Prakarana 8

Verse 143 (चौपाई)

समाचार जब लछिमन पाए। ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।। कंप पुलक तन नयन सनीरा। गहे चरन अति प्रेम अधीरा।। कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े। मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।। सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा। सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।। मो कहुँ काह कहब रघुनाथा। रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।। राम बिलोकि बंधु कर जोरें। देह गेह सब सन तृनु तोरें।। बोले बचनु राम नय नागर। सील सनेह सरल सुख सागर।। तात प्रेम बस जनि कदराहू। समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।

Jab Lakshman ko pata chala, woh bahut pareshan ho gaya. Rote hue uth ke daura gaya. Uska badan kaanp raha tha, aankhon mein aansoo the. Usne bade pyaar se paon pakad liye. Kuch bol nahi pa raha tha, khada reh gaya. Jaise machhli paani se nikal ke mar rahi ho. Dil soch raha tha ki Bhagwan ka kya iraada hai. Saara khushi dukh mein badal gaya. Main Raghunath se kya kahoon? Kya woh mujhe Ayodhya mein rakhenge ya saath le jayenge? Ram ko dekh ke bhai ne haath jode. Shareer aur ghar, sab kuch kachra lagne laga. Ram ne pyaar se bola, woh bade achche the. Bhai, pyaar mein pareshan mat ho. Dil mein samjho ki asli khushi kya hai.

Verse 144 (दोहा/सोरठा)

मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ। लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।

Maa, baap, guru aur malik ki baat sar pe rakho aur dil se maano. Unhone is janam ka asli fayda utha liya, nahi toh yeh janam bekaar hai.

Verse 145 (चौपाई)

अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई। करहु मातु पितु पद सेवकाई।। भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं। राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।। मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा। होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।। गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू। सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।। रहहु करहु सब कर परितोषू। नतरु तात होइहि बड़ दोषू।। जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी। सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।। रहहु तात असि नीति बिचारी। सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।। सिअरें बचन सूखि गए कैंसें। परसत तुहिन तामरसु जैसें।।

Bhai, yeh baat dil mein rakho aur suno. Maa aur baap ki seva karo. Bharat ghar sambhalega, Ripsudan yahan nahi hai. Raja buddhe ho gaye, mera mann dukhi hai. Main van jaunga, tumhe saath le ke. Ayodhya sab anath ho jayega. Guru, maa, baap, praja, parivar, sab pe bada dukh padega. Tum rah ke sab ko khush rakhna. Nahi toh bada dosh hoga. Jiska raj mein praja dukhi ho, woh raja narak jata hai. Bhai, tum rahna, yeh sahi hai. Yeh sun ke Lakshman bahut pareshan ho gaya. Sita ki baat sun ke uske shareer sukh gaye, jaise kamal ko thand lag jaye.

Verse 146 (दोहा/सोरठा)

उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ। नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।

Itne pyaar mein uska jawaab bhi nahi aata tha. Woh pareshan ho ke uske paon pakad leti hai. Bolti hai, Prabhu, main aapki daasi hoon aur aap mere swami hain. Agar aap mujhe chhod doge toh main kahan jaaungi?

Verse 147 (चौपाई)

दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं। लागि अगम अपनी कदराईं।। नरबर धीर धरम धुर धारी। निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।। मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला। मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।। गुर पितु मातु न जानउँ काहू। कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।। जहँ लगि जगत सनेह सगाई। प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।। मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी। दीनबंधु उर अंतरजामी।। धरम नीति उपदेसिअ ताही। कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।। मन क्रम बचन चरन रत होई। कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।

Mere swami ne mujhe acchi baat samjhayi hai. Unhone mujhe itna chaha ki main apne aap ko koi bada samajhne lagi. Aap insaan mein sabse bade ho, dharam ke dhaaran karte ho. Ved aur neeti mein bhi aapke jaisa koi nahi. Main toh bacchi hoon, aapne apne pyaar se mujhe paala hai. Kya koi bada pahad hans ko apne paas rakh leta hai? Main kisi guru, pita ya maa ko nahi jaanti, sirf aapko jaanti hoon. Yeh mera asli baat hai, Prabhu. Jitna pyaar duniya mein hota hai, Ved bhi usi pyaar ki baat karte hain. Mera sab pyaar sirf aapke liye hai, swami. Garibon ke dost, aap mere dil mein rehte ho. Mujhe hi dharam aur neeti samjhao, isse badai milegi, acchi raah milegi, aur aapko bhi pasand aayegi. Mera mann, kaam, baat sab aapke charnon mein hai. Daya ke samundar, aap mujhe kaise chhod sakte ho?

