Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
अयोध्या काण्डाचा रस-विन्यास करुणा व शान्ती यांच्या संयोगाचा आहे; त्यात दास्य-भक्तीची धारा सर्वाधिक वेगाने वाहते. प्रस्तुत खंडात (दोहा 70–79) लक्ष्मणाचा प्रेमाने व्याकुळ आवेग, रामांची नीति-निष्ठा, सुमित्रेचा वैराग्य-दीपक उपदेश, आणि कैकेयीचा कठोर हस्तक्षेप—हे सर्व मिळून ‘धर्म-संकट’ाला ‘धर्म-स्थैर्या’त रूपांतरित करतात. तुलसी येथे गृहस्थ-व्यवस्थेचा निषेध करत नाहीत; ती राम-आश्रित करून शुद्ध करतात—‘अवध तहाँ जहँ राम निवासू’ अशा वाक्याने अयोध्येचे आध्यात्मिकीकरण होते. रचनात्मक बांधणीत चोपाईच्या प्रवाही कथेनंतर दोहा/सोरठ्याचा ‘स्थैर्य-बिंदू’ येतो—जणू साधकाची चंचल वृत्ती नीति-सिद्धांतात स्थिर करतो. या काण्ड-स्तरावर मानसाचे तत्त्वज्ञान दाखवते की सगुण राम (राजकुमार) हेच निर्गुण-धर्माचे अधिष्ठाता आहेत—मर्यादेच्या आतूनच मुक्तीचा मार्ग उघडतो.
In this prakarana
People
What happens
- How it unfolds
लक्ष्मण को समाचार मिलना; राम के चरण पकड़कर दास्य-निवेदन; राम का नीति-उपदेश; सुमित्रा द्वारा लक्ष्मण को ‘राम ही माता-पिता’ कहकर वनगमन हेतु प्रेरित करना; दरबार में राम-सीता-लक्ष्मण का उपस्थित होना; दशरथ का विह्वल होना; कैकेयी का कठोर हस्तक्षेप; राम का मुनि-वेष धारण कर प्रस्थान की तैयारी।
Places
Verses
चौपाई 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
जेव्हा लक्ष्मणाला बातमी मिळाली, तेव्हा व्याकुल होऊन रडत ते उठून धावले। त्यांचे शरीर कापत होते आणि पुलकित होत होते, डोळ्यांत पाणी होते, आणि अतिशय प्रेमाने अधीर होऊन त्यांनी चरण धरले। ते काहीच बोलू शकले नाहीत, फक्त पाहत उभे राहिले, पाण्यातून बाहेर काढलेल्या दीन माशासारखे। त्यांच्या हृदयात ही चिंता होती: हे विधाता, काय होणार? सर्व सुख आणि आमचे सुकृत संपले। माझ्याविषयी रघुनाथ काय म्हणतील? ते मला घरी ठेवतील की सोबत घेऊन जातील? रामांनी आपल्या बंधूला हात जोडून उभे पाहिले, ज्याने देह, घर आणि सर्व काही गवतासारखे त्यागले होते। तेव्हा राम, जे नयनिपुण, शील, स्नेह, सरलता आणि सुखाचे सागर आहेत, त्यांनी हे वचन बोलले। हे तात, प्रेमाच्या वशीभूत होऊन खचित होऊ नका; हृदयात परिणाम विचारून आनंदित होओ।
दोहा 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
जे माता, पिता, गुरु आणि स्वामी यांच्या आज्ञेला मस्तकावर धारण करून स्वभावाने पालन करतात, त्यांच्या जन्माला लाभ मिळतो; अन्यथा त्यांचा जन्म या जगात व्यर्थ जातो।
चौपाई 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
हे भाऊ, हृदयात असे जाणून माझे बोलणे ऐक: माता-पितांच्या चरणांची सेवा कर। भरत आणि शत्रुघ्न घरी नाहीत, आणि राजा वृद्ध आहेत, त्यांच्या मनात माझ्यासाठी दुःख आहे। मी वनाला जाऊन तुम्हालाही सोबत नेले, तर अयोध्या सर्व प्रकारे अनाथ होईल। गुरू, पिता, माता, प्रजा आणि परिवार, सर्वांवर दुःसह दुःखाचा भार पडेल। थांब आणि सर्वांचे समाधान कर, अन्यथा हे तात, मोठा दोष होईल। ज्याच्या राज्यात प्रिय प्रजा दुःखी होते, तो राजा निश्चितच नरकाचा अधिकारी ठरतो। हे तात, अशी नीती विचारून थांब. हे ऐकताच लक्ष्मण अत्यंत व्याकुल झाले। त्या थंड शब्दांनी ते आटले, जसे हिमाच्या स्पर्शाने कमळ आटते।
दोहा 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
प्रेमाच्या वशीभूत झाल्यामुळे त्यांचे उत्तर येत नव्हते; ते व्याकुल होऊन चरण धरून म्हणाले - हे नाथ! मी दास आहे आणि तू स्वामी आहेस. तू मला सोडलास तर मी कुठे राहू?
