Prakarana 31
यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।
Bharata bahut nimrata se Rama ke paas aata hai aur apni galti maanta hai. Woh khud ko das ke jaisa maan ke Rama se vinati karta hai. Rama sabki maryada rakhte hue rajneeti aur dharma ki baat samjhate hain. Woh Bharata ko batate hain ki guru aur bade logon ke samne kaise baat karni chahiye. Indra devta bhi apni maya se dhoka dene ki koshish karta hai. Tulsidas ji sikhate hain ki bhakti mein swarth nahi, sirf bhagwan ki agya maanni hai. Is tarah se Ayodhya Kand mein bhakti ki pakki samajh banti hai.
Verses
Chaupai 300.1-4
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।
देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।
राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।
अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।
Main dukh aur pyaar mein behal ho gaya tha. Mera bacchpanna bhi mujhpar chha gaya tha. Main aaya aur apne malik par bharosa kiya. Phir bhi Ram ne mujhe dekha aur mere saare kaam achchhe maan liye. Maine unke paon dekhe jo saari achchhi baaton ki jad hain. Maine samajh liya ki mera malik apne aap se hi achcha hai. Bade logon ke beech mein maine apna bhagya dekha. Par maine badi galti kar di malik, apne pyaar mein. Ram ka badan kripa aur daya se bhara hua tha. Kripa ke samundar ne mujhe poora sammaan diya. Mere malik ne mujhe apne paas rakha. Apne swabhav, achchhe charitra aur daya ke karan. Prabhu, main bahut badtameezi kar aaya hoon. Maine malik aur bade logon ki izzat nahi rakhi. Meri vinati mein vinay nahi tha, meri baatein apni marzi ki thi. Mujhe maaf karo, bhagwan, mera dukh samajh ke.
Doha 300
सुह्रद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।
Main achchhe malik ki bahut tareef karunga, jo samajhdar aur achchha hai. Haan, main is layak nahi hoon. Par bhagwan, mujhe ab ijaazat do ki main sab theek kar sakun.
Chaupai 301.1-4
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।
सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।
अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।
कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।
Main Ram ke paon ke kamal ki khusbu ki saugandh leta hoon. Satya, achche karam, khushi aur Ved ki bhi saugandh. Jo mere dil mein hai, main wahi bol raha hoon. Yeh ichcha sote jaagti rehti hai, sapne mein bhi. Malik aur naukar ka pyaar apne aap mein hota hai. Apna fayda, dhoka aur badle ki umein chhod deta hai. Achchhe malik ki seva jaisi koi seva nahi. Yeh bhagwan ka vardaan hai jo naukar ko milta hai. Aisa bolte hue Bharat badh gaya pyaar mein. Uska badan kaanpne laga, aankhon mein aansu aa gaye. Usne Ram ke paon pakad liye bina kisi jhijhak ke. Itna pyaar tha ki bayaan nahi ho sakta. Kripa ke samundar ne uski izzat ki achchhi baatein ki. Usse paas bithaya aur haath pakad liya. Bharat ki vinati sunke aur uska swabhav dekhke, Ram bhi sabke beech mein bhavuk ho gaya.
Chhand 301
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।
भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।
raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||
bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||
Ram ka pyaar bahut naram tha. Sadhu aur muni aur Janak sab the. Sabke dil mein Bharat ki bhai ke pyaar ki baat chal rahi thi. Sab Bharat ki tarif kar rahe the. Devtas upar se phool barsa rahe the. Lekin sabke dil dukhi the. Tulsidas kehte hain, pura shehar sun kar kaanp gaya. Jaise chaand nikalne se kamal khil jate hain, waise sab shant ho gaye.
Soratha 301
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||
Har taraf logon ko dekho, har jagah auraton ko dekho, sab bahut dukhi hain aur tod ke ho chuke hain. Indra bahut ganda ho gaya hai, andar se bilkul kala. Phir bhi woh accha khatam hona chahta hai, jaise koi murde ko maarta hai.
Chaupai 302.1-4
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।
काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।
भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।
kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||
kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||
prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||
sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||
dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||
ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||
lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||
Indra ne dhoka diya, galat kaam kiye. Doosron ka nuksan chaha aur apna fayda dekha. Woh kawwe ki tarah tha, kabhi kisi pe bharosa nahi kiya. Pehle dhoka se sab ka dimag ghuma diya. Uski wajah se sab log pareshan ho gaye. Bhagwan ki maya sabko bhula diya, lekin Ram se pyaar kisi ka nahi toota. Dar aur chinta se mann shant nahi baithta. Kabhi jungle accha lagta, kabhi ghar. Log do hisson mein phatte the, jaise nadi aur samundar milte hain. Kisi ko khusi nahi mili, kisi se apna dil ka baat nahi kaha paaya. Bhagwan ne andar se muskaya aur kaha, Indra ki zubaan kutte jaisi hai.
