Prakarana 31

Verse 612 (दोहा/सोरठा)

अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप। राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।

ତାହାପରେ ଅତ୍ରି ପର୍ବତ ଓ ସୁନ୍ଦର କୂପ ନିକଟରେ ଭରତଙ୍କୁ କହିଲେ - ଏହି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନର ଜଳ ଏଠାରେ ରଖନ୍ତୁ; ଏହା ପବିତ୍ର, ଅମୃତ ସଦୃଶ ଓ ଅନନ୍ୟ।

Verse 613 (चौपाई)

भरत अत्रि अनुसासन पाई। जल भाजन सब दिए चलाई।। सानुज आपु अत्रि मुनि साधू। सहित गए जहँ कूप अगाधू।। पावन पाथ पुन्यथल राखा। प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।। तात अनादि सिद्ध थल एहू। लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।। तब सेवकन्ह सरस थलु देखा। किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।। बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू। सुगम अगम अति धरम बिचारू।। भरतकूप अब कहिहहिं लोगा। अति पावन तीरथ जल जोगा।। प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी। होइहहिं बिमल करम मन बानी।।

ଭରତ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଳପାତ୍ର ଦେଇ ଚାଲିବାକୁ ଲଗାଇଲେ। ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ, ମୁନି ଅତ୍ରି ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସେ ଗଭୀର କୂପ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲା ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ରଖିଲେ; ଅତ୍ରି ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରେମରେ ଭରି ଏପରି କହିଲେ - ହେ ପୁତ୍ର, ଏହା ଏକ ଅନାଦି ଓ ସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ; କାଳ ଏହାକୁ ଲୁପ୍ତ କରିଦେଇଛି, କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ତାହାପରେ ସେବକମାନେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଦେଖି ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବିଶେଷ କୂପ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହା ବିଶ୍ୱର ଉପକାରୀ ହେଲା, ପହଞ୍ଚିବାରେ ସହଜ କିନ୍ତୁ ପ୍ରାପ୍ତିରେ କଷ୍ଟଦାୟକ, ଧର୍ମ ବିଚାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ। ଲୋକେ ଏହାକୁ ଭରତଙ୍କ କୂପ କୁହନ୍ତି; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ଜଳ ଉପଯୋଗୀ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ବୁଡ଼ ପକାନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 614 (दोहा/सोरठा)

कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ। अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।

ସେ କୂପର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ସମସ୍ତେ ରଘୁରାଜ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଅତ୍ରି ରଘୁବରଙ୍କୁ ସେହି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଭାବ ଜଣାଇଲେ।

Verse 615 (चौपाई)

कहत धरम इतिहास सप्रीती। भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।। नित्य निबाहि भरत दोउ भाई। राम अत्रि गुर आयसु पाई।। सहित समाज साज सब सादें। चले राम बन अटन पयादें।। कोमल चरन चलत बिनु पनहीं। भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।। कुस कंटक काँकरीं कुराईं। कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।। महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे। बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।। सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं। बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।। मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी। सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।

ପ୍ରୀତିର ସହିତ ଧର୍ମ ଇତିହାସ କହି, ରାତି ସୁଖରେ କଟିଗଲା ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ପ୍ରତିଦିନ ଉଭୟ ଭାଇଙ୍କ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସେବା କରି, ମୁନି ଅତ୍ରି ସେମାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଲେ। ସମସ୍ତ ପରିବାର ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ରାମ ପାଦରେ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାଙ୍କର କୋମଳ ପାଦ ଚପଲ ବିନା ଚାଲୁଥିଲା; ପୃଥିବୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ମୃଦୁ ହୋଇଗଲା। କୁଶ, କଣ୍ଟକ ଓ ନୁତା, ଯାହା ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୃଦୁ ହୋଇଗଲା। ପୃଥିବୀ ସୁନ୍ଦର ମୃଦୁ ପଥ ନିର୍ମାଣ କଲା; ପବନ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା, ତ୍ରିବିଧ ସନ୍ତାପ ଦୂର କରି। ଦେବତାମାନେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ଛାୟା ନିମନ୍ତେ ମେଘ ବିସ୍ତାର କଲେ; ବୃକ୍ଷମାନେ ଫୁଲିଲେ ଓ ଫଳିଲେ, ଘାସ ମୃଦୁ ହେଲା। ହରିଣମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ରାମଙ୍କ ସେବା କଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଜାଣି।