चौपाई 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
हे स्वामी, तुम्ही मला उत्तम शिक्षण दिली, पण माझ्या दुर्बलतेमुळे ती मला अगम्य वाटते. श्रेष्ठ पुरुष, धैर्यवान आणि धर्माचे भार वहन करणारेच वेद आणि नीतीचे अधिकारी आहेत. मी तर बालक आहे, प्रभूच्या प्रेमाने पालित, का हंस मंदर किंवा मेरु पर्वत उचलू शकतात? मी कोणत्या गुरु, पिता आणि मातेला ओळखत नाही. हे नाथ, मी माझा स्वभाव सांगतो, विश्वास ठेवा. जिथपर्यंत जगाचे प्रेम आणि नातेसंबंध आहेत, ज्या प्रीती आणि प्रतीतीचे वेद स्वतःच्या रीतीने गायन करतात, ते सर्व माझ्यासाठी एक आहेत आणि ते तुम्हीच आहात, हे स्वामी, दीनबंधु आणि अंतर्यामी. धर्म आणि नीतीचा उपदेश त्याला द्या, ज्याला कीर्ती, भूती आणि सुगती प्रिय आहेत. पण जो मन, कर्म आणि वचनांनी तुमच्या चरणी रत आहे, हे कृपासिंधू, त्याला का त्यागले जावे?
दोहा 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
आपल्या बंधूचे कोमल आणि नम्र शब्द ऐकून, करुणेचा सागर प्रभूने त्याला प्रेमाने भयभीत समजून अंगाला लावून समजावले.
चौपाई 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
आईकडे रजा मागून या, भाऊ, आणि लवकर या, चला वनाला. रघुवराचे वचन ऐकून तो आनंदित झाला, मोठा लाभ झाला आणि मोठी हानी टळली. आनंदित मनाने तो आईकडे आला, जणू आंधळ्याला पुन्हा डोळे मिळाले. जाऊन त्याने आईच्या पायांवर डोके टेकवले, पण त्याचे मन रघुनंदन आणि जानकीसोबत होते. त्याचे उदास मन पाहून आईने विचारले, लक्ष्मणाने संपूर्ण कथा विस्ताराने सांगितली. कठोर वचने ऐकून ती भीतीने सिकडली, जणू चारीकडे दावानल पाहून मृगीसारखी. लक्ष्मणाने पाहिले आणि विचारले, आज तर आपत्ति आली, या स्नेहामुळे ती मला अडवून बाधा करतील. भयभीत आणि संकोचत तो रजा मागण्यास हिचकला, जाऊन विधि सांगेल की संग जाऊ की नाही.
दोहा 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
सुमित्राने राम आणि सीता यांचे रूप, सुशीलता आणि सुंदर स्वभाव यांचा विचार करून, आणि राजाचे त्यांच्यावरील प्रेम पाहून डोके ठोकून म्हणाली, "पापी स्त्रीने क्रूर चाल चालली."
