Prakarana 31
यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।
ในตอนที่แบ่งออกเป็นส่วนๆ นี้ (โดหา 300, 309) ภายในอโยธยากาณฑะซึ่งเป็นกรุณารส รุ่งอรุณแห่งศานติภักติได้ปรากฏขึ้น ความถ่อมตน ความรู้สึกผิด และภาษาแห่งหน้าที่นาย-บริวารของภรตะชำระทาสยะให้บริสุทธิ์ ในขณะที่คำตอบของพระราม ผ่านนโยบาย ความเหมาะสมในสาธารณะ พระคุรุและสภาผู้อาวุฒิ การดูแลพสกนารี และธรรมตามสถานการณ์ สถาปนามรยาดาเป็นหลักธรรม ตุลสีไม่ปล่อยให้ความเมตตาทางอารมณ์เป็นเพียงการร้องไห้ ท่านแปลงให้เป็นการยอมจำนนที่มีปัญญาสนับสนุน โดยการแสดงให้เห็นว่าพระอินทร์ (มฆวา) พยายามหลอกลวงผ่านเทวมายา ท่านยังสอนว่าภายในความปรารถนาดีภายนอก อาจซ่อนผลประโยชน์ส่วนตนและการฉ้อฉลไว้ ดังนั้นภักติแท้จึงละทิ้ง "ผลสี่ประการแห่งความเจ้าเล่ห์เพื่อตน" และยึดมั่นในการเชื่อฟังพระบัญชาอันศักดิ์สิทธิ์ ด้วยวิธีนี้ ภายในลำดับบันไดแห่งอโยธยากาณฑะ ผู้แสวงหาได้รับการยกขึ้นจาก "จริยธรรมแห่งการสละ" สู่ "ความเป็นผู้ใหญ่แห่งภักติ"
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 300.1-4
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।
देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।
राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।
अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।
soka sanehã ki bāla subhāẽ |āyaũ lāi rajāyasu bāẽ ||
tabahũ kṛpāla heri nija orā |sabahi bhā̃ti bhala māneu morā ||
dekheũ pāya sumaṁgala mūlā |jāneũ svāmi sahaja anukūlā ||
baṛeṁ samāja bilokeũ bhāgū |baṛīṁ cūka sāhiba anurāgū ||
kṛpā anugraha aṁgu aghāī |kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī ||
rākhā mora dulāra gosāīṁ |apaneṁ sīla subhāyã bhalāīṁ ||
nātha nipaṭa maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī |svāmi samāja sakoca bihāī ||
abinaya binaya jathāruci bānī |chamihi deu ati ārati jānī ||
ด้วยความเศร้าโศกและความรัก หรือด้วยนิสัยของเด็ก ข้าพเจ้าได้มายังที่นี่โดยวางพระบัญชาของพระองค์ไว้ข้างทาง ถึงกระนั้น ผู้เปี่ยมพระเมตตาได้ทรงหันพระเนตรมายังข้าพเจ้าดั่งของพระองค์เอง และทรงถือว่าสิ่งที่ข้าพเจ้ากระทำนั้นเป็นการดีในทุกประการ ข้าพเจ้าได้เห็นพระบาทอันเป็นรากแห่งมงคลทั้งปวง และรู้ว่าองค์สวามีทรงเมตตาต่อข้าพเจ้าโดยสันฐาน ในที่ประชุมอันยิ่งใหญ่นี้ ข้าพเจ้าได้เห็นโชคชะตาของตน ความผิดของข้าพเจ้านั้นใหญ่หลวง แต่ความรักขององค์สวามียิ่งใหญ่กว่า ขุนคลังแห่งความเมตตา ด้วยพระกรุณาและพระเมตตา ได้ทรงเติมเต็มอวัยวะทุกส่วนของข้าพเจ้าให้อิ่มเอมใจ และทรงกระทำทุกสิ่งอย่างล้นเหลือ องค์พระผู้เป็นเจ้าได้ทรงรักษาความหวงแหนของข้าพเจ้าไว้ ด้วยความดีงามแห่งพระสันฐานอันอ่อนโยนของพระองค์เอง ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าได้แสดงความกล้าไร้ขอบเขต โดยทิ้งความลังเลทั้งปวงต่อเบื้องหน้าองค์สวามีและที่ประชุมนี้ ในวาจาของข้าพเจ้า ไม่ว่าจะหยาบคายหรือสุภาพ ข้าพเจ้าได้กล่าวตามใจปรารถนา ขอองค์สวามีทรงอภัยให้ข้าพเจ้า โดยทรงรู้ว่าความเดือดร้อนใจของข้าพเจ้านั้นลึกซึ้งเพียงใด
โทหา 300
सुहृद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।
suhṛda sujāna susāhibahi bahuta kahaba baṛi khori |āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori ||300||
