise the waise saj dhar ke uthi aur daudi. Sone ke kalash aur mangal ke saaman utha ke, gaate hue raja ke darwaze mein ghus gayi. Aarti ki aur bhog chadhaya, aur baar baar bacche ke charano mein gir gayi. Magadh ke kavi, sut, gaane wale aur kirtankar sab ne Raghu kul ke swami ke pavitra gun gaaye. Sab ne apna sab kuch de diya daan mein. Jisne jo paaya usne apne paas nahi rakha. Kasturi, chandan aur kesar se sadak mein keechar ho gaya. Saari galiyo mein phail gaya.
Doha 194
गृह गृह बाज बधाव सुभ प्रगटे सुषमा कंद।हरषवंत सब जहँ तहँ नगर नारि नर बृंद।।194।।
gṛha-gṛha bāja badhāva subha pragaṭe suṣamā kanda |haraṣavanta saba jahã-tahã nagara nāri nara bṛnda ||194||
Har ghar mein bajne wale saaz aur khushi ke acche gaaj shuru ho gaye, kyunki saari sundarta aur khushi ka saaro wala zahir ho gaya tha. Shahar ke har taraf, bahut saare aadmi aur auratein khushi se bhare hue the.
Chaupai 195.1-4
कैकयसुता सुमित्रा दोऊ।सुंदर सुत जनमत भैं ओऊ।।
वह सुख संपति समय समाजा।कहि न सकइ सारद अहिराजा।।
अवधपुरी सोहइ एहि भाँती।प्रभुहि मिलन आई जनु राती।।
देखि भानू जनु मन सकुचानी।तदपि बनी संध्या अनुमानी।।
अगर धूप बहु जनु अँधिआरी।उड़इ अभीर मनहुँ अरुनारी।।
मंदिर मनि समूह जनु तारा।नृप गृह कलस सो इंदु उदारा।।
भवन बेदधुनि अति मृदु बानी।जनु खग मूखर समयँ जनु सानी।।
कौतुक देखि पतंग भुलाना।एक मास तेइँ जात न जाना।।
kaikayasutā sumitrā doū |sundara suta janamata bhai oū ||
vaha sukha sampati samaya samājā |kahi na sakai sārad ahi-rājā ||
avadhapurī sohai ehi bhā̃tī |prabhuhi milana āī janu rātī ||
dekhi bhānū janu mana sakucānī |tadapi banī sandhyā anumānī ||
agara dhūpa bahu janu ãdhiārī |uṛai abhīra manahũ arunārī ||
mandira mani samūha janu tārā |nṛpa gṛha kalasa so indu udārā ||
bhavana bedadhuni ati mṛdu bānī |janu khaga mūkhara samayã janu sānī ||
kautuka dekhi pataṅga bhulānā |eka māsa teĩ jāta na jānā ||
Kaikeyi aur Sumitra, dono ne ek ek sundar beta ko janam diya. Us khushi, us daulat, us mausam aur us bheer ko na Saraswati bata sakti hain na naag raja Shesh. Ayodhya sheher isi tarah chamak raha tha, jaise raat khud apne bhagwan se milne aa gayi ho. Sooraj ko dekh kar raat ko jaise sharm aa gayi, phir bhi usne shaam ka roop le liya, jaise socha jaye. Agar ki dhue ki khusbu itni thi jaise andhera ho, aur udta hua abeer jaise shaam ka lal rang ho. Mahalon ke nag jaise taare lag rahe the, aur raja ke mahal ka kalash jaise chamaktaa chaand. Gharon mein Ved padhne ki aawaz bahut dheere thee, jaise shaam ke waqt pakshi ki dheemi aawaz hoti hai. Ye sab ajeeb cheezein dekh kar sooraj bhool gaya, aur ek poora maah gujar gaya usko pata hi nahi chala.
