Ayodhya KandaPrakarana 3121 Verses

Prakarana 31

यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।

या खंडित प्रसंगात (दो० ३००–३०९) अयोध्या काण्डातील करुणेच्या अंतःस्थानी शांत-भक्तीचा उदय दिसतो. भरतांची विनय, अपराध-बोध आणि स्वामी-सेवक-धर्माची भाषा ‘दास्य’ शुद्ध करते; तर रामांचे उत्तर नीति, लोकलाज, गुरु-समाज, प्रजा-पालन आणि अवसर-धर्म यांच्या माध्यमातून ‘मर्यादा’ला धर्म-तत्त्व म्हणून प्रतिष्ठित करते. तुलसी येथे भावुक करुणेला केवळ रडवणूक राहू देत नाहीत—तिला विवेक-समर्थित समर्पणात रूपांतरित करतात. देवमायेने इंद्र (मघवा) याची कपट-चेष्टा दाखवून ते हेही सांगतात की बाह्य शुभेच्छांच्या आत स्वार्थ-छल दडलेला असू शकतो; म्हणून खरी भक्ती ‘स्वारथ छल फल चारि बिहाई’ करून आज्ञा-पालनात स्थिर राहते. अशा रीतीने अयोध्या काण्ड सोपान-क्रमात साधकाला ‘त्यागाच्या नैतिकते’पासून ‘भक्तीच्या परिपक्वते’पर्यंत चढवतो.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 31

In this prakarana

People

  • रामRāma

    मर्यादा-पुरुषोत्तम; धर्म, लोकलाज, गुरु-समाज और प्रजा-हित के आधार पर निर्णय देने वाले

  • भरतBharata

    विनयशील भ्राता; अपराध-बोध, दास्य-धर्म और सेवा-प्रतिज्ञा का मूर्त रूप

  • गुरु-समाज (गुरुजन/वशिष्ठ आदि का संकेत)Guru-Samāja

    धर्म-निर्णय का प्रमाण/आधार; मर्यादा का संस्थापक संदर्भ

  • प्रजा/लोकPrajā / Loka

    लोकमर्यादा व राजधर्म का क्षेत्र; जिनके हित से निर्णय बँधा है

  • देवमायाDevamāyā

    छल-प्रपंच का कारण-तत्त्व; विवेक-जागरण हेतु ‘माया’ का संकेत

  • इन्द्र (मघवा)Indra (Maghavā)

    देवमाया से प्रेरित कपट-चेष्टा का पात्र; बाह्य शुभेच्छा में छिपे स्वार्थ का उदाहरण

  • लक्ष्मण (निहित)Lakṣmaṇa
  • जनक (मिथिलेस/विदेह)Janaka
  • मुनि अत्रिMuni Atri
  • तुलसीदासSpeaksTulsīdās

    कथावाचक-स्वर; प्रसंग में राम-भरत संवाद का काव्य-निबंधन

What happens

  1. How it unfolds

    भरत का राम-पाद-पराग की दुहाई देकर विनय; सभा में भाव-विह्वलता; देवमाया से उत्पन्न उचाट/दुविधा का वर्णन; राम द्वारा भरत को ‘राज-काज/लोक-धर्म’ का आदेश; भरत का तीर्थ-जल (अभिषेक हेतु) लाना; भरत की चित्रकूट-दर्शन-इच्छा पर राम का अत्रि-मुनि की आज्ञा में तीर्थ-जल रखने का निर्देश।

Verses

चौपाई 300.1-4

सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।

तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।

देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।

बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।

कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।

राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।

नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।

अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।

soka sanehã ki bāla subhāẽ |āyaũ lāi rajāyasu bāẽ ||

tabahũ kṛpāla heri nija orā |sabahi bhā̃ti bhala māneu morā ||

dekheũ pāya sumaṁgala mūlā |jāneũ svāmi sahaja anukūlā ||

baṛeṁ samāja bilokeũ bhāgū |baṛīṁ cūka sāhiba anurāgū ||

kṛpā anugraha aṁgu aghāī |kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī ||

rākhā mora dulāra gosāīṁ |apaneṁ sīla subhāyã bhalāīṁ ||

nātha nipaṭa maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī |svāmi samāja sakoca bihāī ||