กับมิตรแท้ผู้เป็นนักปราชญ์และนายผู้ดีงาม การกล่าวมากเกินไปย่อมเป็นโทษใหญ่หลวง บัดนี้ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ขอได้โปรดมีพระบัญชาเถิด พระองค์ทรงแก้ไขสิ่งที่คลาดเคลื่อนในข้าพระองค์ทั้งหมดแล้ว
เจาปาอี 301.1-4
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।
सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।
अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।
कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।
prabhu pada paduma parāga dohāī |satya sukṛta sukha sīvã suhāī ||
so kari kahaũ hie apane kī |ruci jāgata sovata sapane kī ||
sahaja sanehã svāmi sevakāī |svāratha chala phala cāri bihāī ||
agyā sama na susāhiba sevā |so prasādu jana pāvai devā ||
asa kahi prema bibasa bhae bhārī |pulaka sarīra bilocana bārī ||
prabhu pada kamala gahe akulāī |samau sanehu na so kahi jāī ||
kṛpāsiṁdhu sanamāni subānī |baiṭhāe samīpa gahi pānī ||
bharata binaya suni dekhi subhāū |sithila sanehã sabhā raghurāū ||
ข้าพเจ้าขอสาบานด้วยธุลีแห่งบาทปทุมของพระผู้เป็นเจ้า ซึ่งเป็นขอบเขตอันงดงามแห่งความจริง คุณธรรม และความสุข ถือคำสาบานนั้นแล้ว ข้าพเจ้าจึงกล่าวสิ่งที่อยู่ในใจของตน คือความปรารถนาซึ่งเป็นของข้าพเจ้า ทั้งยามตื่น ยามหลับ และในความฝัน นั่นคือการรับใช้นายของตนด้วยความรักโดยธรรมชาติ โดยสลัดทิ้งผลประโยชน์ส่วนตน การหลอกลวง และผลทั้งสี่แห่งชีวิต การรับใช้นายผู้ดีไม่มีสิ่งใดเสมอเหมือนการเชื่อฟังพระบัญชา ขอพระผู้เป็นเจ้าโปรดประทานพระกรุณาธิคุณนั้นแก่ผู้รับใช้ กล่าวดังนี้แล้ว ท่านถูกครอบงำด้วยความรักยิ่งใหญ่ กายสั่นเทา และดวงตาอาบด้วยน้ำตา ด้วยความอลวนท่านได้กอดรัดบาทปทุมของพระผู้เป็นเจ้า กาลเวลาและความรักนั้นย่อมกล่าวมิได้ มหาสมุทรแห่งความกรุณาทรงให้เกียรติท่านด้วยพระวาจาอันอ่อนโยน ทรงจับมือท่านและให้นั่งใกล้ชิด ได้ยินคำทูลของภรตะและเห็นนิสัยของท่าน พระเจ้าแห่งราชวงศ์รคุและที่ประชุมทั้งหมดอ่อนแอลงด้วยความรัก
ฉันท์ 301
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।
भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।
raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||
bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||
พระผู้เป็นนายแห่งราคูวงศ์ทรงอ่อนกำลังด้วยความรัก และเช่นเดียวกันกับสมาคมแห่งนักบุญ พระฤาษีทั้งหลาย และกษัตริย์แห่งมิถิลา ในหทัยทั้งหลายได้สรรเสริญความยิ่งใหญ่แห่งความรักฉันพี่น้องและความภักดีของภรต เทพทั้งหลายสรรเสริญภรตและรดดอกไม้ลงมา แม้ว่าจิตใจของพวกท่านมืดมัวและวุ่นวาย ตุลสีทาสกล่าวว่าประชาชนทั้งปวงได้ฟังแล้วเศร้าโศก และถอยร่นเหมือนดอกบัวเมื่อถึงเวลากลางคืน
โสรฐา 301
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||
เมื่อเห็นบรรดาบุรุษและสตรีในที่ประชุมทั้งสองฝ่ายที่เป็นทุกข์และซบเซา พระอินทร์ผู้มีมลทินมากทั้งมวล ราวกับทำร้ายผู้ที่ตายแล้ว ยังแสวงหาความดีงามให้แก่ตน
เจาปาอี 302.1-4
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।
काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।
भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।
kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||
kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||
prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||
sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||
dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||
ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||
lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||
พระราชาแห่งเทวดาทรงเป็นขอบเขตแห่งการหลอกลวงและแผนร้าย ทรงรักประโยชน์ของตนและยินดีในความเสียหายของผู้อื่น ศัตรูแห่งปากะมีนิสัยดั่งกา มีเล่ห์เหลี่ยม จิตใจโสมม และไม่ได้รับความไว้วางใจที่ใดเลย ทรงคิดแผนร้ายขึ้นก่อนและรวบรวมการหลอกลวงเข้าด้วยกัน แล้วทรงขว้างความวุ่นวายนั้นลงบนศีรษะของคนทั้งปวง ประชาชนทั้งปวงถูกทำให้สับสนด้วยอำนาจมายาของเทวดา แต่เพราะความรักต่อพระรามอย่างยิ่ง จึงไม่ถูกทำให้จากไปจากพระองค์ ถูกครอบงำด้วยความกลัวและความไม่สงบ จิตใจของพวกเขาไม่มั่นคง ครั้งรักป่า ครั้งรักบ้าน ประชาชนที่ถูกฉีกออกเป็นสองฝ่ายด้วยความคิดในใจย่อมเป็นทุกข์ ดั่งน้ำที่แม่น้ำบรรจบกับทะเล ใจแตกสลาย ไม่พบความพึงพอใจที่ใด และไม่มีผู้ใดเล่าความลับในใจให้อีกผู้หนึ่งฟัง ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น องค์พระผู้เป็นที่เก็บแห่งความกรุณา ทรงยิ้มในพระหฤทัยและตรัสว่า พระอินทร์ผู้เป็นนายแห่งทรัพย์ผู้ยังหนุ่มนั้นเหมือนสุนัข
โทหา 302
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||
ยกเว้นภารต ชนก หมู่ฤาษี ที่ปรึกษา และผู้มีปัญญาและสำรวมระวังแล้ว มายาที่เทพเจ้าส่งมาได้ครอบงำคนอื่นทุกคน ตามส่วนของแต่ละคน ราวกับพบว่าแต่ละคนเหมาะสมแก่มัน
เจาปาอี 303.1-4
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।
रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।
जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।
महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||
sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||
rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||
bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||
jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||
mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||
āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||
kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||
มหาสมุทรแห่งความกรุณาทรงเห็นประชาราษฎร์ผู้เศร้าโศก ที่แบกทุกข์ด้วยความรักของตนเองและด้วยเล่ห์กลของพระอินทร์เจ้าแห่งเทพ ที่ประชุม พระราชา ครู พราหมณ์ และราชมนตรี ความภักดีของภารตะได้ทำให้จิตใจของทุกคนเป็นดั่งเครื่องดนตรีที่บรรเลงอยู่ในมือ ทั้งหลายจ้องมองพระรามดั่งรูปเขียนในภาพ และด้วยความเกรงใจจึงกล่าววาจาดั่งที่ได้เรียนจำมา ความรัก ความถ่อมตน ความนอบน้อม และความยิ่งใหญ่ของภารตะ เป็นที่ชื่นบานแด่ผู้ฟัง แต่ยากที่จะพรรณนา เพียงได้เห็นเศษเสี้ยวแห่งความภักดีของท่าน หมู่มุนีและกษัตริย์แห่งมิถิลาก็จมดิ่งในความรัก ตุลสีทาสจะพรรณนาความยิ่งใหญ่ของท่านได้อย่างไร เพียงด้วยพรสวรรค์ตามธรรมชาติแห่งความภักดี ปัญญาอันดีในหทัยจึงเปี่ยมด้วยความปิติ รู้ตนเล็กน้อยและรู้ความยิ่งใหญ่ของท่านอันกว้างใหญ่ จึงเกิดความเกรงขามและถดถอยด้วยความเคารพต่อหมู่กวีทั้งปวง ไม่อาจกล่าวถึงคุณธรรมของท่าน ไม่อาจกล่าวถึงความเปี่ยมล้นแห่งความปรารถนา การเคลื่อนไหวแห่งจิตใจของข้าเป็นดั่งวาจาของเด็กน้อย
โทหา 303
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।
bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||