Doha 195
मास दिवस कर दिवस भा मरम न जानइ कोइ।रथ समेत रबि थाकेउ निसा कवन बिधि होइ।।195।।
māsa divasa kara divasa bhā marama na jānai koi |ratha sameta rabi thākeu nisā kavan bidhi hoi ||195||
Ek din ek mahine jitna lamba ho gaya, lekin kisi ko iska raaz nahi pata tha. Suraj apne rath ke saath wahi ruk gaya aur aage nahi badh saka, toh raat kaise aati?
Chaupai 196.1-4
यह रहस्य काहू नहिं जाना।दिन मनि चले करत गुनगाना।।
देखि महोत्सव सुर मुनि नागा।चले भवन बरनत निज भागा।।
औरउ एक कहउँ निज चोरी।सुनु गिरिजा अति दृढ़ मति तोरी।।
काक भुसुंडि संग हम दोऊ।मनुजरूप जानइ नहिं कोऊ।।
परमानंद प्रेमसुख फूले।बीथिन्ह फिरहिं मगन मन भूले।।
यह सुभ चरित जान पै सोई।कृपा राम कै जापर होई।।
तेहि अवसर जो जेहि बिधि आवा।दीन्ह भूप जो जेहि मन भावा।।
गज रथ तुरग हेम गो हीरा।दीन्हे नृप नानाबिधि चीरा।।
yaha rahasya kāhū nahiṁ jānā |dina mani cale karata guna-gānā ||
dekhi mahotsava sura muni nāgā |cale bhavana baranata nija bhāgā ||
auru eka kahauṁ nija corī |sunu girijā ati dṛṛha mati torī ||
kāka bhusuṇḍi saṅga hama doū |manuja-rūpa jānai nahiṁ koū ||
paramānanda prema-sukha phūle |bīthinha phirahiṁ magana mana bhūle ||
yaha subha carita jāna pai soī |kṛpā rāma kai jāpara hoī ||
tehi avasara jo jehi bidhi āvā |dīnha bhūpa jo jehi mana bhāvā ||
gaja ratha turaga hema go hīrā |dīnhe nṛpa nānābidhi cīrā ||
Koi nahi jaanta tha ye raaz. Din ka suraj apni jagah gaya aur bhagwan ki stuti karta raha. Wo bada utsav dekh kar devta, rishi aur naag apne ghar chale gaye, aur sab apni apni kismat acchi batate rahe. Main ek aur apni chori ki baat bataunga. Sun Girija, tera dimaag bahut pakka hai. Kakbhushundi aur main dono the wahan, insaan ki shakal mein, aur kisi ko hamara pata nahi chala. Paramanand aur prem ke khushi se bhar kar hum gali gali ghoom rahe the, mann itna magan tha ki khud ko bhool gaye. Ye acchi kahani wahi jaan sakta hai jispar Ram ki kripa hoti hai. Us waqt jo bhi aaya, jis tarah se aaya, raja ne sab ko wahi diya jo unke mann ko bhaa. Raja ne haathi, rath, ghode, sona, gaaye, heera, aur tarah tarah ke kapde diye.
Doha 196
मन संतोषे सबन्हि के जहँ तहँ देहि असीस।सकल तनय चिर जीवहुँ तुलसिदास के ईस।।196।।
manu santoṣe sabanhi ke jahã̐-tahã̐ dehi asīsa |sakala tanaya cira jīvahũ tulasīdāsa ke īsa ||196||
Raja ne sabke dil khush kar diye. Log jahan bhi khade the, wahan se ashirwad dene lage. Bole, sabke bete lambe zindagi jiye, jo Tulsidas ke swami hain.