Verse 148 (दोहा/सोरठा)

करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत। समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।

Uske naram aur jhuk ke baat sun ke, Prabhu ne use apne dil mein laga liya. Woh daya ke samundar the aur acche rishte wale the. Unhe pata tha woh pyaar mein darr gayi hai, isliye usse samjhaya.

Verse 149 (चौपाई)

मागहु बिदा मातु सन जाई। आवहु बेगि चलहु बन भाई।। मुदित भए सुनि रघुबर बानी। भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।। हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए। मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।। जाइ जननि पग नायउ माथा। मनु रघुनंदन जानकि साथा।। पूँछे मातु मलिन मन देखी। लखन कही सब कथा बिसेषी।। गई सहमि सुनि बचन कठोरा। मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।। लखन लखेउ भा अनरथ आजू। एहिं सनेह बस करब अकाजू।। मागत बिदा सभय सकुचाहीं। जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।

Jao maa se aashirwad lo aur jaldi aao, bhai, chal ke jungle chalte hain. Raghu kul ke sabse bade ki baat sun ke Lakshman khush ho gaya. Jo bada nuksan lag raha tha woh bada fayda ban gaya. Khushi se dil bhara hua tha, woh maa ke paas gaya. Jaise koi andha aankhen wapas pa le. Jaa ke maa ke paon mein matha tek diya. Uska mann Raghunandan ke saath jaane mein laga tha. Maa ne dekha uska mann udas hai, toh poocha kya hua. Lakshman ne saari baat bata di. Woh kathin baat sun ke darr gayi, jaise hiran kharde dekh ke darr jata hai. Lakshman ne samjha aaj toh bada kaam bigad gaya. Itne pyaar mein kuch nahi ho paayega. Darr aur sharam se usne aashirwad maanga. Kya woh uske saath jayega, bhagwan kya karenge?

Verse 150 (दोहा/सोरठा)

समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ। नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।

Sumitra ne samjha ki Ram aur Sita kaise hain, unka roop, unka accha swabhav. Raja ka pyaar dekh ke usne sar jhukaya. Us paapi ko usne bada bura kaha.

Verse 151 (चौपाई)

धीरजु धरेउ कुअवसर जानी। सहज सुह्द बोली मृदु बानी।। तात तुम्हारि मातु बैदेही। पिता रामु सब भाँति सनेही।। अवध तहाँ जहँ राम निवासू। तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।। जौ पै सीय रामु बन जाहीं। अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।। गुर पितु मातु बंधु सुर साई। सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।। रामु प्रानप्रिय जीवन जी के। स्वारथ रहित सखा सबही कै।। पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें। सब मानिअहिं राम के नातें।। अस जियँ जानि संग बन जाहू। लेहु तात जग जीवन लाहू।।

Us waqt kaafi critical tha, lekin usne patience rakha. Normal dost ki tarah bola, aaram se. Tumhari maa Janak ki beti hai. Ram tumhare papa hain, jo tumse bahut pyaar karte hain. Jahan Ram rehte hain, wahi Ayodhya hai. Jahan suraj chamakta hai, wahi din hai. Agar Sita aur Ram jungle chale jaate hain, toh Ayodhya ka tumhare liye koi matlab nahi bachta. Guru, papa, maa, bhai, bhagwan, in sab ki sewa karo jaise apni jaan ki sewa karte ho. Ram jaan se bhi pyaare hain, sab ki jaan hain. Woh sab ke dost hain, kisi apna faayda nahi sochte. Sab unki pooja karte hain, sab unhe pyaar karte hain. Yeh baat dil mein rakh ke tum bhi jungle chalo. Beta, is duniya mein yehi sabse bada kaam hai.

Verse 152 (दोहा/सोरठा)

भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ। जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।

Mera toh bahut accha bhag hai, main khud ko bali de dena chahta hoon. Agar tumne apne dil se saari chaalaki chhod di hai aur Ram ke charno mein sharan li hai, toh main bahut khush kismat wala hoon.