Verse 616 (दोहा/सोरठा)

सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात। राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।

ରାମ କହନ୍ତି ଯେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ସହଜରେ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ବଡ କଥା ନୁହେଁ, କାରଣ ଭରତ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଅପେକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ମନେ କରନ୍ତି।

Verse 617 (चौपाई)

एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं। नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।। पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा। खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।। चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी। बूझत भरतु दिब्य सब देखी।। सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ। हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।। कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा। कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।। कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई। सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।। देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा। देहिं असीस मुदित बनदेवा।। फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई। प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।

ଏହି ପ୍ରକାରେ ଭରତ ବନରେ ଫେରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରେମ ଦେଖି ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ପୁଣ୍ୟମୟ ଜଳାଶୟ ଭୂମି ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭକ୍ତ; ପକ୍ଷୀ, ହରିଣ, ବୃକ୍ଷ, ତୃଣ, ପର୍ବତ, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସୁନ୍ଦର, ବିଚିତ୍ର ଓ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର, ଭରତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ମୁନି କହିଲେ; କାରଣ, ନାମ, ଗୁଣ ଓ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବ। କେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, କେଉଁଠାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, କେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଦର୍ଶନ କଲେ। କେଉଁଠାରେ ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ବସି ସୀତା ଓ ଉଭୟ ଭ୍ରାତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବା ଦେଖି ବନଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଆଗକୁ ଗଲେ; ଦିନର ଢେର ସମୟ ବିତିଗଲା ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଆସି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମ ପାଦ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 618 (दोहा/सोरठा)

देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ। कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।

ଭରତ ପଥରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ କଲେ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ବିତିଗଲା; ସେ ହରି ଓ ଶିବଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିବା ଓ କହିବାରେ ଦିନ ଅତିବାହିତ କଲେ, ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା।

Verse 619 (चौपाई)

भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू। भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।। भल दिन आजु जानि मन माहीं। रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।। गुर नृप भरत सभा अवलोकी। सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।। सील सराहि सभा सब सोची। कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।। भरत सुजान राम रुख देखी। उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।। करि दंडवत कहत कर जोरी। राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।। मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू। बहुत भाँति दुखु पावा आपू।। अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई। सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।

ପ୍ରଭାତରେ ସମସ୍ତ ସଭା ସ୍ନାନ କଲେ; ଭରତ, ପୃଥିବୀର ରାଜା, ତେରଟି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ହୃଦୟରେ ଜାଣି ଯେ ଆଜି ଏକ ଶୁଭ ଦିନ, ଦୟାଳୁ ରାମ ବିନୟରେ କହିଲେ। ଗୁରୁ, ରାଜା ଭରତ ଓ ସଭା ଦେଖୁଥିଲେ; ରାମ, ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଘୁରି ପୃଥିବୀ ଆଡକୁ ଚାହିଁଲେ। ସଭା ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଓ ଭାବିଲେ: ରାମ ସଦୃଶ ଏତେ ବିନୟୀ ସ୍ୱାମୀ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଭରତ ରାମଙ୍କ ସଂକଳ୍ପ ଦେଖିଲେ; ପ୍ରେମରେ ଉଠି ନିଜର ବିଶେଷ ସାହସକୁ ସଂଯତ କଲେ। ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ: ନାଥ, ମୋର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ରଖନ୍ତୁ। ମୋ ପାଇଁ ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶୋକ ସହ୍ୟ କଲେ; ଆପଣ ନିଜେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ କଷ୍ଟ ପାଇଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଯୋଧ୍ୟାର ସେବା କରିବି।

Verse 620 (दोहा/सोरठा)

जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल। सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।

ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ମୁଁ ପୁଣି ଦୀନଦୟାଳଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇପାରେ, ସେହି ଉପଦେଶ କୋଶଳପାଳ କୃପାଳୁ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 621 (चौपाई)

