Prakarana 7
This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
ในบทนี้ (ทุหา 60, 69) รสหลักคือกรุณา ผสานด้วยศฤงคารในวิปรลัมภะ (ความรักในการพลัดพราก) และรงรองด้วยธรรมวีระ (วีรภาพแห่งการสละ) ความมุ่งมั่นของพระรามในการรักษาสัจวาจาของพระบิดาเป็นแกนหลัก รอบๆ มีความอ่อนโยนของพระมารดาและความภักดีของพระชายาซัดส่ายดุจคลื่น คำตักเตือนของนางเกาสัลยาต่อนางสีดาเปรียบดังคัมภีร์แห่งธรรมะครอบครัว: การรับใช้ผู้ใหญ่, การข่มใจ, และหนทางปลอดภัยแห่งบุญกุศล คำตอบของนางสีดาล้มล้างความรอบคอบด้วยตรรกะแห่งภักติ: ปราศจากองค์พระผู้เป็นเจ้า ความเจริญรุ่งเรืองใดๆ ล้วนเป็นทุกข์; ด้วยพระองค์ แม้เปลือกไม้ก็เป็นสวรรค์ ในทางเทววิทยา รามจริตมานัสสถาปนาความใกล้ชิดสคุณ (ปติปรเมศวร) ขณะชี้นำเงียบๆ สู่ความมั่นคงนิรคุณ: ความสงบและสัจปรติชญาของพระรามคือธรรมะไร้รูปในลีลาที่มีรูป การจัดวางโสปานะสำคัญยิ่ง: ผู้แสวงหาถูกสอนว่าบันไดสู่การหลุดพ้นเริ่มต้นไม่ใช่ในป่า แต่ในความยินยอมของหัวใจที่จะเสียสละ
Verses
เจาปาอี 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
เพื่อป่า พระพรหมาทรงสร้างสาวน้อยแห่งชาวโกลและกิราต ผู้บริสุทธิ์ในความสุขทางประสาทสัมผัส ธรรมชาติของพวกนางแข็งกระด้างดังหนอนที่อาศัยในหิน ป่าไม่ก่อกวนพวกนางแต่ประการใด หรือภรรยาแห่งฤาษีผู้เหมาะสมแก่ป่า ผู้สละสุขทั้งปวงเพื่อการบำเพ็ญตบะ บุตรเอ๋ย สีดาจะดำรงชีพในป่าได้อย่างไร ผู้ขวัญผวาเมื่อเห็นลิงในภาพวาด หงส์น้อยที่ท่องเที่ยวในป่าบัวงดงามแห่งแม่น้ำสวรรค์ จะเหมาะกับหนองโคลนหรือ ทรงตรึกตรองดังนี้ อย่างไรก็ตามที่มีพระบัญชา ข้าจะสั่งสอนชานกีในเรื่องนั้น หากสีดาพำนักอยู่ที่วัง มารดากล่าวว่า ข้าจะได้รับการสนับสนุนอย่างมาก ทรงสดับพระวาจาอันเปี่ยมด้วยความรักของพระมารดา ดังซาด้วยอมฤตแห่งความอ่อนโยนและความหวงแหน พระรามวีรบุรุษแห่งราฆู
โทหา 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
ตรัสพระดำรัสอันเปี่ยมด้วยความรักและปัญญา พระองค์ทรงทำให้พระมารดาทรงพอพระทัย แล้วทรงเริ่มแนะนำนางสีดา โดยทรงแสดงคุณและโทษของป่าอย่างเปิดเผย
เจาปาอี 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
ทรงรู้สึกอายที่จะตรัสในที่ใกล้พระมารดา แต่ทรงพิจารณากาละในพระหฤทัยแล้วจึงตรัส ดูกรเจ้าหญิง จงฟังคำแนะนำของข้า อย่าได้คิดสิ่งอื่นใดในใจเลย หากเจ้าปรารถนาความดีงามของข้าและของเจ้า จงเชื่อฟังคำของข้าและอยู่ในบ้านเถิด คำสั่งของข้าคือ จงปรนนิบัติพระมารดาของข้า ทุกประการงามผู้เจ้า ย่อมเป็นความดีงามแห่งเรือน นอกจากนี้ไม่มีธรรมะอื่นใดยิ่งกว่า คือการบูชาด้วยความเคารพต่อพระบาทแม่สามีและพ่อสามี เมื่อใดที่พระมารดาทรงระลึกถึงข้า พระหฤทัยอันบริสุทธิ์จะย่อมวิตกด้วยความรัก เมื่อนั้นเจ้าผู้งาม จงเล่านิทานโบราณและปลอบประโลมด้วยคำอ่อนโยน ข้ากล่าวด้วยใจจริง และสาบานด้วยคำสาบานร้อยครั้งต่อเจ้าผู้หน้างาม เพื่อความดีของพระมารดาข้าจึงเก็บเจ้าไว้
