Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
รสสัญจารของอโยธยากาณฑ์เป็นการผสานแห่งความเมตตาและสันติ ซึ่งภายในนั้นกระแสแห่งทาสยภักติไหลแรงที่สุด ในส่วนนี้ (โทฮา 70, 79) ความทะเลหวลของลักษมณะผู้หลงใหล ความมั่นคงในจริยธรรมของพระราม คำแนะนำดุจประทีปเรื่องการสละของสุมิตรา และการแทรกแซงอย่างเข้มงวดของไกยเกยี รวมกันแปลง "วิกฤตแห่งธรรม" เป็น "ความมั่นคงในธรรม" ตุลสีไม่ปฏิเสธระเบียบคฤหัสถ์ ท่านชำระมันให้บริสุทธิ์โดยทำให้มันพึ่งพาพระราม ผ่านคำกล่าวว่า "อโยธยาอยู่ที่ใดที่พระรามประทับ" เมืองนั้นเองถูกทำให้เป็นจิตวิญญาณ ในการประพันธ์ หลังเรื่องเล่าที่ไหลลื่นของเจาปาอี โทฮาหรือโสรัถามาถึงเป็น "จุดแห่งความมั่นคง" ราวกับยึดมั่นจิตที่กระวนกระวายของผู้แสวงหาในหลักจริยธรรม ในระดับกาณฑ์นี้ เทววิทยาของมานัสแสดงว่าพระรามสคุณ (เจ้าชาย) ทรงเป็นฐานแห่งนิรฺคุณธรรมเอง ภายในมริยาดาเพียงอย่างเดียวเส้นทางแห่งการหลุดพ้นเปิดออก
Verses
เจาปาอี 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
เมื่อลักษมณได้ข่าว ก็ลุกขึ้นวิ่งไปด้วยความวิตกกังวล ใบหน้าเปี่ยมไปด้วยความเจ็บปวด กายสั่นสะท้านและขนลุก ตาเปี่ยมน้ำตา และด้วยความรักอย่างสุดหัวใจจนไร้สติ จึงกุมพระบาท กล่าวไม่ได้สักคำ ยืนจ้องมอง ดั่งปลายากถูกดึงออกจากน้ำ ในใจมีความกังวลว่า โอ้พระเจ้า จะเกิดอะไรขึ้น ความสุขและบุญกุศลทั้งหมดของเราได้สิ้นสุดแล้ว พระเจ้าแห่งราคุ จะตรัสอะไรกับข้า จะทรงให้ข้าอยู่ที่บ้าน หรือจะทรงพาข้าไปด้วย พระรามทอดพระเนตรพระอนุชายืนประนมมือ สละกาย บ้าน และสรรพสิ่ง ดั่งหักต้นหญ้า แล้วพระรามผู้ทรงชำนาญในจริยธรรม มหาสมุทรแห่งความอ่อนโยน ความรัก ความเรียบง่าย และความปิติ ตรัสวาจาว่า อนุชาเอ๋ย อย่าท้อแท้เพราะความรัก จงตรึกตรองถึงผลลัพธ์ในใจ แล้วจงยินดีเถิด
โทหา 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
จงทรงจารึกคำแนะนำของมารดา บิดา ครู และนายไว้บนพระเศียร และปฏิบัติตามด้วยความเต็มใจ ท่านเหล่านั้นได้รับประโยชน์แท้จริงแห่งชีวิตนี้ มิฉะนั้นชีวิตนี้ในโลกย่อมไร้ค่า
เจาปาอี 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
ด้วยใจเข้าใจดังนี้ โอ้น้องชาย จงฟังคำแนะนำของเรา: จงรับใช้พระบาทแห่งมารดาและบิดา ภรตะและศตรุฆนะไม่อยู่ที่พระราชวัง พระราชาทรงชรา และมีความเศร้าโศกเพราะเราอยู่ในพระทัย หากเราไปยังป่าและนำเจ้าไปด้วย อโยธยาจะไร้ผู้คุ้มครองในทุกทาง ครูบาอาจารย์ บิดา มารดา ประชาชน และวงศ์ตระกูล ความเศร้าโศกอันทนไม่ได้จะตกแก่ทั้งหมด จงอยู่และให้ความอุ่นใจแก่ทุกคน มิฉะนั้น โอ้น้องชาย จะเป็นโทษอันใหญ่หลวง พระราชาผู้ใดในรัชสมัยของพระองค์ ประชาชนอันเป็นที่รักต้องเดือดร้อน พระองค์ย่อมเป็นผู้มีสิทธิ์ในนรกอย่างแน่นอน จงอยู่ โอ้น้องชาย หลังจากตรึกตรองหลักธรรมนี้ ลักษมณะได้ฟังแล้วก็เป็นทุกข์มาก ถ้อยคำเย็นชานั้นทำให้ลักษมณะเหี่ยวเฉา ดังดอกบัวที่เหี่ยวเฉาเมื่อถูกน้ำค้างแข็ง
