Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ରସ-ବିନ୍ୟାସ କରୁଣ ଓ ଶାନ୍ତର ସଂଯୋଗ; ଏଥିରେ ଦାସ୍ୟ-ଭକ୍ତିର ଧାରା ସବୁଠାରୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବହେ। ଏହି ଖଣ୍ଡ (ଦୋହା ୭୦–୭୯)ରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରେମ-ବିକଳ ଆବେଗ, ରାମଙ୍କ ନୀତି-ନିଷ୍ଠା, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟ-ଦୀପକ ଉପଦେଶ, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ କଠୋର ହସ୍ତକ୍ଷେପ—ଏସବୁ ମିଶି ‘ଧର୍ମ-ସଙ୍କଟ’କୁ ‘ଧର୍ମ-ସ୍ଥିରତା’ରେ ପରିଣତ କରେ। ତୁଳସୀ ଏଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ରାମ-ଆଶ୍ରିତ କରି ତାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି—‘ଅବଧ ତହାଁ ଯହଁ ରାମ ନିବାସୁ’ ପରି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକୀକରଣ ହୁଏ। ରଚନାତ୍ମକ ଗଠନରେ ଚୌପାଇର ପ୍ରବାହଶୀଳ କଥା ପରେ ଦୋହା/ସୋରଠାର ‘ସ୍ଥୈର୍ୟ-ବିନ୍ଦୁ’ ଆସେ—ମନେ ହୁଏ ସାଧକର ଚଞ୍ଚଳ ବୃତ୍ତିକୁ ନୀତି-ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ସ୍ଥିର କରୁଛି। ଏହି କାଣ୍ଡ-ସ୍ତରରେ ମାନସର ଥିଓଲୋଜି ଦେଖାଏ ଯେ ସଗୁଣ ରାମ (ରାଜକୁମାର) ହିଁ ନିର୍ଗୁଣ-ଧର୍ମର ଅଧିଷ୍ଠାତା—ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଭିତରେ ହିଁ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ।
Verses
ଚୌପାଈ 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
ଯେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମାଚାର ପାଇଲେ, ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ମୁଖମଣ୍ଡଳ ବିଷଣ୍ଣ କରି ଉଠି ଦୌଡିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହ କମ୍ପିତ ଓ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମରେ ଅଧୀର ହୋଇ ସେ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ। ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କେବଳ ଠିଆ ହୋଇ ଚାହିଁ ରହିଲେ, ଯେନ ଜଳରୁ ଉଠାଇଲା ଏକ ଦୀନ ମାଛ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ହେଲା: ହେ ବିଧାତା, କଣ ହେବକୁ ଯାଉଛି? ଆମର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ପୁଣ୍ୟର ଭଣ୍ଡାର ଶେଷ ହେଲା। ରଘୁନାଥ ମୋତେ କଣ କହିବେ? ସେ କି ମୋତେ ଗୃହରେ ରଖିବେ, ନା ସାଙ୍ଗରେ ନେବେ? ରାମ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତା ହାତ ଜୋଡ଼ କରି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦେହ, ଗୃହ ସବୁ ତୃଣ ପରି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ତେବେ ରାମ, ଯିଏ ନୀତିରେ ନିପୁଣ, ଶୀଳ, ସ୍ନେହ, ସରଳତା ଓ ସୁଖର ସାଗର, ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ କହିଲେ। ଭାଇ, ପ୍ରେମରେ ବଶ ହୋଇ ହତାଶ ହୁଅ ନାହିଁ; ହୃଦୟରେ ପରିଣାମ ଭାବି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅ।
ଦୋହା 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
ଯେଉଁ ମାତା, ପିତା, ଗୁରୁ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଶିରେ ଧରି ସ୍ୱଭାବତଃ ମାନି ଚଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ପ୍ରକୃତ ଲାଭ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ଜଗତରେ ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ବୃଥା ଯାଏ।