ชื่อเสียงอันบริสุทธิ์ของพระภรตเปรียบดังพระจันทร์อันไร้มลทิน และปัญญาที่ถูกต้องเปรียบดังหญิงสาวนกจาโกร จ้องมองโดยไม่กระพริบตา ขณะที่พระจันทร์นั้นขึ้นในท้องฟ้าอันใสสะอาดในหัวใจของบรรดาภักดี
เจาปาอี 304.1-4
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।
कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।
देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।
धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।
देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।
बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।
bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||
kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||
sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||
dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||
dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||
desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||
bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||
tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||
ธรรมชาติของภรตนั้นไม่ใช่เรื่องที่จะเข้าใจได้ง่าย แม้แต่พระเวทก็ตาม กวีทั้งหลาย โปรดอภัยความประมาทของปัญญาอันน้อยนิดของข้าพเจ้าเถิด ผู้ใดก็ตามที่เล่าหรือฟังถึงความภักดีอันแท้จริงของภรต ย่อมไม่มีผู้ใดที่จะไม่จงรักภักดีต่อพระบาทของสีดาและพระราม ผู้ใดเล่าที่จะบิดเบือนเท่าผู้ซึ่งแม้นึกถึงภรตแล้วก็ยังไม่เกิดความรักต่อพระรามได้ง่ายดาย ทรงเห็นสภาพทุกข์ยากของทุกผู้คนที่นั่น พระรามผู้ทรงพระกรุณาและทรงปัญญา ผู้ทรงรู้แจ้งสิ่งที่อยู่ในใจของผู้ที่ท่านรัก ผู้ทรงแบกรับภาระแห่งธรรมะ ทรงอดทน ชำนาญในยุทธศาสตร์ มหาสมุทรแห่งความจริง ความรัก ความดีงาม และความสุข พระราชาแห่งราชวงศ์รคู ผู้ทรงรักษาความยุติธรรมและความรัก ทรงพิจารณาถึงสถานที่ กาลเวลา โอกาส และที่ประชุม แล้วตรัสพระดำรัสที่เปรียบดังแก่นแท้แห่งสรรพสิ่ง มีผลอันเป็นประโยชน์ และหวานต่อการฟังดั่งน้ำอมฤตแห่งพระจันทร์ ภรตที่รัก เจ้าเป็นผู้แบกรับภาระแห่งธรรมะ ผู้ชำนาญในทางโลกและพระเวท และผู้ชำนาญในความรัก
โทหา 304
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||
ในกาย วาจา และใจ ท่านบริสุทธิ์ และไม่มีผู้ใดเสมอเหมือนท่าน น้องชายที่รัก ต่อหน้าผู้ใหญ่และที่ประชุม ในเวลาที่ไม่เหมาะสมเช่นนี้ จะกล่าวถึงคุณงามความดีของน้องชายได้อย่างไร
เจาปาอี 305.1-4
जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।
समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।
तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।
नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।
jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||
samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||
tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||
mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||
tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||
nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||
jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||