โทหา 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
ด้วยการปฏิบัติตามหนทางที่พระครูและพระเวทสรรเสริญ ผู้นั้นย่อมบรรลุผลแห่งธรรมโดยปราศจากความทุกข์ ด้วยความดื้อรั้น พระเจ้านหุษะและคลาวะต้องทนทุกข์ทรมานจากทุกภัยพิบัติ
เจาปาอี 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
และข้า ผู้ได้ทำตามพระดำรัสของบิดาแล้ว จักกลับมาโดยเร็ว จงฟังเถิด ผู้มีใบหน้างดงามและเฉลียวฉลาด วันเวลาจักล่วงไปและจักไม่ช้านาน จงฟังคำแนะนำของข้าเถิด ผู้มีรูปโฉมงดงาม หากท่านยังดื้อดึงด้วยความรัก ภรรยาผู้เป็นที่รัก ในที่สุดท่านจักได้รับความทุกข์ ป่าเป็นที่ทุรกันดาร น่าเกรงขามและกว้างใหญ่ มีแดดอันร้อนแรง ความหนาว ฝน และลม เส้นทางเต็มไปด้วยหญ้ากุศะ หนาม และกรวดน้อยใหญ่นานาชนิด และต้องเดินด้วยเท้าเปล่า โดยไม่มีรองเท้า ดวงบัวแห่งเท้าทั้งสองของท่านนั้นอ่อนนุ่มและงดงาม ส่วนเส้นทางนั้นไม่อาจผ่านได้ มีภูเขาใหญ่ยั้งอยู่ตลอดทาง มีถ้ำ หุบเหว แม่น้ำ ลำธารใหญ่และกระแสน้ำเชี่ยว อันไม่อาจผ่านได้และไม่อาจหยั่งถึง จนไม่อาจทนมอง หมี เสือ หมาป่า สิงห์ และช้าง คำรามอยู่ และเมื่อได้ยินเสียงนั้น ความกล้าหาญก็หนีไป
โทหา 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
ท่านจะต้องนอนบนแผ่นดินเปล่า สวมเครื่องนุ่งห่มจากเปลือกไม้ และรับประทานหัว ผลไม้ และรากไม้ แม้แต่สิ่งเหล่านี้ จะมีให้พบเสมอทุกวันหรือ? ทุกสิ่งย่อมขึ้นอยู่กับฤดูกาลที่เอื้ออำนวย
เจาปาอี 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
อสูรที่กินมนุษย์เดินไปมา และจำแลงกายหลอกลวงได้นับล้านวิธี น้ำบนภูเขาเป็นอันตรายยิ่งนัก และความยากลำบากในป่าไม่อาจพรรณนาได้ มีงูพิษน่าเกรงขามและนกน่ากลัวอยู่ในป่า และฝูงอสูรที่ลักพาตัวหญิงชายไป ผู้กล้าหาญยังสั่นเทิ้มเมื่อนึกถึงป่าลึก และท่านผู้มีดวงตาดังเนื้อทมิฬนั้นมีนิสัยขี้กลัวโดยธรรมชาติ ท่านผู้มีท่าเดินดังหงส์นั้นไม่เหมาะกับป่า ได้ยินเช่นนี้แล้วผู้คนจะประนามข้าพเจ้า หงส์ที่เลี้ยงดูมาด้วยน้ำในทะเลสาบมานัสจะมีชีวิตอยู่ในทะเลเค็มได้หรือ นกกาเหว่าที่มีนิสัยอยู่ในสวนมะม่วงอ่อนจะสวยงามในพงหนามได้หรือ จงตรึกตรองเรื่องนี้ในใจและอยู่ที่บ้าน ผู้มีใบหน้าดังพระจันทร์เอ๋ย ความยากลำบากในป่านั้นหนักหนา
โทหา 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
ผู้ใดไม่ค้อมศีรษะและไม่สดับฟังคำตักเตือนของมิตรสนิทโดยกำเนิด ครู หรือนาย ผู้นั้นย่อมเสียใจสุดใจในอก และย่อมประสบความเสียหายแก่ความดีงามของตนแน่นอน
เจาปาอี 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