चौपाई 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
अशुभ क्षण ओळखून सुमित्राने धैर्य धरले आणि नैसर्गिक स्नेहाने कोमल वाणीने बोलली। हे पुत्रा, तुझी माता वैदेही आहे आणि पिता राम आहेत, जे तुझ्यावर सर्व प्रकारे प्रेम करतात। अयोध्या तेथेच आहे जेथे रामाचे वास्तव्य आहे; दिवस तेथेच आहे जेथे सूर्याचा प्रकाश आहे। जर सीता आणि राम वनाला जात असतील, तर तुझे अयोध्येत काहीही कार्य नाही। गुरु, पिता, माता, बांधव, देव आणि स्वामी, हे सर्व प्राणांप्रमाणे सेवनीय आहेत। परंतु राम प्राणांपेक्षाही प्रिय आहेत, जीवनाचे जीवन आहेत, आणि सर्वांचे निःस्वार्थ मित्र आहेत. या जगात जे जे पूजनीय आणि परम प्रिय आहेत, ते सर्व रामाच्या नात्याने मान्य आहेत. हे पुत्रा, असे हृदयाने जाणून त्यांच्यासह वनाला जा आणि जगात जीवनाचा लाभ मिळवा.
दोहा 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
तुम्ही मोठ्या भाग्याचे भागीदार झालात, आणि मीही तुमच्यासह; मी बली जाईन, जर तुमच्या मनात छल सोडून रामाच्या चरणी वास्तव्य केले असेल।
चौपाई 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
जगात तीच पुत्रवती स्त्री आहे जिचा पुत्र रघुपतीचा भक्त आहे. अन्यथा वांझ असणे उत्तम, कारण रामापासून विमुख पुत्र हितकारक नाही हे जाण. तुझ्या भाग्यानेच राम वनास जात आहेत; हे पुत्रा, यात दुसरे कारण नाही. सर्व सुकृतांचा हाच मोठा फळ आहे - राम आणि सीतेच्या चरणांवर सहज प्रेम. राग, क्रोध, ईर्ष्या, मद आणि मोह - यांच्या वश होऊ नको स्वप्नातही. सर्व प्रकारचे विकार सोडून मन, कर्म आणि वचनांनी सेवा कर. तुझ्यासाठी वन सर्व प्रकारे सुखदायी आहे, कारण तुझ्यासोबत पिता-माता रूपाने राम आणि सीता आहेत. हे पुत्रा, ज्याने रामाला वनात क्लेश होणार नाही ते कर; हाच माझा उपदेश आहे.
छंद 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
हे तात, हा माझा तुला उपदेश: असे कर की राम आणि सीता सुख मिळवोत, आणि ते वनात राहून पिता, माता, प्रिय परिवार आणि नगराचे सुख विसरून जावोत। तुलसीदास म्हणतात: तिने आपल्या स्वामीला शिक्षा देऊन आज्ञा दिली, नंतर आशीर्वाद दिला: सीता आणि रघुवीराच्या चरणांशी तुझे प्रेम अखंड, निर्मळ आणि नित्य-नित्य नवीन असो।
सोरठा 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
मातेच्या चरणांना डोके टेकून ते लगेच भयभीत हृदयाने निघून गेले, जणू काही भयंकर फास तोडून कोणी हरीण पळून जातो.
चौपाई 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
लक्ष्मण तिथे गेले जिथे जानकीचे स्वामी होते, आणि आपल्या प्रियाची संगत मिळवून त्यांचे मन आनंदित झाले. राम आणि सीतेच्या सुंदर चरणांना वंदन करून, ते त्यांच्यासह चालले आणि राजाच्या महलात आले. नगरातील स्त्री-पुरुष एकमेकांना म्हणू लागले, "विधाताने चांगली योजना केली, पण मग ती बिघडवली!" त्यांची शरीरे कृश, मने दुःखी, तोंडे उदास होती; ते व्याकुल झाले, जसे मध लुटलेल्या माश्या. ते हात मळत होते, डोके ठोकत होते आणि पश्चात्ताप करत होते, जसे पंख नसलेले पक्षी व्याकुल होतात. राजाच्या दरबारात फार गर्दी झाली, आणि तिथले अपार दुःख वर्णन करता येत नव्हते. मंत्र्याने राजाला उठवून बसवले, आणि राम प्रिय वचने बोलून त्यांच्या चरणांत लोटले. सीतासहित दोन्ही पुत्रांना पाहून, राजा अत्यंत व्याकुल झाले.