พี่น้องเอ๋ย ท่านย่อมทราบประเพณีแห่งวงศ์สุริยะ และความซื่อสัตย์ต่อพระวาจา ชื่อเสียง และความรักของบิดาเรา ท่านทราบถึงกาลเวลาและที่ประชุม ความเคารพต่อผู้ใหญ่ และจิตใจของคนทั้งปวง ไม่ว่าจะเมินเฉย หรือเป็นมิตร หรือศัตรู การกระทำของคนทั้งปวงท่านย่อมทราบแจ้ง และทั้งกุศลสูงสุดของท่านและของข้า ตลอดจนหน้าที่อันควรปฏิบัติ ข้ามีความไว้วางใจท่านในทุกประการ ถึงกระนั้นก็ขอกล่าวตามโอกาสอันควร พี่น้องเอ๋ย หากปราศจากบิดา กิจการของเรายังดำเนินไปได้ก็เพราะพระคุณแห่งตระกูลครูเท่านั้น มิฉะนั้น ไพร่ฟ้าประชาชน ครอบครัว และวงศ์ตระกูล รวมทั้งตัวเราทั้งคู่ ย่อมพินาศสิ้น หากดวงอาทิตย์ตกดินนอกฤดูกาล จงบอกข้าเถิด ผู้ใดในโลกนี้จะไม่ได้รับความเดือดร้อนเล่า พี่น้องเอ๋ย พระพรหมลิขิตได้บันดาลภัยพิบัติเช่นนั้น แต่มุนีวสิษฐ์และกษัตริย์แห่งมิถิลาได้ปัดเป่าภัยและรักษาสรรพสิ่งไว้
โทหา 305
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||
กิจการของราชอาณาจักร เกียรติยศทั้งปวง การทรงธรรมะของกษัตริย์ ความมั่นคงของแผ่นดิน ทรัพย์สมบัติและเรือน ด้วยอำนาจที่ทรงรักษาของพระอาจารย์ ทุกสิ่งจะถูกพิทักษ์ และผลลัพธ์จะเป็นมงคล
เจาปาอี 306.1-4
सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।
साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।
सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।
sahita samāja tumhāra hamārā |ghara bana gura prasāda rakhavārā ||
mātu pitā gura svāmi nidesū |sakala dharama dharanīdhara sesū ||
so tumha karahu karāvahu mohū |tāta taranikula pālaka hohū ||
sādhaka eka sakala sidhi denī |kīrati sugati bhūtimaya benī ||
so bicāri sahi saṁkaṭu bhārī |karahu prajā parivāru sukhārī ||
bā̃ṭī bipati sabahiṁ mohi bhāī |tumhahi avadhi bhari baṛi kaṭhināī ||
jāni tumhahi mṛdu kahaũ kaṭhorā |kusamayã tāta na anucita morā ||
hohiṁ kuṭhāyã subaṁdhu suhāe |oṛiahiṁ hātha asanihu ke ghāe ||
พวกพ้องของท่านและของข้า ทั้งในเรือนและในป่า ย่อมมีพระคุณของครูองค์เป็นผู้คุ้มครองรักษา บัญชาของมารดา บิดา ครูและนาย ย่อมดุจเทพเสราษฺผู้ทรงแบกรับแผ่นดิน เพราะทรงค้ำจุนธรรมะทั้งปวง ท่านจงปฏิบัติตามบัญชานั้นเอง และให้ข้าปฏิบัติด้วย พี่น้องผู้เคารพ จงเป็นผู้พิทักษ์ราชวงศ์สุริยะเถิด นั่นเป็นหนทางเดียวที่ประทานความสำเร็จทั้งปวง เป็นสายธาราอันประกอบด้วยยศ ชะตาดี และความเจริญรุ่งเรือง โดยพินิจดังนั้นแล้ว จงอดทนต่อความทุกข์ยากอันหนัก และจงให้ประชาราษฎร์และวงศ์ญาติเป็นสุข พี่น้อง ข้าได้แบ่งความวิบัติให้แก่คนทั้งหลาย แต่ท่านต้องแบกรับความยากลำบากอันมากที่สุดตลอดกาล รู้ว่าท่านมีใจอ่อนโยน ข้าจึงกล่าวคำอันแข็งกระด้าง พี่น้องผู้เคารพ กาลเวลานี้ชั่วร้าย และคำกล่าวของข้ามิใช่สิ่งไม่สมควร ในยามคับขัน พี่น้องผู้ดีย่อมเป็นเกราะคุ้มกัน เหมือนดังมือที่ยกขึ้นรับแม้คมหินจากฟ้าผ่า
โทหา 306
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।
sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi |tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṁ soi ||306||
ผู้รับใช้เปรียบดังมือ เท้า และตา ส่วนนายเปรียบดังปาก ตุลสีทาสกล่าวว่า ได้ยินถึงวิถีแห่งความรักเช่นนี้ กวีผู้ประเสริฐย่อมสรรเสริญวิถีนั้นจริง
เจาปาอี 307.1-4
सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।
सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।
भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।
नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।
अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।
सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।
sabhā sakala suni raghubara bānī |prema payodhi amia janu sānī ||
sithila samāja saneha samādhī |dekhi dasā cupa sārada sādhī ||
bharatahi bhayau parama saṁtoṣū |sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū ||
mukha prasanna mana miṭā biṣādū |bhā janu gū̃gehi girā prasādū ||
kīnha saprema pranāmu bahorī |bole pāni paṁkaruha jorī ||
nātha bhayau sukhu sātha gae ko |laheũ lāhu jaga janamu bhae ko ||
aba kṛpāla jasa āyasu hoī |karauṁ sīsa dhari sādara soī ||
so avalaṁba deva mohi deī |avadhi pāru pāvauṁ jehi seī ||
ที่ประชุมทั้งหมดได้ยินพระดำรัสของพระราม ผู้เป็นเลิศแห่งราชวงศ์รฆุ ซึ่งดุจมหาสมุทรแห่งความรักอันเต็มไปด้วยอมฤต ต่างซาบซึ้งประทับใจ ที่ประชุมทั้งหมดอ่อนกำลัง จมดิ่งในสมาธิแห่งความรัก เมื่อเห็นสภาพเช่นนั้น พระสรัสวดี เทวีแห่งวาจา ก็ทรงนิ่งเงียบ ภรตทรงรู้สึกพอใจอย่างยิ่ง เมื่อองค์พระผู้เป็นนายหันพระพักตร์มาทางพระองค์ ความเศร้าโศกและความผิดพลาดต่างพากันจางหายไป พระพักตร์เปล่งปลั่ง ความทุกข์ในพระทัยสูญสิ้น ดุจคนใบ้ได้รับพระพรแห่งวาจา แล้วทรงก้มกราบด้วยความเคารพรัก ทรงประนมพระหัตถ์อันงดงามดุจดอกบัว แล้วตรัสว่า ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์มีความสุขเสมือนได้ติดตามเสด็จไปกับพระองค์ ข้าพระองค์ได้รับรางวัลแห่งการเกิดในโลกแล้ว บัดนี้ ข้าแต่ผู้ทรงพระกรุณา ไม่ว่าพระองค์จะมีรับสั่งประการใด ข้าพระองค์จักรับไว้บนศีรษะและปฏิบัติด้วยความเคารพ ข้าแต่พระเจ้า ขอพระองค์ประทานที่พึ่งแก่ข้าพระองค์ เพื่อด้วยการรับใช้นั้น ข้าพระองค์จักได้ข้ามถึงฝั่งแห่งกำหนดเวลาการเนรเทศ
โทหา 307
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।
deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi |āneũ saba tīratha salilu tehi kahã kāha rajāi ||307||
ข้าแต่เทพเจ้าแห่งเทพทั้งปวง เพื่อถวายราชาภิเษกแด่พระองค์ ข้าพระองค์ได้รับพระบัญชาจากพระอาจารย์แล้ว ข้าพระองค์ได้นำน้ำจากสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวงมาแล้ว พระองค์มีพระประสงค์ประการใดในเรื่องนี้
เจาปาอี 308.1-4
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।
कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।
eku manorathu baṛa mana māhīṁ |sabhayã sakoca jāta kahi nāhīṁ ||
kahahu tāta prabhu āyasu pāī |bole bāni saneha suhāī ||
citrakūṭa suci thala tīratha bana |khaga mṛga sara sari nirjhara girigana ||
prabhu pada aṁkita avani biseṣī |āyasu hoi ta āvauṁ dekhī ||
avasi atri āyasu sira dharahū |tāta bigatabhaya kānana carahū ||
muni prasāda banu maṁgala dātā |pāvana parama suhāvana bhrātā ||
riṣināyaku jahã āyasu dehīṁ |rākhehu tīratha jalu thala tehīṁ ||
suni prabhu bacana bharata sukha pāvā |muni pada kamala mudita siru nāvā ||