ଚୌପାଈ 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
ହେ ଭାଇ, ମନରେ ଏପରି ଜାଣି ମୋ କଥା ଶୁଣ: ମାତା-ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କର। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଗୃହରେ ନାହାଁନ୍ତି, ରାଜା ବୃଦ୍ଧ, ତାଙ୍କ ମନରେ ମୋ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଅଛି। ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉ ଏବଂ ତୁମକୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଉ, ତେବେ ଅୟୋଧ୍ୟା ସର୍ବଦିଗରୁ ଅନାଥ ହେବ। ଗୁରୁ, ପିତା, ମାତାମାନେ, ପ୍ରଜା ଓ ପରିବାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖର ଭାର ପଡ଼ିବ। ରୁହ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କର, ନଚେତ୍ ହେ ଭାଇ ବଡ଼ ଦୋଷ ହେବ। ଯାହାର ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ ପ୍ରଜା ଦୁଃଖୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେହି ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ନରକର ଅଧିକାରୀ। ହେ ଭାଇ, ଏହି ନୀତି ବିଚାରି ରୁହ। ଏହା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସେହି ଶୀତଳ ବଚନରେ ସେ ଶୁଖିଗଲେ, ଯେପରି ତୁଷାର ସ୍ପର୍ଶରେ ପଦ୍ମ ଶୁଖିଯାଏ।
ଦୋହା 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
ପ୍ରେମର ବଶରେ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ କୌଣସି ଉତ୍ତର ଆସୁନଥିଲା; ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ଚରଣ ଧରି କହିଲେ, "ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ, ଆପଣ ମୋର ସ୍ୱାମୀ। ଯଦି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ କେଉଁଠା ବସାଇବେ?"
ଚୌପାଈ 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ହେତୁ ତାହା ମୋ ପାଖରେ ଅଗମ୍ୟ ମନେ ହୁଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ଓ ଧର୍ମର ଭାର ବହନକାରୀମାନେ ହିଁ ବେଦ ଓ ଆଚାରନୀତିର ଅଧିକାରୀ। ମୁଁ ଶିଶୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ପ୍ରତିପାଳିତ। ମନ୍ଦର ବା ମେରୁ ପର୍ବତ କି ରାଜହଂସମାନେ କେବେ ଉଠାଇ ପାରିବେ? ମୁଁ କୌଣସି ଗୁରୁ, ପିତା ବା ମାତାଙ୍କୁ ଜାଣୁ ନାହିଁ। ନାଥ, ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଭାବ କହୁଛି, ମୋର କଥା ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତୁ। ଜଗତରେ ଯେତିକି ସ୍ନେହ ଓ ଆତ୍ମୀୟତା ଅଛି, ଯେତିକି ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ବେଦ ନିଜ ନିଜ ଭାବରେ ଗାଇଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ମୋ ପྖରେ ଏକ, ଆଉ ସେ ଆପଣ, ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ଦୀନବନ୍ଧୁ ଓ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ। ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ଯଶ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରଲୋକର କଲ୍ୟାଣ ପ୍ରିୟ, ତାହାଙ୍କୁ ହିଁ ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାକ୍ୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ରତ, କୃପାସିନ୍ଧୁ, ତାହାକୁ କି ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ?