Doha 302
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||
Bharat, Janak, rishi, mantri aur sadhu sab the. Lekin sab ka dhyan chhoot gaya. Bhagwan ki maya ne sabko pakad liya, jaise sab ko apna hissa mil gaya ho.
Chaupai 303.1-4
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।
रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।
जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।
महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||
sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||
rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||
bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||
jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||
mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||
āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||
kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||
Bhagwan ne dekha ki log bahut dukhi hain. Indra ka dhoka sab pe bhaari pad gaya. Sabha mein raja, guru, pandit, mantri sab the. Bharat ki bhakti ne sab ka mann samet liya. Sab Ram ko dekh rahe the, jaise kisi tasveer ko dekhte hain. Bol rahe the, lekin sharam se ruk ruk ke. Bharat ka pyaar, jhukna, vinay sab sunne mein accha tha, lekin batana mushkil tha. Ise dekh ke rishi aur Janak bhi pyaar mein doob gaye. Tulsi kehta hai, main kaise bataun uski badai? Bhakti se accha buddhi aati hai. Main khud ko chhota samajhta hoon, uski mahima badi hai. Main kavi hoon, lekin sharam aati hai. Main uske gun nahi bata sakta, mera buddhi bacche jaisi hai.
Doha 303
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।
bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||
Bharat ki kirti saaf hai, jaise chaand saaf chamakta hai. Acchi buddhi usi ko dekhti rehti hai, jaise chakor pakshi chaand ko dekhta hai. Woh ek nazar se dekhti hai jab yeh kirti bhakton ke dil mein uthti hai.
Chaupai 304.1-4
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।
कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।
देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।
धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।
देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।
बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।
bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||
kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||
sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||
dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||
dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||
desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||
bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||
tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||
Bharat ka swabhav itna gehra hai ki Ved bhi usse poora samajh nahi paate. Main to chhota kavi hoon, mera dimaag idhar-udhar bhatakti hai, main kaise bataun? Jab log Bharat ke baare mein sunte hain ya uske baare mein baat karte hain, dil mein Sita aur Ram ke paon ke liye sachcha pyaar jaag uthta hai. Bharat ko yaad karke Ram ka pyaar badh jaata hai. Aisa insaan milna bahut mushkil hai, koi uske barabar nahi ho sakta. Ram sab par daya karte hain, woh sabki haalat dekh kar jaante hain ki logon ke dil mein kya hai. Ram dharam ko apne sar pe uthaye huye hain, woh bahut samajhdar aur sheeshe jaise saaf dil wale hain. Woh sachche, pyaare aur acche swabhav wale hain, sukh ka sagar hain. Raghu vansh ke raja hokar bhi woh desh, samay aur logon ki baat samajh ke baat karte hain. Unki baatein aisi thi jaise woh apna sab kuch de rahe ho, unki baat sun kar aisa lagta tha jaise thanda chaand jaisa sukh mil raha ho. Ram ne kaha, 'Bharat beta, tum dharam ke stambh ho. Tum logon ki baatein bhi jaante ho, Ved bhi jaante ho, aur pyaar mein bhi mahir ho.'
Doha 304
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||
Bharat, tumhare kaam mein, baat mein aur dil mein sab saaf hai. Tum apne aap mein ho, tumhare jaisa koi nahi. Lekin aise bade bura waqt mein, bade logon ki salah aur chote bhai ke acche gun ke baare mein kaise batayein?
Chaupai 305.1-4
जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।
समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।
तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।
नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।
jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||
samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||
tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||
mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||
tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||
nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||
jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||
Bharat beta, tum Surya vansh ki parampara jaante ho. Tumhare pita sachche the, unki badhiya reputation thi. Samay aur jagah dekh ke baat karna, bade logon ki izzat rakhna, aur dil mein accha-bura dono dekhna yeh sab zaroori hai. Tum sabke kaam jaante ho, tumhara sabse bada kaam dharam hai, mera bhi yahi hai. Mujhe tum par poora bharosa hai, phir bhi main waqt ke hisaab se baat kar raha hoon. Tumhare bina hamari position sirf guru ke ashram ki kripa pe hoti. Nahi toh praja, rishtedaar aur parivar sab barbaad ho jaate, main bhi. Agar waqt nahi dekh ke kaam karein, toh Surya bhi hil jaata hai, duniya mein koi shanti nahi rehti. Yeh sab Vidhi ne kiya hai, lekin rishiyon ne aur Janak ne sab sambhal liya.
Doha 305
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||
Rajya ka kaam, sabki izzat, dharam ko nibhana, dharti ko sthesh rakhna, dhan aur ghar sab kuch guru ki shakti se hi chal raha hai. Sab theek ho jayega, ant mein accha hi hoga.