abinaya binaya jathāruci bānī |chamihi deu ati ārati jānī ||

शोक आणि स्नेहाने किंवा बालस्वभावाने, मी आपली आज्ञा एकीकडे ठेवून इथे आलो। तरीही कृपाळूने मला आपले म्हणून पाहिले, आणि सर्व प्रकारे माझे केले भले मानले। मी आपले चरण पाहिले, जे सर्व मंगळाचे मूळ आहेत, आणि जाणले की माझे स्वामी सहजच माझ्या अनुकूल आहेत। या मोठ्या समाजात मी माझे भाग्य पाहिले, माझा अपराध मोठा आहे, पण स्वामीचा अनुराग त्याहून मोठा आहे। कृपानिधीने आपल्या कृपा आणि अनुग्रहाने माझे अंग-अंग तृप्त केले, आणि सर्व काही अधिक प्रमाणात केले। माझ्या स्वामीने आपल्या स्वभावाच्या भलाईने माझा दुलार जपला। हे नाथ, मी अगदी धिट्टाई केली, स्वामी आणि समाजाचा संकोच सोडून दिला। अविनय आणि विनय, जशी रुची असलेली वाणी मी बोललो, माझी अत्यंत आर्ती जाणून स्वामी क्षमा करावी।

दोहा 300

सुहृद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।⁠300।।

suhṛda sujāna susāhibahi bahuta kahaba baṛi khori |āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori ||⁠300||

सुहृद, सुजान आणि सुसाहिब याला खूप सांगणे मोठी चूक आहे. हे देव! आता आज्ञा द्या, आपण माझी सर्व चूक सुधारली आहे.

चौपाई 301.1-4

प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।

सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।

सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।

अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।

अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।

प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।

कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।

भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।

prabhu pada paduma parāga dohāī |satya sukṛta sukha sīvã suhāī ||

so kari kahaũ hie apane kī |ruci jāgata sovata sapane kī ||

sahaja sanehã svāmi sevakāī |svāratha chala phala cāri bihāī ||

agyā sama na susāhiba sevā |so prasādu jana pāvai devā ||

asa kahi prema bibasa bhae bhārī |pulaka sarīra bilocana bārī ||

prabhu pada kamala gahe akulāī |samau sanehu na so kahi jāī ||

kṛpāsiṁdhu sanamāni subānī |baiṭhāe samīpa gahi pānī ||

bharata binaya suni dekhi subhāū |sithila sanehã sabhā raghurāū ||

प्रभूच्या चरणकमळाच्या धूळीची प्रतिज्ञा करतो, जी सत्य, सुकृत आणि सुखाचे सुंदर तीर आहे. ती प्रतिज्ञा करून माझ्या हृदयाची गोष्ट सांगतो, जी रुची जागत्या, स्वप्नात आणि झोपत्यात माझी आहे. ती ही की स्वामीची सेवा नैसर्गिक प्रेमाने करावी, स्वार्थ, छल आणि चारही फळे सोडून. आज्ञेचे पालन करण्यासारखी उत्तम स्वामीची सेवा दुसरी नाही. हे देवा, तो प्रसाद दासाला मिळो. असे म्हणून तो प्रेमाने अत्यंत विवश झाला, शरीरात पुलक आला आणि डोळ्यांत पाणी आले. व्याकुल होऊन त्याने प्रभूचे चरणकमळ धरले. तो क्षण आणि ते प्रेम सांगता येत नाही. कृपासिंधूने कोमल शब्दांनी त्याचा सन्मान केला, हात धरून जवळ बसवले. भरताचा विनय ऐकून आणि त्याचा स्वभाव पाहून, रघुराज आणि सभा प्रेमाने शिथिल झाले.

छंद 301

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।

भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||

bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

रघुराज प्रेमाने विरहित झाले होते, आणि तसेच संतांची सभा, मुनी आणि मिथिलेचे राजा होते; त्यांच्या मनात ते भरताच्या बंधूप्रेमाच्या आणि भक्तीच्या महिमानाचे गुणगान करत होते. देवते भरताची स्तुती करत आणि फुले ओठीत होते, यद्यपि त्यांची मने खिन्न होती. तुलसी म्हणतात, सर्व लोक ऐकून व्याकुल झाले आणि रात्रीच्या आगमनाप्रमाणे कमळाप्रमाणे सिकुडले.