ได้ยินวาจาอ่อนโยนงดงามของคนรัก ดวงตาอันงดงามของนางสีตาเต็มไปด้วยน้ำตา คำตักเตือนอันเย็นสบายของพระองค์กลับเผาผลาญนาง เหมือนดวงจันทร์ฤดูใบไม้ร่วงยามราตรีเผาผลาญนกจะกวี ธิดาแห่งวิเทหะผู้เศร้าโศกไม่อาจตอบได้ เพราะองค์พระผู้เป็นใหญ่ผู้บริสุทธิ์และเปี่ยมด้วยความรักของนางทรงประสงค์จะทิ้งนางไว้ สอดรั้งน้ำตาให้ไหลกลับเข้าตาด้วยกำลัง ธิดาแห่งแผ่นดินทรงตั้งมั่นด้วยความอดทนในหทัย นางหมอบลงแทบพระบาทของพระมารดาผู้เป็นพระสัสสุแล้วกล่าวด้วยพนมมือว่า ขอพระแม่ผู้เป็นเทวีทรงอภัยแด่ความประพฤติมิบังควรอย่างยิ่งของหม่อมฉัน องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งชีวิตของหม่อมฉันได้ทรงประทานคำตักเตือนแก่หม่อมฉัน ซึ่งจะนำมาซึ่งความดีงามสูงสุดของหม่อมฉัน แต่หม่อมฉันได้ตรึกตรองแล้วเห็นในใจว่า ในโลกนี้ไม่มีความทุกข์ใดเสมอเหมือนการจากคนรัก
โทหา 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
พระสวามีแห่งชีวิตของหม่อมฉัน แหล่งที่มาแห่งพระกรุณา ผู้ทรงงาม ผู้ประทานความสุข ผู้ทรงปัญญา หากปราศจากพระองค์ ดูกรจันทร์แห่งบัวประจำวงศ์ราฆพ นครแห่งเทวดาย่อมเสมือนนรก
เจาปาอี 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
มารดา บิดา น้องสาว และพี่น้องชายที่รัก ครอบครัวอันเป็นที่รัก และมิตรสหายทั้งหมด แม่สามี พ่อสามี ครูอาจารย์ ญาติพี่น้อง ผู้คอยช่วยเหลือ และบุตรผู้มีรูปงาม มีคุณธรรม และเป็นผู้ให้ความยินดี ความรักและสายสัมพันธ์ทางครอบครัวทั้งหมดที่มีอยู่ ข้าแต่พระผู้เป็นนาย สำหรับสตรีที่ไร้ผู้เป็นที่รัก สิ่งเหล่านั้นย่อมร้อนระหนักยิ่งกว่าดวงอาทิตย์ กาย ทรัพย์ บ้าน ที่ดิน เมือง และราชอาณาจักร ไร้สามีแล้ว ทั้งหมดย่อมเป็นแห่งความโศกเศร้า ความสุขทั้งหลายเสมือนโรคภัย เครื่องประดับเป็นภาระ และโลกนี้เสมือนการทรมานแห่งนรกของพระยม ข้าแต่พระผู้เป็นนายแห่งชีวิต หากพระองค์ไม่อยู่ ในโลกนี้ไม่มีสิ่งใดที่จะให้ความสุขแก่หม่อมฉันได้เลย ดังที่ร่างกายไร้วิญญาณ และแม่น้ำไร้น้ำ ฉันใด ข้าแต่พระผู้เป็นนาย สตรีที่ไร้สามีก็ฉันนั้น ข้าแต่พระผู้เป็นนาย ความสุขทั้งปวงอยู่ในการอยู่เคียงข้างพระองค์ ตราบใดที่หม่อมฉันได้มองพระพักตร์อันรุ่งโรจน์ดังพระจันทร์อันบริสุทธิ์ในฤดูใบไม้ร่วง
โทหา 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
นกและกวางเป็นวงศาคณาญาติของข้า ป่าเป็นนครของข้า เครื่องนุ่งห่มจากเปลือกไม้เป็นเครื่องทรงสว่างของข้า พระสวามีเอย เมื่ออยู่กับพระองค์ ที่พักแห่งใบไม้ย่อมเป็นแหล่งแห่งความสุข เสมอภาคกับวิมานแห่งเทวดา
เจาปาอี 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