ଦୋହା 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
କରୁଣାସିନ୍ଧୁ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ କୋମଳ ଓ ବିନୀତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଜାଣିଲେ ଯେ ସେ ସ୍ନେହରେ ଭୀତ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବୁକକୁ ଟାଣି ନେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
ଚୌପାଈ 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
ମାତାଙ୍କ ପାଖରେ ବିଦାୟ ମାଗି ଆସ ଭାଇ, ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଆସି ବନକୁ ଯିବା। ରଘୁବର ରାମଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ବଡ ଲାଭ ହେଲା ଓ ବଡ କ୍ଷତି ଦୂର ହେଲା। ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ଯେନ ଅନ୍ଧ ମଣିଷ ପୁଣି ଆଖି ପାଇଲା। ଯାଇ ମାତାଙ୍କ ଚରଣରେ ମସ୍ତକ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ ଓ ଜାନକୀଙ୍କ ସହ ରହିଲା। ମାତା ତାଙ୍କର ବିଷଣ୍ଣ ମନ ଦେଖି ପଚାରିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ। କଠିନ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ଭୟରେ ସଂକୁଚିତ ହେଲେ, ଯେନ ହରିଣୀ ଚାରିଆଡ଼େ ଦାବାନଳ ଦେଖିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖି ଭାବିଲେ, ଆଜି ବିପଦ ଆସିଛି, ଏହି ସ୍ନେହର ବଶରେ ସେ ଯିବାରେ ବାଧା ଦେବେ। ଭୟରେ ଓ ସଙ୍କୋଚରେ ବିଦାୟ ମାଗିବାକୁ ଗୁଟିଲେ, ଭାବିଲେ ବିଧି ରାମଙ୍କ ସହ ଯିବା ଦେବେ କି ନାହିଁ।
ଦୋହା 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
ସୁମିତ୍ରା ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ରୂପ, ସୁଶୀଳତା ଓ ସୁଭାବ ସ୍ମରଣ କରି, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଦେଖି ନିଜ ମସ୍ତକ ପିଟି କହିଲେ, "ପାପିଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରୀଟି ନିଷ୍ଠୁର ଚାଲ ଚାଲିଲା।"
ଚୌପାଈ 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
ଅଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ ଜାଣି ସୁମିତ୍ରା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନେହରେ କୋମଳ ବାଣୀରେ କହିଲେ। "ବତ୍ସ, ତୋର ମାତା ହେଉଛନ୍ତି ବୈଦେହୀ, ଆଉ ତୋର ପିତା ହେଉଛନ୍ତି ରାମ, ଯିଏ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ତୋତେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ବାସ, ସେଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା; ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଦିନ। ଯଦି ସୀତା ଓ ରାମ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ତୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ। ଗୁରୁ, ପିତା, ମାତା, ଭ୍ରାତା, ଦେବତା ଓ ସ୍ୱାମୀ, ଏମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ପରି ସେବା କରିବାକୁ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାମ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ, ଜୀବନର ଜୀବନ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥହୀନ ବନ୍ଧୁ। ଜଗତରେ ଯାହାମାନେ ପୂଜନୀୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ମାନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କଥା ମନରେ ଜାଣି ସେମାନଙ୍କ ସହ ବନକୁ ଯା, ଏବଂ ବତ୍ସ, ଜଗତରେ ଜୀବନର ଲାଭ ଅର୍ଜନ କର।"
ଦୋହା 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
ତୁମେ ମହାଭାଗ୍ୟର ପାତ୍ର ହୋଇଛ, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ; ମୁଁ ବଳିଦାନ ହୁଅଏ, ଯଦି ତୁମ ମନ ସବୁ ଛଳ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ଠାଆଇ କରିଛ।
ଚୌପାଈ 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
ଜଗତରେ କେବଳ ସେହି ନାରୀ ପୁତ୍ରବତୀ, ଯାହାର ପୁତ୍ର ରଘୁପତିଙ୍କ ଭକ୍ତ। ନଚେତ୍ ବନ୍ୟା ହେବା ଭଲ, କାରଣ ସେ ବୃଥା ସନ୍ତାନ ଧାରଣ କରିଛି; ରାମବିମୁଖ ପୁତ୍ର କୌଣସି ହିତ ନୁହେଁ ଜାଣ। ତୋର ଭାଗ୍ୟରେ ରାମ ବନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ବତ୍ସ। ସବୁ ସୁକୃତର ବଡ଼ ଫଳ ଏହି: ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଚରଣରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରେମ। ରାଗ, ରୋଷ, ଈର୍ଷା, ଅହଂକାର ଓ ମୋହ: ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କ ବଶୀଭୂତ ହୁଅ ନାହିଁ। ସବୁ ପ୍ରକାର ବିକାର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମନ, କର୍ମ ଓ ବାକ୍ୟରେ ସେବା କର। ତୋ ପାଇଁ ବନ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ସୁବିଧାଜନକ, କାରଣ ତୋ ସହିତ ପିତା-ମାତା ରୂପେ ରାମ ଓ ସୀତା ଯାଉଛନ୍ତି। ବତ୍ସ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବନରେ ରାମଙ୍କୁ କୌଣସି କଷ୍ଟ ନ ହୁଏ ତାହା କର; ଏହି ମୋର ଉପଦେଶ।