Verse 153 (चौपाई)

पुत्रवती जुबती जग सोई। रघुपति भगतु जासु सुतु होई।। नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी। राम बिमुख सुत तें हित जानी।। तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं। दूसर हेतु तात कछु नाहीं।। सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू। राम सीय पद सहज सनेहू।। राग रोषु इरिषा मदु मोहू। जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।। सकल प्रकार बिकार बिहाई। मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।। तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू। सँग पितु मातु रामु सिय जासू।। जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू। सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।

Asli maa woh hai jiska beta Ram ka bhakt ho. Nahi toh koi beta na ho, wohi better hai. Jo beta Ram se door ho, usse accha hai ki maa hi na ho. Tumhara bhag achha hai ki Ram jungle ja rahe hain. Isme koi aur wajah nahi hai, beta. Sab acche kaam ka sabse bada result yeh hai ki Ram aur Sita ke charno mein pyaar ho. Gussa, irsha, ahankaar, moh, in sab se door raho. Sapne mein bhi inke paas mat jao. Dil se, kaam se, baat se, Ram ki sewa karo. Tumhara sab kuch sahi hai. Tumhare saath papa, maa, Ram, Sita sab ja rahe hain. Apne bete ko yehi sikhana, jab Ram jungle jaaenge toh dukh na ho.

Verse 154 (छंद)

उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं। पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।। तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई। रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।

Yehi sikhana hai, beta, isse tum, Ram aur Sita khush rahoge. Papa, maa, parivar, sheher, yeh sab yaad bhi nahi rahega jungle mein. Tulsidas ne Ram ko samjhaya, Ram ne unko aashirwad diya. Ram aur Sita ke charno mein hamesha pyaar rahe, roz naya pyaar.

Verse 155 (दोहा/सोरठा)

मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ। बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।

Maa ke charno mein sar rakh ke usne turant nikal liya. Dil mein bahut tension tha. Jaise koi shikari ke peeche hiran bhaag raha ho, waise bhaag raha tha.

Verse 156 (चौपाई)

गए लखनु जहँ जानकिनाथू। भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।। बंदि राम सिय चरन सुहाए। चले संग नृपमंदिर आए।। कहहिं परसपर पुर नर नारी। भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।। तन कृस दुखु बदन मलीने। बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।। कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं। जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।। भइ बड़ि भीर भूप दरबारा। बरनि न जाइ बिषादु अपारा।। सचिवँ उठाइ राउ बैठारे। कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।। सिय समेत दोउ तनय निहारी। ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।

Lakshman wahan gaya jahan Janaki ke Swami the. Uska mann khush ho gaya jab usne apna pyaara saathi pa liya. Rama aur Sita ke sundar charnon ko pranam karke woh unke saath chal pada. Woh teeno raja ke mahal tak aaye. Shehar ke log aapas mein baat karne lage. Bhagwan ne jo acchi cheez banaya tha, woh bura ho gaya. Unka body dukh se sukar gaya, chehra udas ho gaya. Mann mein ghabrhat thi, jaise madhu makhi ka chhina ho. Haath malne lage, sir peetne lage, pachhtawa ho raha tha. Jaise pakshi bina pankh ke udne ki koshish kare. Raja ke darbar mein bada darr fail gaya. Itna bada dukh hai ki bataya nahi ja sakta. Mantriyon ne raja ko uthaya aur bithaya. Rama pyare bol bolke uske paon ke paas khada ho gaya. Sita aur dono beto ko saath dekhkar raja bahut ghabrata gaya.

Verse 157 (दोहा/सोरठा)

सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ। बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।

Sita aur dono beto ko dekhkar raja bahut dukhi hua. Baar baar dekhta aur pyaar mein unko apne seene se laga leta. Dil bhar aata tha, phir bhi chhodta nahi tha.

Verse 158 (चौपाई)

सकइ न बोलि बिकल नरनाहू। सोक जनित उर दारुन दाहू।। नाइ सीसु पद अति अनुरागा। उठि रघुबीर बिदा तब मागा।। पितु असीस आयसु मोहि दीजै। हरष समय बिसमउ कत कीजै।। तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू। जसु जग जाइ होइ अपबादू।। सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ। बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।। सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं। रामु चराचर नायक अहहीं।। सुभ अरु असुभ करम अनुहारी। ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।। करइ जो करम पाव फल सोई। निगम नीति असि कह सबु कोई।।

Raja itna dukhi tha ki bol nahi pa raha tha. Dil mein aag lagi thi, dukh se jala ja raha tha. Phir bhi unke charnon mein sar jhukaya, pyaar se. Rama uthkar jane ki ijazat maangne lage. Baba, aap mujhe aashirwad do aur aagya do. Khushi ka time hai, aap dukhi kyun ho rahe ho? Aapne pyaar mein jo kiya, uski wajah se log aapko bura kahenge. Yeh sunke raja utha. Rama ko bahon mein pakadkar bithaya. Beta, sunno. Rishi log kehte hain ki tum saari duniya ke Swami ho. Bhagwan sabka bhala ya bura dekhta hai. Jo karm karte ho, wahi phal milta hai. Yeh shastron mein likha hai, sab jaante hain.