ภารตะทรงตรัสว่า "มีความปรารถนาอย่างหนึ่งยิ่งใหญ่อยู่ในใจ แต่ด้วยความเกรงขามและละอายจึงมิอาจกล่าวออกมาได้" พระรามตรัสว่า "จงกล่าวมาเถิด น้องพี่" ครั้นได้รับพระบัญชาจากองค์พระภควนแล้ว ภารตะจึงตรัสด้วยวาจาอันงดงามด้วยความรัก "แผ่นดินบริสุทธิ์ สถานที่แสวงบุญ และป่าแห่งจิตรกูฏ นกและสัตว์ สระและแม่น้ำ น้ำตกและหมู่ภูเขา และแผ่นดินซึ่งมีรอยพระบาทขององค์พระภควนประทับไว้เป็นพิเศษ หากทรงมีพระบัญชา ข้าพเจ้าจักไปเห็นสถานที่เหล่านั้น" พระรามตรัสว่า "จงรับคำสั่งของอตริไว้เหนือศีรษะเถิด แล้วจงท่องเที่ยวในป่าโดยปราศจากความหวาดกลัวเถิด น้องพี่" "ด้วยพระคุณของพระมุนี ป่าเป็นผู้ประทานมงคล น้องพี่ และเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อย่างยิ่งและงดงาม" "ในสถานที่ใดที่ท่านหัวหน้าพระมุนีทรงบัญญัติ ณ ที่นั้นจงวางน้ำจากสถานที่แสวงบุญบนแผ่นดิน" ครั้นได้ฟังพระวาจาขององค์พระภควน ภารตะทรงปีติยินดี และทรงก้มศีรษะลงยังพระบาทปทุมของพระมุนีด้วยความเบิกบานใจ
โทหา 308
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।
bharata rāma saṁbādu suni sakala sumaṁgala mūla |sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla ||308||
เมื่อได้ยินบทสนทนาระหว่างภรตะและพระราม อันเป็นรากฐานแห่งความเป็นสิริมงคลทั้งปวง เทพทั้งหลายสรรเสริญทั้งสองพระองค์ และจากต้นไม้สวรรค์ได้โปรยปรายดอกไม้ลงมา
เจาปาอี 309.1-4
धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।
भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।
मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।
सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।
राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।
dhanya bharata jaya rāma gosāīṁ |kahata deva haraṣata bariāī ||
muni mithilesa sabhā̃ saba kāhū |bharata bacana suni bhayau uchāhū ||
bharata rāma guna grāma sanehū |pulaki prasaṁsata rāu bidehū ||
sevaka svāmi subhāu suhāvana |nemu pemu ati pāvana pāvana ||
mati anusāra sarāhana lāge |saciva sabhāsada saba anurāge ||
suni suni rāma bharata saṁbādū |duhu samāja hiyã haraṣu biṣādū ||
rāma mātu dukhu sukhu sama jānī |kahi guna rāma prabodhīṁ rānī ||
eka kahahiṁ raghubīra baṛāī |eka sarāhata bharata bhalāī ||
ภารตะผู้นี้เป็นผู้มีบุญ ชัยโยแด่พระราม องค์อธิปติของเรา ทวยเทพทั้งหลายร้องขึ้น ความปิติยินดีของพวกเขาไหลทะลักไม่อาจกั้น ฤาษี กษัตริย์แห่งมิถิลา และทุกผู้ในสภา ต่างเปี่ยมด้วยความยินดีเมื่อได้ยินถ้อยคำของภารตะ พระเจ้าวิเทหะ ด้วยความปลาบปลื้มปิติยินดี สรรเสริญหมู่คุณธรรมและความรักของภารตะและพระราม อุปนิสัยอันน่ารักของทาสและนาย และคำปฏิญาณและความรักของทั้งสอง บริสุทธิ์ยิ่งกว่าสิ่งบริสุทธิ์ทั้งปวง อำมาตย์และสมาชิกในสภาทั้งหมด ด้วยความเคารพรัก ต่างเริ่มสรรเสริญตามความเข้าใจของตน เมื่อได้ยินบทสนทนาระหว่างพระรามและภารตะซ้ำแล้วซ้ำเล่า ในใจของทั้งสองฝ่ายมีทั้งความยินดีปนเปื้อนด้วยความเศร้าโศก พระมารดาของพระราม ทรงมองเห็นความทุกข์และความสุขเสมอภาค ทรงเล่าคุณธรรมของพระรามและทรงปลอบโยนพระราชินีทั้งหลาย บางคนกล่าวสรรเสริญความยิ่งใหญ่ของวีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคุ บางคนสรรเสริญความดีงามของภารตะ
โทหา 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।
atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya tahã pāvana amia anūpa ||309||
จากนั้นอัตริได้กล่าวแด่ภรตะว่า ใกล้เนินเขานั้นมีบ่อน้ำดีงาม จงเก็บน้ำจากทุกแห่งที่ศักดิ์สิทธิ์ไว้ ณ ที่แห่งนั้น ซึ่งบริสุทธิ์ ดุจอมฤต และหาที่เปรียบมิได้
Inside Prakarana 31
The dialogue
- Listenerमानस-श्रोता/सत्संग-समाज (आंतरिक रूप से ‘मन’)
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