सोरठा 301

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।⁠301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||⁠301||

दोन्ही सभांतील सर्व पुरुष आणि स्त्रियांना दुःखी व दीन पाहून, अतिशय मलिन इंद्र, जणू मृतांना मारता, स्वतःचे कल्याण चाहू लागला.

चौपाई 302.1-4

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।

काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।

प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।

सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।

भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।

दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।

दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।

लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||

kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||

prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||

sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||

bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||

dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||

ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||

lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||

देवराज छल आणि वाईट कारस्थानांची सीमा आहे; तो दुसऱ्यांच्या अहितात आनंदी आणि स्वतःच्या हितात आसक्त आहे. पाकाचा शत्रू याची चाल कावळ्यासारखी आहे: कपटी, मलिन हृदय, आणि कुठेही विश्वासार्ह नाही. प्रथम त्याने एक वाईट कल्पना करून आपले कपट एकत्र केले, मग ती विक्षिप्तता सर्वांच्या डोक्यावर टाकली. देवांच्या मायेने सर्व लोक गोंधळून गेले, पण रामावरील अत्यंत प्रेमामुळे ते त्यांच्यापासून विभक्त झाले नाहीत. भीती आणि विक्षिप्ततेच्या वशीभूत त्यांचे मन कुठेही स्थिर नव्हते: एक क्षण वन आवडते, दुसऱ्या क्षणी घर. द्विधा-मनोगतीने प्रजा दुःखी होती, नदी आणि समुद्राच्या संगमाच्या पाण्यासारखी. दुचित्त होऊन ते कुठेही समाधान न मिळवत, आणि एकमेकांना हृदयाचा भेद न सांगत. हे पाहून कृपानिधान हृदयात हसले आणि म्हणाले: मघवान म्हणजे इंद्र कुत्र्यासारखा आहे.

दोहा 302

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।⁠302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||⁠302||

भरत, जनक, मुनी, मंत्री आणि सचेत सज्जन यांना सोडून, देवमाया सर्वांवर यथायोग्य अशी लागली, जणू प्रत्येकाला त्याच्यासारखे योग्य समजून।

चौपाई 303.1-4

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।

सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।

रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।

भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।

जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।

महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।

आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।

कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||

sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||

rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||

bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||

jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||

mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||

āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||

kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||

करुणेच्या समुद्राने पाहिले की लोक दुःखी आहेत, स्वतःच्या प्रेमाने आणि देवराजाच्या छलाने भारले जात आहेत. सभा, राजा, गुरु, ब्राह्मण आणि मंत्री - भरताच्या भक्तीने सर्वांचे मन हातात धरलेल्या वाद्य यंत्रासारखे झाले. ते रामाला पाहत होते जसे चित्रात रंगवलेल्या आकृत्या असतील, आणि संकोचून असे बोलले जसे शब्द रटले असतील. भरताचे प्रेम, नम्रता, विनय आणि महिमा ऐकण्यात सुखद आहे पण वर्णन करणे कठीण आहे. ज्याच्या भक्तीचा थोडासा अंश पाहून मुनींचा समूह आणि मिथिलेश्वर प्रेमात मग्न झाले. तुलसी त्याची महिमा कशी सांगू शकतात? भक्तीच्या स्वभावानेच हृदयात सुमती आनंदित होते. स्वतःला लहान आणि त्याची महिमा मोठी जाणून, कवींच्या कुळाचा मान करून संकोचले. त्याचे गुण आणि स्वतःची अधिक रुची सांगू शकत नाही, माझ्या मतीची गती बालकाच्या वचनांसारखी आहे.

दोहा 303

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।⁠303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||⁠303||

भरताचे निष्कलंक यश हे निष्कलंक चंद्र आहे, जे भक्तांच्या हृदयाकाशात उदित झाले आहे, आणि माझी सुबुद्धि चकोर पक्ष्याच्या शावकीप्रमाणे एकटक त्याला पाहत राहिली आहे.