โทหา 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
ด้วยความรักครอบงำ จึงไม่อาจตอบได้ ท่านกุมศรีพระบาทไว้ด้วยความวิตกวิโยค แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์เป็นผู้รับใช้ และท่านเป็นนาย หากท่านทอดทิ้งข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะมีกำลังอะไรเล่า"
เจาปาอี 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
ข้าแต้องค์พระผู้เป็นเจ้า พระองค์ทรงประทานคำแนะนำอันประเสริฐแด่ข้าพระองค์ แต่สำหรับข้าพระองค์ด้วยความใจอ่อนแอของตน ย่อมเห็นว่าสิ่งนั้นเกินจะเข้าถึง ผู้ที่เป็นยอดแห่งบุรุษ มั่นคงและแบกรับภาระแห่งธรรมะ เท่านั้นย่อมเหมาะสมแก่พระเวทและหลักแห่งการประพฤติ ข้าพระองค์เป็นเด็ก ได้รับการเลี้ยงดูด้วยความรักขององค์พระผู้เป็นเจ้า หงส์จักยกภูเขามันทรหรือภูเขาเมรุได้หรือ ข้าพระองค์ไม่รู้จักครู บิดา มารดาผู้ใด ข้าแต้องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ทูลความเป็นจริงแห่งตน ขอทรงเชื่อถือ ความรักและความเกี่ยวพันทั้งหมดที่มีอยู่ในโลก ความเอื้อเฟื้อและความไว้วางใจทั้งหมดที่พระเวทได้สรรเสริญไว้ในแบบของตน สำหรับข้าพระองค์ย่อมเป็นสิ่งเดียวทั้งสิ้น และสิ่งนั้นคือพระองค์ ข้าแต้องค์พระผู้เป็นเจ้า ผู้เป็นมิตรแห่งคนยากจนและผู้รู้ความลับในดวงใจ ขอทรงสั่งสอนธรรมะและหลักแห่งการประพฤติแด่ผู้ที่ยึดถือชื่อเสียง โภคทรัพย์และความเป็นอยู่ที่ดีในภพหน้า แต่ผู้ใดที่จงรักภักดีต่อพระบาทด้วยใจ การกระทำและวาจา ข้าแต้มหาสมุทรแห่งความกรุณา ผู้นั้นพึงถูกทอดทิ้งหรือ
โทหา 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
ทรงได้ยินพระวาจาอ่อนโยนและถ่อมตนของพระอนุชาผู้ดีงาม องค์พระผู้เป็นสมุทรแห่งความเมตตา ทรงทราบว่าท่านหวั่นเกรงด้วยความรัก จึงทรงโอบกอดไว้ในพระอุระและทรงปลอบประโลม
เจาปาอี 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
"จงไปขอลามารดาเถิด น้องชาย แล้วรีบกลับมา พวกเราจงไปยังป่า" ทรงปีติยินดีเมื่อได้ฟังพระวาจาของพระรามผู้เป็นยอดแห่งราชวงศ์ราคู ลาภใหญ่หล่นมาถึง และความเสียหายใหญ่หลวงก็ผ่านพ้นไป ด้วยใจเบิกบานเขามายังมารดา เสมือนคนตาบอดได้ตาคืนอีกครั้ง เขาไปกราบพระบาทมารดาด้วยเศียร แต่ใจของเขาอยู่กับพระรามผู้เป็นความชื่นบานแห่งราชวงศ์ราคู และกับพระชายาชานกี มารดาเห็นใจที่เศร้าหมองจึงถาม ลักษมณ์จึงเล่าเรื่องทั้งหมดโดยละเอียด นางสะดุ้งเกรงกลัวเมื่อได้ยินถ้อยคำอันรุนแรง เสมือนกวางที่เห็นไฟป่าลุกทั่วทุกด้าน ลักษมณ์เห็นดังนั้นจึงคิดว่า "วิกฤตมาถึงแล้ววันนี้ ด้วยความรักของนาง นางจะขัดขวางการไปของเรา" ด้วยความเกรงกลัวและลังเล เขาไม่กล้าขอลา คิดว่าพรหมลิขิตจะให้ตนไปกับพระรามหรือไม่