Chaupai 197.1-4
कछुक दिवस बीते एहि भाँती।जात न जानिअ दिन अरु राती।।
नामकरन कर अवसरु जानी।भूप बोलि पठए मुनि ग्यानी।।
करि पूजा भूपति अस भाषा।धरिअ नाम जो मुनि गुनि राखा।।
इन्ह के नाम अनेक अनूपा।मैं नृप कहब स्वमति अनुरूपा।।
जो आनंद सिंधु सुखरासी।सीकर तें त्रैलोक सुपासी।।
सो सुख धाम राम अस नामा।अखिल लोक दायक बिश्रामा।।
बिस्व भरन पोषन कर जोई।ताकर नाम भरत अस होई।।
जाके सुमिरन तें रिपु नासा।नाम सत्रुहन बेद प्रकासा।।
kachuka divasa bīte ehi bhā̃tī।jāta na jāni-a dina aru rātī॥
nāma-karana kara avasaru jānī।bhūpa boli paṭhae muni gyānī॥
kari pūjā bhūpati asa bhāṣā।dhari-a nāma jo muni guni rākhā॥
inha ke nāma aneka anūpā।maĩ nṛpa kahaba sva-mati anurūpā॥
jo ānanda-sindhu sukha-rāsī।sīkara tẽ trailoka su-pāsī॥
so sukha-dhāma rāma asa nāmā।akhila loka-dāyaka biśrāmā॥
bisva-bharana poṣana kara joī।tākara nāma bharata asa hoī॥
jāke sumirana tẽ ripu nāsā।nāma satru-hana beda prakāsā॥
Kuch din aise hi beet gaye. Kisi ko bhi din aur raat ka guzarna pata nahi chala. Raja ko samajh aa gaya ki naam rakhne ka waqt aa gaya hai. Unhone bhej kar us samajhdar rishi ko bulaya. Rishi ki puja karke raja ne bola, he rishi, jo naam aapne soch kar rakhe hain, wahi inhein dijiye. Rishi bole, raja, inke bahut naam hain aur koi barabar nahi hai. Par main apni samajh ke hisaab se bataunga. Jo anand ka sagar hai aur sukh ka bhandar hai, jiski ek boond se teeno lok santust ho jate hain, us sukh ke dhaam ka naam Ram hai. Woh saare lok ko aaram deta hai. Jo poore sansar ko palte pooshte hain, unka naam Bharat hoga. Jiski yaad se dushman khatam ho jate hain, unka naam Shatrughna hai. Yeh baat Vedon se saaf pata chalta hai.
Doha 197
लच्छन धाम राम प्रिय सकल जगत आधार।गुरु बसिष्ट तेहि राखा लछिमन नाम उदार।।197।।
lacchana-dhāma rāma-priya sakala jagata ādhāra |guru basiṣṭa tehi rākhā lachimana nāma udāra ||197||
Jis mein saari achhi qualities hain, jise Ram bahut chahte hain, aur jo poore jahan ka aadhar hai, usko guru Vasishtha ne Lakshman yeh khoobaad naam diya.