दोहा 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
सीता आणि दोन्ही सुंदर पुत्रांना पुन्हा पुन्हा पाहून राजा अत्यंत व्याकुल झाला, आणि प्रेमाने वेधला गेल्यासारखा वारंवार त्यांना आपल्या छातीशी धरले।
चौपाई 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
राजा व्याकुल होऊन बोलू शकले नाही; शोकाने उत्पन्न झालेली भयंकर जळ त्यांच्या हृदयाला भरून गेली। अत्यंत प्रेमाने आपले शीर्ष पित्याच्या चरणांना नमवून रघुकुलश्रेष्ठ राम तेव्हा उठून निरोप मागतात। पित्या, मला आशीर्वाद आणि आज्ञा द्या. आनंदाच्या वेळी विषाद का करता? तात, प्रियजणाच्या प्रेमात प्रमाद केल्याने जगात यश जाते आणि अपयश होते. हे ऐकून स्नेहवश राजा उठले आणि रघुपतीला बाहू पकडून बसवले. ऐक तात, मुनी तुझ्याविषयी सांगतात की राम चराचर संपूर्ण जगाचे स्वामी आहेत. ईश्वर हृदयात विचार करून शुभ आणि अशुभ कर्मांनुसार फळ देतो. जो कर्म करतो तो त्याचे फळ मिळवतो; निगमाची नीति अशी आहे आणि सगळे असे म्हणतात.
दोहा 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
एक दोष करतो आणि दुसरा त्याचे फळ भोगतो। भगवंताची गती अत्यंत विचित्र आहे, जगात कोण ती जाणू शकते?
चौपाई 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
राजाने रामाला थांबवण्याकरिता अनेक उपाय केले, सर्व छल सोडून। रामाचे मन पाहून त्यांनी ओळखले की ते थांबणार नाहीत, कारण राम धर्माचे धुरंधर, धैर्यवान आणि ज्ञानी होते। मग राजाने सीतेला हृदयाशी धरले, आणि अतिशय प्रेमाने तिला अनेक प्रकारे समजावले। त्यांनी वनातील सहन न होणारे दुःख सांगितले, आणि सास, सासरे व पित्याचे सुख समजावले। सीतेचे मन रामाच्या चरणांवर अनुरक्त होते; घर सोपे वाटले नाही, आणि वन कठीण वाटले नाही। इतरही सर्वांनी सीतेला समजावले, पुन्हा पुन्हा वनाच्या अनेक विपत्ती सांगत। सचिवाची पत्नी आणि गुरूची पत्नी, दोघ्या ज्ञानी, प्रेमासह कोमल वाणीने बोलल्या। तुला तर वनवास दिला नाही. सासरे, गुरू आणि सासू जे म्हणतील ते कर.
दोहा 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
ती सल्ला, गारी, हितकारी, गोड आणि कोमल असला तरी, ऐकून सीतेला सुखावला नाही; ती शरद चंद्राच्या किरणा लागताच चकई प्रमाणे व्याकुल झाली.