โทหา 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
สุมิตราทรงรำลึกถึงความงาม คุณงามความดี และนิสัยอ่อนโยนของพระรามและนางสีดา และเมื่อเห็นความรักของกษัตริย์ที่มีต่อทั้งสอง นางก็ตีศีรษะตนเองแล้วกล่าวว่า หญิงชั่วร้ายได้กระทำเล่ห์กลโหดร้าย
เจาปาอี 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
ทราบว่าเป็นช่วงเวลาที่ไม่เหมาะสม สุมิตราจึงรวบรวมความกล้า ด้วยความเป็นมิตรโดยธรรมชาติจึงตรัสด้วยวาจาอ่อนโยน บุตรเอ๋ย มารดาของเจ้าคือสีดา ธิดาแห่งแคว้นวิเทหะ บิดาของเจ้าคือพระราม ผู้ทรงรักเจ้าในทุกประการ อโยธยานั้นอยู่ ณ ที่ใดที่พระรามประทับ กลางวันนั้นอยู่ ณ ที่ใดที่พระอาทิตย์ส่องแสง หากสีดาและพระรามเสด็จไปป่า เจ้าย่อมไม่มีกิจธุระใด ๆ ในอโยธยา ครู บิดา มารดา ญาติ พระเจ้า และนาย ทั้งหมดย่อมควรรับใช้ดุจชีวิตของตน แต่พระรามทรงเป็นที่รักยิ่งกว่าชีวิต ทรงเป็นชีวิตของชีวิต และเป็นมิตรผู้ปราศจากความเห็นแก่ตัวของคนทั้งปวง ผู้ใดที่ควรค่าแด่การบูชาและเป็นที่รักยิ่งในโลกนี้ ทั้งหมดย่อมได้รับเกียรติเพราะความเกี่ยวข้องกับพระราม ทราบเช่นนี้ในใจแล้ว จงไปกับพวกเขาสู่ป่า และจงรับเอา บุตรเอ๋ย รางวัลแห่งการดำรงชีวิตในโลก
โทหา 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
ท่านได้กลายเป็นภาชนะแห่งบุญญาธิการอันยิ่งใหญ่ และข้าพเจ้าเองก็พร้อมด้วยท่าน ข้าพเจ้าขอถวายตนเป็นเครื่องบูชายัญ หากในดวงใจของท่านได้ละทิ้งการหลอกลวงทั้งปวง และตั้งที่อยู่ ณ พระบาทของพระราม
เจาปาอี 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
ในโลกนี้ หญิงผู้ใดมีบุตรเป็นผู้ศรัทธาแด่องค์พระเจ้าแห่งราคุวงศ์ ผู้นั้นจึงเป็นมารดาผู้มีบุตรเป็นสิริมงคล มิฉะนั้น การเป็นหมันย่อมดีกว่า เพราะนางคลอดบุตรเปล่า จงรู้ไว้ว่าบุตรผู้หันหลังให้พระรามย่อมไม่เป็นประโยชน์ ด้วยบุญบารมีของท่านเอง พระรามจึงเสด็จสู่ป่า ไม่มีเหตุอื่นใดเลย ลูกเอ๋ย นี่คือผลานิจฉัยอันยิ่งใหญ่ของบุญกุศลทั้งปวง คือความรักที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติต่อพระบาทแห่งพระรามและนางสีดา ราคะ โทสะ อิจฉา มานะ และโมหะ อย่ายอมอยู่ภายใต้อำนาจแห่งสิ่งเหล่านี้ แม้แต่ในความฝัน ละทิ้งความชั่วร้ายทุกประเภทแล้ว จงรับใช้ท่านด้วยใจ กาย และวาจา สำหรับท่าน ป่าแห่งนี้สบายทุกประการ เพราะพระรามและนางสีดาผู้เป็นบิดามารดาเสด็จไปพร้อมกับท่าน ลูกเอ๋ย จงทำสิ่งที่พระรามจะไม่ต้องทนทุกข์ลำบากในป่า นี่คือคำสอนของมารดา
ฉันท์ 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