पुरजन परिजन प्रजा गोसाई। सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।। राउर बदि भल भव दुख दाहू। प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।। स्वामि सुजानु जानि सब ही की। रुचि लालसा रहनि जन जी की।। प्रनतपालु पालिहि सब काहू। देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।। अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो। किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।। आरति मोर नाथ कर छोहू। दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।। यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी। तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।। भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी। खीर नीर बिबरन गति हंसी।।

ନଗରବାସୀ, ପରିଜନ, ପ୍ରଜା ଓ ଜନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତେ ପବିତ୍ର ଓ କୋମଳ ପ୍ରେମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଆପଣଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ହିଁ ପରମ ମଙ୍ଗଳ; ଆପଣଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ଏକ ଜଳନ୍ତା ଶୋକ। ପ୍ରଭୁ ବିନା ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ ସ୍ୱାମୀ ମୋର ହୃଦୟର ଇଚ୍ଛା ଓ ଦାସର ଆତ୍ମାର ଲାଳସା ଜାଣନ୍ତି। ଶରଣାଗତଙ୍କ ରକ୍ଷକ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ; ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ମଙ୍ଗଳ ଘଟାଇବେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମୋର ପ୍ରଚୁର ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି; ମୁଁ ବିଚାର କରିଛି ଓ କୌଣସି କଠିନ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର କଷ୍ଟ ତୁଚ୍ଛ। ଉଭୟ ମିଳିତ ହୋଇ ହଠଧର୍ମୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛୁ। ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ବଡ ଦୋଷ ଦୂର କରି ସମସ୍ତ ସଙ୍କୋଚ ତ୍ୟାଗ କରି ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗାମୀକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ଭରତଙ୍କ ବିନୟୀ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ହଂସମାନେ କ୍ଷୀର ଓ ଜଳ ପୃଥକ କରୁଥିବା ଭଳି ଥିଲା।

Verse 622 (दोहा/सोरठा)

दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन। देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।

ଦୀନଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ଭ୍ରାତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଯିଏ ବିନୟୀ ଓ ଛଳନାରହିତ, ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅବସର ଅନୁସାରେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାଣୀରେ ରାମ ଭାବେ କହିଲେ।

Verse 623 (चौपाई)

तात तुम्हारि मोरि परिजन की। चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।। माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू। हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।। मोर तुम्हार परम पुरुषारथु। स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।। पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई। लोक बेद भल भूप भलाई।। गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें। चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।। अस बिचारि सब सोच बिहाई। पालहु अवध अवधि भरि जाई।। देसु कोसु परिजन परिवारू। गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।। तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी। पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।

ହେ ପିତା, ଆପଣଙ୍କ ଓ ମୋର ପରିଜନ, ଗୁରୁ, ରାଜା, ଗୃହ ଓ ବନର ଚିନ୍ତା ମୋର ମସ୍ତକ ଉପରେ ଅଛି। ଗୁରୁ, ମୁନି ଓ ମିଥିଳାଧିପତି ମୋର ମସ୍ତକ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି; ଆପଣ ଓ ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋର ଓ ଆପଣଙ୍କର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରମ ମଙ୍ଗଳ; ସ୍ୱାର୍ଥ, ସୁଯଶ ଓ ଧର୍ମ ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥ। ଉଭୟ ଭ୍ରାତା ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବେ; ଏହା ବେଦ ଓ ଲୋକ ଅନୁସାରେ ଶୁଭ ଓ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣକର। ଗୁରୁ, ପିତା, ମାତା ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଉପଦେଶ ମାନନ୍ତୁ; ମୂର୍ଖଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ନଚେତ ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡିବେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ; ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଯୋଧ୍ୟା ଶାସନ କରନ୍ତୁ। ଦେଶ, କୋଷ, ପରିଜନ ଓ ପରିବାର ଏକ ଭାରୀ ଭାର; ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ରଜରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ, ହେ ମୁନି, ମାତା, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତା, ଏହି ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରଜା ଓ ରାଜଧାନୀର ଶୁଭ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।

Verse 624 (दोहा/सोरठा)

मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक। पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।

ମୁଖମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ମୁଖ ଆବଶ୍ୟକ, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ମୁଖ; ଏହା ବିବେକ ସହିତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପୋଷଣ ଓ ପାଳନ କରେ, ତୁଳସୀ କହନ୍ତି।

Verse 625 (चौपाई)

बिदा कीन्ह सनमानि निषादू। चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।। कोल किरात भिल्ल बनचारी। फेरे फिरे जोहारि जोहारी।। प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं। प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।। भरत सनेह सुभाउ सुबानी। प्रिया अनुज सन कहत बखानी।। प्रीति प्रतीति बचन मन करनी। श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।। तेहि अवसर खग मृग जल मीना। चित्रकूट चर अचर मलीना।। बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की। बरषि सुमन कहि गति घर घर की।। प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो। चले मुदित मन डर न खरो सो।।

ସେ ନିଷାଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବିଦାୟ ଦେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ବଡ ଦୁଃଖଦାୟକ ବିରହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। କୋଳ, କିରାତ, ଭିଲ ଓ ବନବାସୀମାନେ ବାରମ୍ବାର ଜଣେ ଜଣେ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କରି ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରଭୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଟବୃକ୍ଷର ଛାୟାରେ ବସି ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଭରତ, ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ନେହୀ ଓ ମଧୁର ବାଣୀର ଅଧିକାରୀ, ପ୍ରିୟ ଭ୍ରାତା ଓ ଅନୁଜଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶଂସାମୟ ବଚନ କହିଲେ। ପ୍ରୀତି, ବିଶ୍ୱାସ, ବଚନ, ମନ ଓ କର୍ମ ସହିତ ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିବା ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଚିତ୍ରକୂଟର ପକ୍ଷୀ, ହରିଣ, ଜଳ ଓ ମାଛ, ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତେ ମ୍ଲାନ ଓ ନିରାଶ ହୋଇଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ରଘୁପତିଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କହିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କରେ ବିଶ୍ୱାସ ସ୍ଥାପନ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ, ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହ ନ ରଖି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 626 (दोहा/सोरठा)

सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर। भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।

ଅନୁଜ ଓ ସୀତା ସହିତ ପ୍ରଭୁ ପର୍ଣ୍ଣକୁଟୀରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଯେନ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଭୂଷିତ କରୁଥିଲା।

Verse 627 (चौपाई)

मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू। राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।। प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं। सब चुपचाप चले मग जाहीं।। जमुना उतरि पार सबु भयऊ। सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।। उतरि देवसरि दूसर बासू। रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।। सई उतरि गोमतीं नहाए। चौथें दिवस अवधपुर आए। जनकु रहे पुर बासर चारी। राज काज सब साज सँभारी।। सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू। तेरहुति चले साजि सबु साजू।। नगर नारि नर गुर सिख मानी। बसे सुखेन राम रजधानी।।

ମୁନି, ମହାପ୍ରଭୁ, ଗୁରୁ ଏବଂ ଭରତଙ୍କ ପରିବାର ରାମଙ୍କ ବିରହରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣମାଳାକୁ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତେ ନୀରବରେ ମାର୍ଗ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଯମୁନା ପାର ହୋଇ ସମସ୍ତେ ପାରପାର୍ଶ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେହି ଦିନ ଭୋଜନ ବିନା ଗତ ହେଲା। ଦେବନଦୀ ପାର ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାତ୍ରି ବିତାଇଲେ; ରାମଙ୍କ ସଖାମାନେ ସୁଖରେ ରହିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଗୋମତୀ ପାର ହୋଇ ସ୍ନାନ କଲେ; ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଜନକ ଚାରି ଦିନ ନଗରରେ ରହି ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇ ରଖିଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ରାଜ୍ୟ ସମର୍ପଣ କରି, ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ତିରହୁତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ନଗରର ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ରାମଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ସୁଖରେ ବାସ କଲେ।

Verse 628 (दोहा/सोरठा)

राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास। तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।

ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ପାଳନ କଲେ। ଆଭୂଷଣ, ଭୋଗ ଓ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ଅଯୋଧ୍ୟାର ଆଶାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ।