चौपाई 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
सीता लाजेने कोणतेही उत्तर देईना, ते ऐकून कैकेयी रागाने उठली. तिने मुनींचे वस्त्र, अलंकार आणि पात्रे आणून समोर ठेवली आणि कोमल वाणीने बोलली. रघुबीर, राजाला तुम्ही प्राणांपेक्षा प्रिय आहात, परंतु सौम्यता आणि प्रेमामुळे ते तुम्हाला सोडण्याची गोष्ट सांगू शकणार नाहीत. जरी त्यांचे पुण्य, सुयश आणि परलोक नष्ट होतील, तरी ते तुम्हाला वनात जाण्यास सांगणार नाहीत. असे विचारून जे तुम्हाला आवडेल ते करा. रामाने आईचा उपदेश ऐकून सुख मिळवले. राजाला ती वचने बाणांप्रमाणे लागली. अभागी प्राण का निघत नाहीत? लोक व्याकुल होते आणि राजा बेशुद्ध पडला. काय करावे, कोणालाही काही सुचत नव्हते. रामाने लगेच मुनींचा वेष धारण केला, आई-वडिलांना डोके टेकून निघून गेले.
दोहा 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
वनासाठी सर्व सामान आणि समाज तयार करून, पत्नी आणि भावासह, प्रभूने ब्राह्मणांच्या आणि गुरूच्या चरणांना वंदन करून सर्वांना अचेत करून प्रस्थान केले।
Inside Prakarana 8
Bhakti highlights
दास्य-भक्ति की तीव्र धारा: लक्ष्मण का विकल प्रेम अंततः ‘राम-आज्ञा’ में शुद्ध होकर सेवा-धर्म बनता है—भक्ति का मानदंड भावावेग नहीं, आज्ञापालन-निष्ठा है। राम का आदर्श: पितृ-वचन/धर्म-आज्ञा को सर्वोपरि मानकर ‘अधिकार’ का त्याग—यह साधक को सिखाता है कि ईश्वर-आज्ञा के सामने निजी सुख-दुःख गौण हैं। सुमित्रा का उपदेश: गृहस्थ-जीवन तब तक बंधन नहीं जब तक वह राम-आश्रित है; ‘जहाँ राम का निवास, वही अयोध्या’—नाम/स्मरण से स्थान और परिस्थिति पवित्र होती है। करुणा का शोधन: वियोग-शोक को शिकायत में नहीं, सेवा और धैर्य में ढालना; यही ‘करुण + शांत’ का साधना-संगम है। मर्यादा के भीतर मुक्ति: सगुण राम की सेवा (आज्ञा, शील, सत्य) ही निर्गुण-धर्म का साक्षात्कार कराती है—भक्ति को नीति-स्थैर्य और लोक-हित करुणा के साथ जोड़ती है।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का रस-विन्यास करुण और शांत का संयोग है, जिसमें दास्य-भक्ति की धारा सबसे तीव्र बहती है। प्रस्तुत खंड (दोहा 70–79) में लक्ष्मण का प्रेम-विकल आवेग, राम की नीति-निष्ठा, सुमित्रा का वैराग्य-दीपक उपदेश, और कैकेयी का कठोर हस्तक्षेप—ये सब मिलकर ‘धर्म-संकट’ को ‘धर्म-स्थिरता’ में रूपांतरित करते हैं। तुलसी यहाँ गृहस्थ-व्यवस्था का निषेध नहीं करते; वे उसे राम-आश्रित बनाकर शुद्ध करते हैं—‘अवध तहाँ जहँ राम निवासू’ जैसे वाक्य से अयोध्या का आध्यात्मिकीकरण होता है। रचनात्मक संरचना में चोपाई की प्रवाहशील कथा के बाद दोहा/सोरठा का ‘स्थैर्य-बिंदु’ आता है—यह मानो साधक की चंचल वृत्ति को नीति-सिद्धांत में स्थिर करता है। इस काण्ड-स्तर पर मानस की थियोलॉजी यह दिखाती है कि सगुण राम (राजकुमार) ही निर्गुण-धर्म के अधिष्ठाता हैं—मर्यादा के भीतर ही मुक्ति का मार्ग खुलता है।