Chaupai 198.1-4
धरे नाम गुर हृदयँ बिचारी।बेद तत्व नृप तव सुत चारी।।
मुनि धन जन सरबस सिव प्राना।बाल केलि तेहिं सुख माना।।
बारेहि ते निज हित पति जानी।लछिमन राम चरन रति मानी।।
भरत सत्रुहन दूनउ भाई।प्रभु सेवक जसि प्रीति बड़ाई।।
स्याम गौर सुंदर दोउ जोरी।निरखहिं छबि जननीं तृन तोरी।।
चारिउ सील रूप गुन धामा।तदपि अधिक सुखसागर रामा।।
हृदयँ अनुग्रह इंदु प्रकासा।सूचत किरन मनोहर हासा।।
कबहुँ उछंग कबहुँ बर पलना।मातु दुलारइ कहि प्रिय ललना।।
dhare nāma gur hṛdayaṁ bicārī |beda tatva nṛpa tava suta cārī ||
muni dhana jana sarabasa siva prānā |bāla keli tehiṁ sukha mānā ||
bārehi te nija hita pati jānī |lachimana rāma charana rati mānī ||
bharata satruhana dūnau bhāī |prabhu sevaka jasi prīti baṛāī ||
syāma gaura sundara dou jorī |nirakhahiṁ chabi jananīṁ tṛna torī ||
cāriu sīla rūpa guna dhāmā |tadapi adhika sukhasāgara rāmā ||
hṛdayaṁ anugraha indu prakāsā |sūcata kiraṇa manohara hāsā ||
kabahuṁ uchaṅga kabahuṁ bara palanā |mātu dulārai kahi priya lalanā ||
Guru ne apne dil mein soch kar naam rakhe, aur raja se kaha, aapke chaar bete Ved ka hi saar hain. Ye rishiyon ka dhan hain, bhakton ki jaan hain, aur Shiv ji ka praan hain. Shiv ji inke bachpan ke khel mein bahut anand lete the. Lakshman ne bachpan se hi Ram ko apna hit chahiye aur apna swami jaan kar, Ram ke charno mein bahut prem rakha. Bharat aur Shatrughan, ye dono bhai mein bhi waisi hi badi prem thi jaisi malik aur naukar ke beech hoti hai. Dono jode sundar the, ek ka rang shyam tha aur ek ka gora. Maaon ne unki sobha dekh kar bure nazar se bachne ke liye ghaas tod di. Chaaron mein accha charitra, roop aur gun sab tha, phir bhi Ram mein baaki sab se zyada sukh ka sagar tha. Uske dil ki kripa ka chaand chamakta tha, aur uski khoobsurat muskaan mein hi uski kiran dikhti thi. Kabhi godi mein, kabhi acche palne mein, maa use pyaar se sulaati thi, apna pyara lalla bol ke.
Doha 198
ब्यापक ब्रह्म निरंजन निर्गुन बिगत बिनोद।सो अज प्रेम भगति बस कौसल्या के गोद।।198।।
byāpaka brahma nirañjana nirguṇa bigata binoda |so aja prema bhagati basa kausalayā ke goda ||198||
Wo jo har jagah maujood hai, jisme koi daag nahi, jiske koi gun nahi, jo kisi khel se door hai, jo kabhi paida nahi hua, wo Kausalya ki godi mein leta tha, apni ma ki pyaar aur bhagti ke jaal mein bandhke.
Chaupai 199.1-6
काम कोटि छबि स्याम सरीरा।नील कंज बारिद गंभीरा।।
अरुन चरन पकंज नख जोती।कमल दलन्हि बैठे जनु मोती।।
रेख कुलिस धवज अंकुर सोहे।नूपुर धुनि सुनि मुनि मन मोहे।।
कटि किंकिनी उदर त्रय रेखा।नाभि गभीर जान जेहि देखा।।
भुज बिसाल भूषन जुत भूरी।हियँ हरि नख अति सोभा रूरी।।
उर मनिहार पदिक की सोभा।बिप्र चरन देखत मन लोभा।।
कंबु कंठ अति चिबुक सुहाई।आनन अमित मदन छबि छाई।।
दुइ दुइ दसन अधर अरुनारे।नासा तिलक को बरनै पारे।।
सुंदर श्रवन सुचारु कपोला।अति प्रिय मधुर तोतरे बोला।।
चिक्कन कच कुंचित गभुआरे।बहु प्रकार रचि मातु सँवारे।।
पीत झगुलिआ तनु पहिराई।जानु पानि बिचरनि मोहि भाई।।
रूप सकहिं नहिं कहि श्रुति सेषा।सो जानइ सपनेहुँ जेहि देखा।।
kāma koṭi chabi syāma sarīrā |nīla kañja bārida gaṃbhīrā ||