Verse 629 (चौपाई)

सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे। निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।। पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई। सौंपी सकल मातु सेवकाई।। भूसुर बोलि भरत कर जोरे। करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।। ऊँच नीच कारजु भल पोचू। आयसु देब न करब सँकोचू।। परिजन पुरजन प्रजा बोलाए। समाधानु करि सुबस बसाए।। सानुज गे गुर गेहँ बहोरी। करि दंडवत कहत कर जोरी।। आयसु होइ त रहौं सनेमा। बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।। समुझव कहब करब तुम्ह जोई। धरम सारु जग होइहि सोई।।

ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେବକମାନେ ଭରତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ପରେ ସେ ଛୋଟ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସମସ୍ତ ମାତାଙ୍କ ସେବା ସମର୍ପଣ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭରତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି ବିନୟପୂର୍ବକ ନିବେଦନ କଲେ। ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ବିଷୟ ହେଉ, ଆମ୍ଭେ ଆଜ୍ଞା ଦେବୁ ଏବଂ କୌଣସି ସଙ୍କୋଚ କରିବୁ ନାହିଁ। ସେ ଆତ୍ମୀୟ, ନଗରବାସୀ ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସମାଧାନ କରି ସୁଖରେ ରଖିଲେ। ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ପୁଣି ଗୁରୁଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ଦଣ୍ଡବତ ପ୍ରଣାମ କରି ହସ୍ତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ। ଯଦି ଆଜ୍ଞା ହୁଏ ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ରୁହେ। ମୁନି ପ୍ରେମରେ ପୁଳକିତ ହୋଇ କହିଲେ। ମୁଁ ବୁଝାଇବି, କହିବି ଏବଂ ତୁମ୍ଭେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରିବ; ସେହି ଜଗତରେ ଧର୍ମର ସାର ହେବ।

Verse 630 (दोहा/सोरठा)

सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि। सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।

ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଏବଂ ମହା ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଶୁଭ ଦିନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି କହିଲେ: ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦୁକା ବିନା କୌଣସି ଶର୍ତରେ ସିଂହାସନରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

Verse 631 (चौपाई)

राम मातु गुर पद सिरु नाई। प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।। नंदिगावँ करि परन कुटीरा। कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।। जटाजूट सिर मुनिपट धारी। महि खनि कुस साँथरी सँवारी।। असन बसन बासन ब्रत नेमा। करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।। भूषन बसन भोग सुख भूरी। मन तन बचन तजे तिन तूरी।। अवध राजु सुर राजु सिहाई। दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।। तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा। चंचरीक जिमि चंपक बागा।। रमा बिलासु राम अनुरागी। तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।

ରାମ ମାତା ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ମସ୍ତକ ନତ କରି ବନକୁ ଯିବାର ଅନୁମତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ପତ୍ରକୁଟୀର ନିର୍ମାଣ କରି, ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ଭରତ ବାସ କଲେ। ମସ୍ତକରେ ଜଟା ଧାରଣ କରି ମୁନିବେଶ ପରିଧାନ କରି କୁଶ ଘାସରେ ଶଯ୍ୟା ସଜାଇଲେ। ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସସ୍ଥାନ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମରେ ସେ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ମୁନିଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ। ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଭୋଗ ଓ ସୁଖର ପ୍ରଚୁରତା ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଅଯୋଧ୍ୟାର ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ ଦେବରାଜ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା; ଦଶରଥଙ୍କ ଧନ ଶୁଣି କୁବେର ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ସେହି ନଗରରେ ଭରତ ରାଗରହିତ ହୋଇ ବାସ କଲେ, ଯେପରି ଚମ୍ପକ ପୁଷ୍ପର ବଗିଚାରେ ଭ୍ରମର। ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ବିଳାସ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନୀଚ ସ୍ତ୍ରୀର ଉପହାର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରେ।

Verse 632 (दोहा/सोरठा)

राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति। चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।

ଭରତ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମର ପାତ୍ର; ଏପରି ଆଚରଣରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଚାତକ ଓ ହଂସ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହା ବିବେକର ପ୍ରକୃତ ଔଜ୍ଜ୍ୱଲ୍ୟ।