The emotional arc
आरंभ में ‘समाचार’ सुनते ही लक्ष्मण का करुण-उद्वेग (वियोग-शोक, क्रोध-आवेग, देह-रोमांच, अश्रु) तीव्र होता है—यह करुण रस का उफान है। इसके बाद राम का शांत, धीर, नीति-निष्ठ उत्तर उस उफान को ‘मर्यादा’ की तटरेखा देता है: करुण से शांत की ओर संक्रमण। सुमित्रा का उपदेश वैराग्य-दीपक बनकर भाव को और परिष्कृत करता है—त्याग को ‘हानि’ नहीं, ‘धर्म-लाभ’ के रूप में स्थापित करता है (शांत रस की दृढ़ता)। कैकेयी का कठोर हस्तक्षेप कथा में ‘धर्म-संकट’ का काँटा चुभोता है—विरोध/कटुता का क्षणिक उभार—पर अंततः राम की आज्ञापालन-प्रतिज्ञा और लोक-हित करुणा उसे भी साधना-भूमि बना देती है। समापन-स्वर: करुण का शोधन होकर दास्य-भक्ति और शांत-स्थैर्य में प्रतिष्ठा—‘अधिकार’ का विसर्जन, ‘आज्ञा’ का वरण।
The dialogue
- Ghatउत्तर घाट (याज्ञवल्क्य–भरद्वाज): ‘धर्म-निर्णय’ और ‘मर्यादा’ की कसौटी; राजधर्म, पुत्रधर्म, दास्यभक्ति—इनका समन्वय
Bhakti in this prakarana
दास्य-भक्ति (लक्ष्मण: ‘नाथ दासु मैं’), साथ ही शान्त-भक्ति का बीज (सुमित्रा का उपदेश: विकार-त्याग, सेवा-निष्ठा)।
Nirguna and saguna
राम को ‘चराचर नायक’ कहकर सर्वाधार-परब्रह्म का संकेत (निर्गुण-तात्पर्य) दिया गया है, पर वही राम नीति, करुणा और मर्यादा के सगुण आदर्श बनकर बोलते हैं। फल-भोग का सिद्धांत—‘करइ जो करम पाव फल सोई’—कर्म-न्याय (ईश्वर-नियंतृत्व) को स्वीकारते हुए भी भक्त के लिए राम-कृपा को ‘उर लाइ समुझाए’ के रूप में निकट कर देता है; अर्थात न्याय-तंत्र के भीतर करुणा का प्रवेश।
The Puranic parallel
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: लक्ष्मण का क्रोध/विकलता, राम का निष्क्रमण-निश्चय, सुमित्रा का उपदेश, सीता का वनगमन-निश्चय, कैकेयी का आग्रह; अध्यात्मरामायण में इसे ‘धर्म-परायणता’ और ‘माया-परिक्षा’ के रूप में और अधिक वैराग्य-प्रधान ढंग से रखा गया है।
Awadhi idioms
‘मीनु दीन जनु जल तें काढ़े’ (अवधी उपमान-प्रयोग), ‘देह गेह सब सन तृनु तोरें’ (तृणवत्-त्याग का लोक-रूप), ‘अवध तहाँ जहँ राम निवासू’ (स्थान का आध्यात्मिक पुनर्निर्धारण), ‘सिअरें बचन सूखि गए’ (देहगत प्रतिक्रिया का देशज चित्रण), ‘बागुर बिषम तोराइ’ (जाल/फंदा-उपमा; अवधी लोक-शब्द ‘बागुर’)
Metaphors
- मछली-उपमा (वियोग/विकलता)
- तामरस पर तुहिन (शीत-वचन से सूखना)
- सरद-चंद-चंदनि बनाम चकई (हित-उपदेश भी प्रिय को न रुचे)
- बागुर/फंदा और भागा मृग (अशुभ-आशंका/व्याकुल पलायन)
- अयोध्या = राम-निवास (आध्यात्मिक भूगोल)
Meter
70–79 (प्रत्येक खंड का स्थिरीकरण-दोहा/सोरठा); 10 चौपाइयाँ; सोरठा, छंद
Verses in this prakarana
दोहा 70 से दोहा 79 (मध्यवर्ती चोपाइयाँ सहित)
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