ଛନ୍ଦ 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
ଏହି ଉପଦେଶ, ହେ ତାତ: ଏମିତି ଆଚରଣ କର ଯେ ତୋର ରାମ ଓ ସୀତା ସୁଖ ପାଆନ୍ତୁ, ଏବଂ ବନରେ ସେମାନେ ପିତା-ମାତା, ପ୍ରିୟ ପରିବାର ଓ ନଗରର ସୁଖ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତୁ। ତୁଲସୀଦାସ କହନ୍ତି: ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ତାପରେ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ: ସୀତା ଓ ରଘୁବୀରଙ୍କ ଚରଣରେ ତୋର ପ୍ରେମ ହେଉ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ନିର୍ମଳ, ପ୍ରତିଦିନ ନୂଆ ଓ ନୂଆ।
ସୋରଠା 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
ମାତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନତ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭୟାର୍ତ ହୃଦୟରେ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଯେନ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ କୌଣସି ଭୟଙ୍କର ଫାନ୍ଦ ଭେଦ କରି ଏକ ହରିଣ ପଳାୟନ କରୁଛି।
ଚୌପାଈ 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେଉଁଠାରେ ଜାନକୀନାଥ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ସାଥୀ ପାଇ ତାଙ୍କ ମନ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା। ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଲେ ଏବଂ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଆସିଲେ। ନଗରର ନର-ନାରୀମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ, "ବିଧାତା କେତେ ଭଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ, ଆଉ ତାହା ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ!" ଦେହ ଶୀର୍ଣ, ମନ ଦୁଃଖିତ, ମୁଖ ମଲିନ; ସେମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ, ଯେନ ମହୁ କାଢ଼ିନିଆ ଯାଇଥିବା ଭ୍ରମର। ହାତ ମାଲୁଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ପିଟନ୍ତି, ଅନୁତାପ କରୁଛନ୍ତି, ଯେନ ଡାଳିହୀନ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଭଳି ଛଟଫଟ କରୁଛନ୍ତି। ରାଜସଭାରେ ବିଶାଳ ଭିଡ଼ ଜମିଥିଲା, ସେଠାର ଅପାର ବିଷାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହୁଏ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ରାମ ପ୍ରେମମୟ ବାକ୍ୟ କହି ରାଜାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ସୀତା ସହ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୂମିପତି ରାଜା ଭୟଙ୍କର ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ଦୋହା 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
ସୀତା ସହିତ ଦୁଇ ସୁଭାଗ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେଖି ରାଜା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ସ୍ନେହବଶତଃ ସେମାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଲାଗାଇଲେ।
ଚୌପାଈ 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
ରାଜା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କଥା କହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଶୋକରୁ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଭୟଂକର ଦାହ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପୂର୍ଣ କଲା। ଅତିଶୟ ଅନୁରାଗରେ ପିତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନତ କରି, ରଘୁବୀର ତା'ପରେ ଉଠି ବିଦା ମାଗିଲେ। "ପିତା, ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। ଆନନ୍ଦର ସମୟରେ ବିଷାଦ କାହିଁକି କରୁଛନ୍ତି?" "ପିତା, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମର ପ୍ରମାଦରେ ଯଦି କେହି ଅବହେଳା କରେ, ତେବେ ଜଗତରେ ତାହାର ଯଶ ଯାଏ ଓ ଅପବାଦ ହୁଏ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ସ୍ନେହରେ ଅଭିଭୂତ ରାଜା ଉଠି ଠିଆ ହେଲେ, ରଘୁପତିଙ୍କୁ ବାହୁ ଧରି ବସାଇଲେ। "ଶୁଣ ବତ୍ସ, ମୁନିମାନେ ତୋ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହନ୍ତି ଯେ ରାମ ଚରାଚରର ନାୟକ।" "ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଈଶ୍ୱର ହୃଦୟରେ ବିଚାର କରି ଫଳ ଦିଅନ୍ତି।" "ଯିଏ କର୍ମ କରେ ସେ ଫଳ ପାଏ; ନିଗମ ନୀତି ଏହି କହେ, ସମସ୍ତେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି।"
ଦୋହା 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
ଅନ୍ୟ କେହି ଅପରାଧ କରେ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଫଳ ପାଇ ତାହା ଭୋଗ କରେ। ଭଗବାନଙ୍କର ଗତି ଅତି ବିଚିତ୍ର, ଜଗତରେ କିଏ ଏହି ଯୋଗ ବୁଝିପାରେ?