พระเทวีและเทวดาแห่งพรหมจารีป่าผู้มีใจกว้างขวาง จักดูแลข้าพเจ้าดังที่มารดาและบิดาแห่งสามีจะทำ ที่บรรทมอันงดงามด้วยหญ้ากุศและใบอ่อนอ่อนนุ่ม พร้อมด้วยพระผู้เป็นเจ้าอยู่เคียงข้าง จักประดุจพระแท่นอันนุ่มนวลของพระกามเทพ เหง้า ราก และผลไม้จักเป็นอาหารดุจอมฤต และภูเขาจักเปรียบดังวังร้อยแห่งอโยธยา จ้องมองพระบาทปทุมของพระผู้เป็นเจ้าทุกขณะ ข้าพเจ้าจักอยู่ด้วยความปิติยินดี ดังนกจักวีในเวลากลางวัน ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระองค์ตรัสถึงความยากลำบากในป่านานัปการ ความหวาดกลัว ความเศร้าโศก และความทุกข์ทรมานนับไม่ถ้วน ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า คลังแห่งความกรุณา ความทุกข์ทั้งปวงรวมกันก็มิอาจเทียบได้แม้เศษเสี้ยวแห่งความเจ็บปวดจากการพรากจากพระองค์ ทรงทราบดังนี้ในพระหฤทัย ข้าแต่มงกุฎแห่งปัญญาชน โปรดนำข้าพเจ้าไปด้วย อย่าทรงทิ้งข้าพเจ้าไว้เลย ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าจะต้องทรงอ้อนวอนถึงเพียงใด พระองค์เปี่ยมด้วยความกรุณาและทรงรู้กิเลสในใจของสรรพชีวิน
โทหา 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
หากท่านทิ้งข้าไว้ในอโยธยาจนกว่ากำหนดเวรัญจ์จะหมดไป อย่าได้คิดว่าชีวิตของข้าจะยังคงอยู่ในร่าง โอ้ มิตรแห่งผู้ต่ำต้อย ผู้งดงามและประทานความสุข ขุมทรัพย์แห่งคุณธรรมอันอ่อนโยนและความรัก
เจาปาอี 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
ข้าจักเดินทางไปโดยไม่เหนื่อยล้า เพราะข้าจักมองดอกบัวแห่งพระบาทท่านทุกขณะ ข้าจักปรนนิบัติท่านผู้เป็นที่รักทุกประการ และจักขจัดความเหนื่อยยากทั้งปวงอันเกิดแต่การเดินทาง ข้าจักล้างพระบาทท่าน และเมื่อท่านประทับนั่งใต้ร่มเงาไม้ ข้าจักพัดวีให้ท่านด้วยใจยินดี เมื่อข้าเห็นพระกายสีดำสนิทของท่านที่มีหยาดเหงื่อ ข้าจะมีความทุกข์ได้อย่างไร ทั้งที่ได้เห็นองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งชีวิตของข้า ข้าผู้รับใช้จักปูหญ้าและใบไม้บนพื้นราบ และจักนวดพระบาทท่านตลอดทั้งค่ำคืน ที่จ้องมองรูปอันอ่อนโยนของท่านซ้ำแล้วซ้ำเล่า ข้าแต่พระองค์ ลมร้อนยังไม่อาจกระทบข้าได้เลย เมื่อข้าอยู่กับพระผู้เป็นเจ้า ใครเล่าจะกล้าจ้องมองข้า เหมือนที่กระต่ายหรือหมาจิ้งจอกไม่กล้ามองสิงหินี ข้าผู้ร่างกายบอบบางนี้จักเหมาะกับป่าหรือ ข้าแต่พระองค์ การบำเพลญเหมาะกับท่าน ส่วนการรับสุขเหมาะกับข้า
โทหา 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
หากหัวใจของข้าพเจ้ามิได้แตกสลายเมื่อได้ยินถ้อยคำอันหยาบกระด้างเช่นนี้ แล้วไซร้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ลมหายใจอันน่าสมเพชเหล่านี้ของข้าพเจ้าก็จะยังคงอดทนต่อความเศร้าโศกอันร้ายแรงแห่งการพรากจากพระองค์ต่อไป
เจาปาอี 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