Chaupai 306.1-4
सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।
साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।
सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।
Hamare saare rishtedaar, tumhara parivar aur mera parivar, sab milkar is ghar ki raksha karenge. Jungle ki bhi, aur guru ki kripa ki bhi. Maa, baap, guru aur malik ne mujhe aadesh diya hai. Saara dharam us bhagwan par hai jo dharti ko dhaan ke rakhta hai. Jo tum karo aur mujhse karao, woh theek hai. Pitaji, tum suryavansh ke rakshak bano. Tum ek aise siddh ho jo sab kuchh de sakte ho. Tumhari kirti khushi aur samriddhi se bhari hai. Isliye soch samajh ke is bade sankat ko saho. Logon ko aur parivar ko khush rakho. Maine is musibat ko sabko bataya hai, mere bhai. Par tumhare liye ab tak bahut taklif hui hai. Main jaanta hoon tum naram dil ho, isliye sakht baatein kar raha hoon. Aise bure waqt mein pitaji, meri baatein galat nahi hain. Achchhe rishtedaar bhi kabhi-kabhi kathor ho jaate hain. Apne hi logon ke haath uth jaate hain.
Doha 306
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।
Sevak ke haath sahab ke paanon mein hote hain, aur aankhein sahab ke chehre par. Aise hi woh sachcha sevak ban jaata hai. Tulsidas kehte hain, aisi pyaar ki baat sun ke bade kavi log us bhakti ki tareef karte hain.
Chaupai 307.1-4
सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।
सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।
भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।
नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।
अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।
सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।
Jab poori sabha ne Raghubar ki baat suni, to aisa laga jaise pyaar ke samundar mein amrit mil gaya ho. Saari sabha pyaar mein doob gayi, sab chup ho gaye. Bharat ko bahut santosh hua. Sahib ke saamne khade ho ke, woh dukh aur dosh se azaad ho gaya. Uska chehra khush lag raha tha, dil ka dukh mit gaya tha. Aisa laga jaise goongi zubaan par bhi bhagwan ki kripa aa gayi ho. Usne pyaar se pranaam kiya, haath jod ke bola. Nath, mera sukh aapke saath chala gaya hai. Is janam mein maine kya paya? Ab aap jo hukum dena, main sar pe lekar manaaonga. Bhagwan, woh sahare mujhe dena jisse main is duniya ke samundar se paar kar sakun.
Doha 307
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।
Devon ke Dev, aapka rajyabhishek karne ke liye maine Guru ka aadesh liya hai. Main sab teerthon se paani laaya hoon. Aap bataiye, iska aap kya kehte hain?
Chaupai 308.1-4
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।
कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।
Mere dil mein ek baat hai jo maine sabke saamane nahi kahi. Pitaji, aap hukum dijiye. Woh pyaar se bola. Chitrakoot ek pavitra sthan hai, jahan pakshi, hiran, jheel, nadi, paani girne ki jagah aur pahad hain. Wahan bhagwan ke paanv ke nishan hain. Agar aap ijazat den to main wahan jaake dekhun. Wahan Rishi Atri rehte hain, unka aadesh sar pe rakhna. Pitaji, wahan dar ke bina van mein ghoomna. Rishi ki kripa se van mangal deta hai, woh pavitra hai aur sundar hai bhai. Jahan Rishiyon ke Swami ijazat den, wahan teerth sthit rakhna. Bhagwan ki baat sun ke Bharat ko khushi hui, Rishi ke charanon mein sar jhuka ke pranaam kiya.
Doha 308
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।
Bharat aur Ram ki baat sun ke, jo sab achhi cheezon ki jar hai, devta dono ki tareef karne lage. Aasmaan se phool barasne lage.
Chaupai 309.1-4
धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।
भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।
मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।
सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।
राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।
Deva ne pukara, dhany hai Bharat, jai ho Ram ki. Sab khush ho gaye. Mithila ke raja aur rishiyon ki sabha mein, Bharat ki baat sun ke sab bahut khush hue. Bharat aur Ram mein bada pyar tha. Videha ke raja ne unki tareef ki, uska badan khushi se kaanp gaya. Sevak aur malik ka rishta bahut achha tha. Unka dharam aur pyar dono bilkul saaf tha. Mantri aur sabha ke log apni samajh ke hisaab se unki tareef karne lage, sab pyar mein doob gaye. Ram aur Bharat ki baatein sun sun ke dono taraf ke logon ke dil mein khushi aur dukh dono aaya. Ram ki maa ne apne dukh aur sukh ko ek samajha. Rani ne Ram ke gun bataye aur unhe samjhaya. Kuch log Ram ki badi tareef kar rahe the, kuch Bharat ki bhalai ki baat kar rahe the.
Doha 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।
Phir Atri ne Bharat se kaha, pahad ke paas ek achha kuan hai. Is teerth ka paani yahin rakh lo. Yeh paani saaf karta hai, amrit jaisa hai, aur iske jaisa kuch nahi.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