คำแนะนำนี้ ลูกพ่อ: จงกระทำเช่นนั้นเพื่อให้พระรามและพระสีดาได้รับความสุข และให้ทั้งสองลืมความสุขจากบิดามารดา ครอบครัวอันเป็นที่รัก และเมือง ในขณะที่อยู่ในป่า ตุลสีทาสกล่าวว่า หลังให้คำแนะนำแก่สวามีแล้ว สุมิตราก็อนุญาตให้เขาไป แล้วอวยพรว่า "ขอความรักของเจ้าต่อพระบาทของพระสีดาและวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ จงมั่นคงไม่ขาดสาย บริสุทธิ์ และเป็นใหม่อยู่เสมอทุกวัน"
โสรฐา 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
กราบศีรษะแทนเท้ามารดาแล้วออกเดินทางโดยทันที ด้วยใจหวาดเกรง ดังกวางที่โชคดีหลุดพ้นจากเครื่องดักอันตรายแล้วหนีไป
เจาปาอี 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
ลักษมณ์ไปยังที่ที่พระเจ้าชานกีประทับอยู่ และพระหฤทัยของพระองค์ชื่นบานเมื่อได้สหายที่เป็นที่รักเป็นเพื่อน ทรงถวายบังคมที่พระบาทงดงามของพระรามและนางสีดา แล้วเสด็จไปพร้อมกับทั้งสองพระองค์และเสด็จถึงพระราชวังของกษัตริย์ ชายและหญิงในเมืองกล่าวแด่กันและกันว่า พระพรหมได้วางแผนไว้ดีเพียงใด แล้วก็ทำให้เรื่องเสียไป กายผอมบาง หฤทัยเศร้าโศก ใบหน้าหม่นหมอง พวกเขาฟุ้งซ่านดังผึ้งที่ถูกชิงน้ำผึ้งไป พวกเขาบิดมือ ตีศีรษะ และคร่ำครวญ ดังนกที่ไร้ปีก ที่ขลุกขลักในความทุกข์ทรมาน ฝูงชนมากมายแน่นขนัดในราชสภาของกษัตริย์ และความโศกเศร้าอันไร้ขอบเขตที่นั่นไม่อาจพรรณนาได้ ราชเสนาบดีช่วยกษัตริย์ลุกขึ้นและให้ประทับนั่ง และพระรามตรัสถ้อยคำอันเป็นที่รัก แล้ววางพระบาทไว้ต่อพระพักตร์พระองค์ เมื่อทอดพระเนตรเห็นโอรสทั้งสองพร้อมกับนางสีดา พระราชาทรงหวั่นไหวอย่างมาก
โทหา 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
ทอดพระเนตรเห็นนางสีดาและโอรสทั้งสองผู้ประเสริฐ และทอดพระเนตรซ้ำอีก พระองค์ทรงหน่วงหนักด้วยความทุกข์ระทม ครั้งแล้วครั้งเล่า ด้วยอำนาจแห่งความรัก กษัตริย์ทรงกอดทั้งหมดไว้ในอ้อมพระหัตถ์
เจาปาอี 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
กษัตริย์ตรัสมิได้ หมดสติเพราะความเศร้าโศก ไฟอันร้ายแรงเกิดแต่ความเศร้าโศกเผาผลาญในหทัย รามผู้เลิศแห่งราชวงศ์ราคู ทรงก้มพระศีรษะยังพระบาทของพระบิดาด้วยความรักอย่างยิ่ง แล้วเสด็จลุกขึ้นทรงขอพระบัญชาเสด็จกลับ บิดาเอ๋ย ขอประทานพรและพระบัญชาแด่ข้าพระองค์เถิด ทรงหวั่นไหวสับสนไปใยในเวลาอันเป็นสุข บิดาเอ๋ย ผู้ใดประมาทเพราะความรักใคร่ยึดติดในผู้เป็นที่รัก ยศศักดิ์ในโลกย่อมสูญสิ้น และความอัปยศย่อมตามมา ทรงสดับดังนั้น กษัตริย์ทรงลุกขึ้นด้วยความรัก ทรงจับพระกรของรามผู้เป็นใหญ่แห่งราชวงศ์ราคู แล้วทรงให้นั่งลง บุตรเอ๋ยจงฟัง พระฤาษีทั้งหลายตรัสว่า รามทรงเป็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งสรรพสิ่งทั้งเคลื่อนไหวและมิเคลื่อนไหว พระเป็นเจ้าทรงพิจารณาในหทัยแล้วประทานผลตามกรรมดีและชั่วแก่แต่ละผู้ ผู้ใดทำกรรมใดย่อมได้ผลแห่งกรรมนั้น นี้เป็นกฎแห่งพระเวท ดังที่ทุกคนกล่าวกัน