กล่าวดังนี้แล้ว นางสีดาก็เป็นทุกข์อย่างยิ่ง ไม่อาจทนได้แม้แต่คำว่าการพรากจากกัน ทรงเห็นสภาพของนาง พระรามก็ทรงทราบในพระหฤทัยว่า หากทรงบังคับให้นางอยู่ นางจะไม่ยังชีวิตอยู่ องค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งราชวงศ์สุริยะผู้ทรงกรุณาตรัสว่า จงละความโศกเศร้าและจงตามเราไปยังป่า บัดนี้มิใช่เวลาแห่งความเศร้าโศก จงรีบเตรียมการเดินทางสู่ป่าโดยเร็ว ทรงปลอบประโลมพระชายาอันเป็นที่โปรดด้วยพระวาจาอันเป็นที่รักแล้ว พระรามก็ทรงกราบลงและรับพรจากพระมารดา พระนางตรัสว่า จงรีบกลับมาเพื่อขจัดทุกข์ของไพร่พล และอย่าได้ลืมมารดาผู้ไร้ความปรานีแล้วจากไปเสีย ชะตากรรมจะเปลี่ยนโชคชะตาของเราอีกหรือ ที่จะได้เห็นทั้งสองผู้เป็นที่รักด้วยนัยน์ตาอีกครั้ง ลูกรัก เมื่อใดจะมีวันอันเป็นสุขและเวลาอันเป็นมงคล เมื่อมารดาผู้ยังมีชีวิตอยู่จะได้จ้องมองใบหน้าอันงดงามดังจันทราของเจ้า
โทหา 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
เรียกท่านอีกครั้งว่า ลูกของเรา ที่รักของเรา ราฆุปติ ราฆุพร พ่อลูก เมื่อใดเราจะได้เรียกท่านมาหา กอดไว้ในอก แล้วยินดีมองเห็นร่างของท่าน
เจาปาอี 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
เห็นมารดาผู้เปี่ยมด้วยความรัก ไม่อาจกล่าววาจา และย่อมยับเป็นอย่างยิ่ง พระรามทรงปลอบพระนางด้วยประการต่างๆ กาลเวลาและความอ่อนโยนนั้นไม่อาจพรรณนาได้ ครั้งนั้นชานากีทรงกราบเท้าพระมารดาเจ้าแล้วตรัสว่า ขอจงฟัง มารดาเจ้า หม่อมฉันเป็นผู้โชคร้ายยิ่ง ในเวลาอันควรแก่การรับใช้ท่าน พระโชคชะตาประทานป่าให้หม่อมฉัน และมิได้ทรงทำให้ความปรารถนาในใจหม่อมฉันสำเร็จ ขอท่านละความเศร้าโศกเสีย แต่อย่าละความรักใคร่ต่อหม่อมฉันเลย พระโชคชะตานั้นรุนแรง หม่อมฉันมิได้มีความผิดแต่ประการใด ได้ฟังวาจาของสีดา พระมารดาเจ้าทรงอ่อนไหวยิ่ง จะพรรณนาสภาพของพระนางด้วยประการใดได้เล่า ทรงกอดสีดาไว้ที่พระอุระซ้ำแล้วซ้ำเล่า แล้วทรงสงบจิตใจ ประทานคำตักเวทิกาและพระพร ขอความสุขในชีวิตสมรสของเจ้าจงมั่นคง ตราบใดที่น้ำแห่งคงคาและยมุนายังไหล
โทหา 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
พระสัสสุประทานคำแนะนำและพระพรหลายประการแก่นางสีดา นางทรงกราบพระเศียรต่อพระบาทบัว แล้วเสด็จจากไปด้วยความรักอันยิ่ง ครั้งแล้วครั้งเล่า
Inside Prakarana 7
Compositional abstract
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
The dialogue
- Tulasidas (kavi-narrator) channeling the Ayodhya household dialogue (Rama–Sita–Kaushalya–Sumitra)Sādhaka/Mana (the implied listener who must choose between comfort and dharma) · Uttar Ghat (Kakbhushundi–Garuda frame): household-leela narrated as inner instruction—how prem becomes tapas and how dharma becomes bhakti.
Frequently Asked Questions
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