ଚୌପାଈ 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ରଖିବା ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ଉପାୟ କଲେ, ସବୁ ଛଳ ତ୍ୟାଗ କରି। ରାମଙ୍କ ମନ ଦେଖି ବୁଝିଲେ ସେ ରହିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ରାମ ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ଧାରକ, ସ୍ଥିର ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ତାହାପରେ ରାଜା ସୀତାଙ୍କୁ ବକ୍ଷକୁ ଟାଣି ନେଲେ, ଏବଂ ଅତି ସ୍ନେହରେ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ବନର ଅସହ୍ୟ କଷ୍ଟର କଥା କହିଲେ, ଶାଶୁଡ଼ି, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ପିତାଙ୍କ ସୁଖର କଥା ବୁଝାଇ କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ମନ ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ଅନୁରକ୍ତ; ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଘର ସୁଗମ ମନେ ହେଲା ନାହିଁ, ବନ କଠିନ ମନେ ହେଲା ନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସୀତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, ବାରି ବାରି ବନର ଅଧିକ ବିପଦର କଥା କହି। ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ, ଉଭୟ ଜ୍ଞାନୀ, ସ୍ନେହର ସହିତ କୋମଳ ବାକ୍ୟରେ କହିଲେ। "ତୁମ୍ବକୁ ତ ବନବାସ ଦିଆଯାଇ ନାହିଁ। ଶ୍ୱଶୁର, ଗୁରୁ ଓ ଶାଶୁଡ଼ି ଯାହା କହନ୍ତି ତାହା କର।"
ଦୋହା 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
ସେହି ଉପଦେଶ ଶୀତଳ, ହିତକାରୀ, ମଧୁର ଓ କୋମଳ ହେଉଁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଶୁଣି ସୀତାଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାହିଁ; ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ସ୍ପର୍ଶରେ ଚକବୀ ପକ୍ଷୀର ନ୍ୟାୟ ସେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ।
ଚୌପାଈ 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
ସୀତା ଲଜ୍ଜାରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଏହା ଶୁଣି କ୍ରୋଧରେ ଉଠିପଡ଼ିଲେ। ସେ ମୁନିଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ ଓ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ, ରାମଙ୍କ ଆଗରେ ରଖି କୋମଳ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ। "ରଘୁବୀର, ରାଜାଙ୍କ ନିକଟରେ ତୁମେ ପ୍ରାଣ ସମାନ ପ୍ରିୟ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶୀଳ ଓ ସ୍ନେହରେ ସେ ଏହା କହିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ, ସୁଖ୍ୟାତି ଓ ପରଲୋକର ଆଶା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବି ସେ ତୁମକୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ କହିବେ ନାହିଁ।" "ଏହା ବିଚାରି ଯାହା ତୁମର ମନକୁ ଭାବେ ତାହା କର।" ମାତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କଥାଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କୁ ତୀର ପରି ବିନ୍ଧିଲା। "ମୋର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁନାହିଁ?" ପ୍ରଜାମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ ଓ ରାଜା ମୂର୍ଚ୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। କଣ କରାଯିବ? କେହି କିଛି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁନିଙ୍କ ବେଶ ଧାରଣ କରି ପିତା-ମାତାଙ୍କୁ ମସ୍ତକ ନତ କରି ବାହାରି ଗଲେ।
ଦୋହା 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
ବନଯାତ୍ରାର ସମସ୍ତ ସାଜସରଞ୍ଜାମ ଓ ସଙ୍ଗୀଦଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପତ୍ନୀ ଓ ଭ୍ରାତାସହ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନେଲେ, ଆଉ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଚେତ କରି ଚାଲିଗଲେ।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