aruna carana pakaṃja nakha jotī |kamala dalanhi baiṭhe janu motī ||
rekha kulisa dhavaja aṃkura sohe |nūpura dhuni suni muni mana mohe ||
kaṭi kiṃkinī udara traya rekhā |nābhi gabhīra jāna jehi dekhā ||
bhuja bisāla bhūṣana juta bhūrī |hiyã hari nakha ati sobhā rūrī ||
ura manihāra padika kī sobhā |bipra carana dekhata mana lobhā ||
kaṃbu kaṃṭha ati cibuka suhāī |ānana amita madana chabi chāī ||
dui dui dasana adhara arunāre |nāsā tilaka ko baranai pāre ||
suṃdara śravana sucāru kapolā |ati priya madhura totare bolā ||
cikkana kaca kuṃcita gabhuāre |bahu prakāra raci mātu sãvāre ||
pīta jhaguliyā tanu pahirāī |jānu pāni bicarani mohi bhāī ||
rūpa sakahiṃ nahiṃ kahi śruti seṣā |so jānaī sapanehũ jehi dekhā ||
Unka kaale shareer mein itni sundarta thi jaise lakhon kaamdev ho, aur rang neele kamal aur kaale badal jaisa gehra tha. Unke laal kamal jaise pairon mein nakh chamke, jaise kamal ke patton par moti lage hon. Pairon mein bijli ke nishaan, jhanda aur ankush ke nishaan chamke, aur paayal ki awaaz sun ke rishiyon ka man kho gaya. Kamar mein choti ghungroo wali kamarband thi, aur pet par teen lakeerein thi, aur naabhi kitni gehri hai woh sirf wahi jaanta hai jisne dekha ho. Unki lambi baahein bahut gehne se sajii thin, aur chhaati par baagh ke nakh bahut pyaara laga. Chhaati par nagina haar chamka aur ek pendant ki sobha thi, aur wahan brahmin ke pair ka nishaan dekh ke man mohit ho gaya. Unka gala shankh jaisa tha aur thodi bahut pyaari thi, aur chehre par lakhon kaamdev jaisi sundarta chhaayi hui thi. Upar do aur neeche do daant the, aur honth laal the, unki naak aur maathe par tilak ko kaun bayan kar sakta hai. Kaan sundar the aur gaal bahut pyaare the, aur unki meethi lisp wali bolchal bahut pyaari thi. Unke chamakte ghungrele baal unki maa ne bahut tarah se banaye aur sajaye. Unke shareer par peele rang ka chhota frock tha, aur haath aur ghutnon ke balke ghoomna mujhe pyaara lagta hai. Na Ved unke roop ko bata sakte hain na Shesha, sirf wahi jaanta hai jisne sapne mein bhi dekha ho.
Doha 199
सुख संदोह मोहपर ग्यान गिरा गोतीत।दंपति परम प्रेम बस कर सिसुचरित पुनीत।।199।।
sukha-sandoha moha-para gyāna girā go-tīta |daṃpati parama prema basa kara sisu-carita punīta ||199||
Wo khud sukhi roop hai, maya se aage hai, aur gyan, boli aur indriyon se bhi pare hai. Phir bhi Ram aur Sita ke bahut pyaar mein aa ke, usne ek bachhe ke saaf saaf kaam kiye.
Frequently Asked Questions
परंपरा में राम-जन्म, नामकरण, और शिशु-लीला का पाठ ‘मंगल-कारक’ माना गया है: गृह-कलह/अशान्ति में शान्ति, संतान-सुख की कामना, तथा ‘नाम-आश्रय’ दृढ़ होने से भय-निवारण। विशेषतः छंद-अंश में कहा है—‘यह चरित जे गावहिं हरिपद पावहिं ते न परहिं भवकूपा’—अर्थात् कीर्तन-स्मरण भव-कूप से उबारने वाला।
लोक-परंपरा में राम-जन्म प्रसंग पर ‘श्री राम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-जप) समपुट रूप में जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सियाराम मय सब जग जानी’ भी भाव-समपुट की तरह बीच-बीच में बोला/गाया जाता है।
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