โทหา 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
ผู้หนึ่งกระทำความผิด และอีกผู้หนึ่งได้รับผลและรับทุกข์ทรมาน วิถีของพระภควันนั้นพิศดารยิ่งนัก ผู้ใดจะรู้ได้ว่าสิ่งใดเหมาะสมในโลกนี้
เจาปาอี 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
พระราชาทรงพยายามด้วยวิธีการนานัปการเพื่อให้พระรามอยู่ ทรงละทิ้งกลเม็งเสียทั้งหมด แต่เมื่อทรงเห็นความตั้งใจของพระรามก็ทรงทราบว่าจะไม่ทรงอยู่ เพราะพระรามทรงเป็นผู้ยึดมั่นในธรรมเป็นเลิศ มั่นคงและรอบรู้ แล้วพระราชาทรงกอดพระสีดาไว้ที่พระองค์ ทรงสั่งสอนด้วยความรักอย่างยิ่งในหลายประการ ทรงเล่าถึงความทุกข์ทรมานอันทนไม่ได้ในป่า และทรงอธิบายถึงความสุขสบายในการอยู่กับแม่สามี พ่อสามี และบิดา แต่ใจของพระสีดาผูกพันกับพระบาทของพระราม บ้านไม่ดูง่าย ป่าไม่ดูยากสำหรับพระนาง ผู้อื่นก็ร่วมกันตักเตือนพระสีดา กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงอันตรายนานัปการในป่าลึก ภรรยาของเสนาบดีและภรรยาของครูบาอาจารย์ ผู้เป็นคนฉลาด ต่างกล่าวด้วยถ้อยคำอ่อนโยนเต็มไปด้วยความรัก ฝ่ายเจ้านั้นมิได้ถูกสั่งให้ไปอยู่ป่า จงทำตามที่พ่อสามี ครูบาอาจารย์ และแม่สามีสั่งเถิด
โทหา 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
คำแนะนำนั้น แม้ชื่นบานเย็นฉ่ำ เป็นประโยชน์ หวานและอ่อนโยน แต่นางสีดาไม่พอใจที่ได้ยิน นางเป็นทุกข์ระทมดังนกจักวี เมื่อแสงจันทร์ฤดูใบไม้ร่วงสัมผัสนาง
เจาปาอี 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
สีดาด้วยความเกรงใจจึงไม่ตอบประการใด ไกเกยีได้ยินดังนั้นก็ลุกขึ้นด้วยความโกรธ นางนำเครื่องทรง เครื่องประดับ และภาชนะของฤาษีมา วางไว้ตรงหน้าแล้วกล่าวด้วยถ้อยคำอ่อนโยน รฆุบีระ ท่านเป็นที่รักดังชีวิตของกษัตริย์ แต่ด้วยความอ่อนโยนและความรัก พระองค์จะไม่อาจพูดออกไปได้ แม้บุญกุศล ชื่อเสียง และความหวังในโลกหน้าจะสูญเสียไป พระองค์ก็จะไม่บอกให้ท่านไปยังป่า ดังนั้นจงทำตามที่ท่านพอใจเถิด พระรามได้ฟังคำแนะนำของพระมารดาแล้วก็ทรงเบิกบาน ถ้อยคำของนางปะทะกษัตริย์ดังลูกศร ชีวิตที่โชคร้ายของข้าจะไม่จากไปสักทีหรือ ประชาชนเป็นทุกข์โศก กษัตริย์สลบไสล จะทำประการใด ไม่มีผู้ใดคิดอะไรได้ พระรามทรงสวมเครื่องทรงฤาษีทันที ทรงก้มพระเศียรถวายต่อพระบิดาและพระมารดาแล้วเสด็จออกไป
โทหา 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
เตรียมการเครื่องใช้และขบวนเดินทางสู่ป่าพร้อมทั้งพระชายาและพระอนุชาแล้ว องค์พระผู้เป็นเจ้าทรงกราบแทบพระบาทสมณพราหมณ์และครูอาจารย์ แล้วเสด็จออกเดินทาง ทิ้งให้ทุกคนตกตะลึงสิ้นสติ
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