Verse 159 (दोहा/सोरठा)

औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु। अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।

Koi aur galti karta hai, aur doosra uska phal bhugta hai. Bhagwan ke raaste bahut ajeeb hain. Is duniya mein kaun jaan sakta hai ki kya sahi hai.

Verse 160 (चौपाई)

रायँ राम राखन हित लागी। बहुत उपाय किए छलु त्यागी।। लखी राम रुख रहत न जाने। धरम धुरंधर धीर सयाने।। तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही। अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।। कहि बन के दुख दुसह सुनाए। सासु ससुर पितु सुख समुझाए।। सिय मनु राम चरन अनुरागा। घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।। औरउ सबहिं सीय समुझाई। कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।। सचिव नारि गुर नारि सयानी। सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।। तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू। करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।

Raja ne Rama ko rokne ke liye bahut koshish ki. Har tarah ka upay socha, koi bhi chalaki nahi chahiye thi. Rama ne raja ka dukh dekha, par ruke nahi. Dharam par chale gaye, pakka faisla kiya. Phir raja ne Sita ko apne paas bithaya. Bahut pyaar se samjhaya, har tarah se. Jungle mein kitna dukh hoga, yeh bataya. Sasur, sas, pitaji ke paas khush raho, yeh kaha. Sita ka mann to Rama ke charnon mein hi laga tha. Ghar bhi achha nahi lagta tha, jungle bhi bura nahi lagta tha. Usne sabko samjhaya. Jungle mein kitni mushkilein hain, baar baar bataya. Mantri ki patni, guru ki patni, sab badi samajhdar aurton ne pyaar se kaha. Tumhe to vanvas ka order nahi mila. Jo sasur, guru, sas kahte hain, wahi karo.

Verse 161 (दोहा/सोरठा)

सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि। सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।

Jab Sita ko samjhaya gaya ki woh shaant ho jaaye, usko yeh baat pasand nahi aayi. Maano kisi ne usko saza di ho. Aisa lag raha tha jaise sarad ka chaand uspe chamak raha ho, aur woh chakai pakshi ki tarah pareshan ho gayi.

Verse 162 (चौपाई)

सीय सकुच बस उतरु न देई। सो सुनि तमकि उठी कैकेई।। मुनि पट भूषन भाजन आनी। आगें धरि बोली मृदु बानी।। नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा। सील सनेह न छाड़िहि भीरा।। सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ। तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।। अस बिचारि सोइ करहु जो भावा। राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।। भूपहि बचन बानसम लागे। करहिं न प्रान पयान अभागे।। लोग बिकल मुरुछित नरनाहू। काह करिअ कछु सूझ न काहू।। रामु तुरत मुनि बेषु बनाई। चले जनक जननिहि सिरु नाई।।

Sita sharma gayi, usne mana nahi kiya. Yeh sunke Kaikeyi gussa ho gayi. Usne sadhu ke kapde, gehne aur bartan laakar raja ke saamne rakh diye. Phir dheere se boli ki raja ko tum uski jaan se bhi zyada pyaare ho. Tum apna accha kaam aur accha naam mat bigaaro. Koi tumhe jungle jaane ka nahi kahega. Jo tumhe sahi lagta hai woh karo. Ram ki maa ko yeh sunke thoda sukoon mila. Raja ke baat usko teer ki tarah lagi. Woh ab jeena nahi chahte the. Log roye, raja behosh ho gaya. Koi samajh mein nahi aa raha tha ki kya kare. Ram ne jaldi se sadhu ke kapde pehne. Maa ko matha teka aur chal diye.

Verse 163 (दोहा/सोरठा)

सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत। बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।

Jungle ke liye saaman pack kar liya. Auraton aur rishtedaaron ke saath saath sab tayyar ho gaye. Bhagwan ne pandit aur guru ke paon pairna, phir sabko chhod ke chale gaye. Sab log behosh ho gaye the.