चौपाई 304.1-4

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।

कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।

सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।

देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।

धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।

देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।

बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।

तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||

kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||

sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||

dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||

dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||

desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||

bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||

tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||

भरताचा स्वभाव वेदांनाही सोपा नाही; हे कवींनो, माझ्या लहान बुद्धीच्या चापल्याची क्षमा करा. भरताच्या सत्य भावाचे कथन करताना किंवा ऐकताना सीता आणि रामाच्या चरणी न रमणारा कोण आहे? भरताचे स्मरण करत असतानाही ज्याला रामाचे प्रेम सोपे नाही, त्या वामासारखा आणखी कोण आहे? सर्वांची दशा पाहून दयाळू आणि सुजाण राम, जे आपल्या भक्तांचे हृदय जाणतात, धर्माचे धुरीण, धैर्यवान, नीतीने सुसज्ज, सत्य, प्रेम, शील आणि सुखाचे सागर, देश, काळ, वेळ आणि सभा लक्षात घेऊन नीति आणि प्रीतीचे रक्षक रघुराज, सर्वस्वरूप, हितकारी परिणाम असलेले आणि चंद्राच्या अमृतासारखे ऐकण्यात गोड वचने बोलले. "हे तात भरत, तुम्ही धर्माचे धुरीण आहात, लोक, वेद आणि विद्येत प्रवीण आणि प्रेमात कुशल आहात."

दोहा 304

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।⁠304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||⁠304||

कर्म, वचन आणि मनाने तुम्ही निर्मळ आहात, हे तात, तुमच्यासारखे तुम्हीच आहात। वडिलांच्या आणि सभेच्या समोर, आणि अशा अयोग्य वेळी, धाकट्या भावाचे गुण कसे सांगता येतील?

चौपाई 305.1-4

जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।

समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।

तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।

मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।

तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।

नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।

जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।

तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||

samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||

tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||

mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||

tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||

nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||

jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||

tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

हे तात, तुला माहीत आहे सूर्यवंशाची रीत, आणि सत्यसंध पित्याची कीर्ती व प्रीती. वेळ आणि समाज, गुरुजनांची लाज, आणि सर्वांच्या मनाचे उदासीनपणा, हित व अहित. सर्वांचे कर्म तुला माहीत आहे, आणि स्वतःचे, माझे, परम हित व धर्मही. मला सर्व प्रकारे तुझा भरवसा आहे, तरीही प्रसंगानुसार सांगतो. हे तात, पित्याशिवाय आमच्या बाबी फक्त गुरुकुलाच्या कृपेने सांभाळल्या गेल्या. अन्यथा प्रजा, बंधु, परिवार, आम्हालाही सह सर्व नष्ट झाले असते. जर विना अवसर सूर्य मावळला, तर सांग, जगात कोणाला दुःख झाले नाही? असाच उत्पात तात विधीने केला, पण मुनी आणि मिथिलेशांनी राखून सर्व वाचवले.

दोहा 305

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।⁠305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||⁠305||

राज्य आणि त्याची कामे, लाज आणि प्रतिष्ठा, धर्म, पृथ्वी, धन आणि घरे: गुरुची शक्ती हे सर्व रक्षितील, आणि परिणाम भला होईल.

चौपाई 306.1-4

सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।

मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।

सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।

साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।

सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।

बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।

जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।

होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।

sahita samāja tumhāra hamārā |ghara bana gura prasāda rakhavārā ||

mātu pitā gura svāmi nidesū |sakala dharama dharanīdhara sesū ||

so tumha karahu karāvahu mohū |tāta taranikula pālaka hohū ||

sādhaka eka sakala sidhi denī |kīrati sugati bhūtimaya benī ||

so bicāri sahi saṁkaṭu bhārī |karahu prajā parivāru sukhārī ||

bā̃ṭī bipati sabahiṁ mohi bhāī |tumhahi avadhi bhari baṛi kaṭhināī ||

jāni tumhahi mṛdu kahaũ kaṭhorā |kusamayã tāta na anucita morā ||

hohiṁ kuṭhāyã subaṁdhu suhāe |oṛiahiṁ hātha asanihu ke ghāe ||

तुमचा आणि माझा, संपूर्ण परिवारासह, घरी आणि वनात, गुरुंची कृपाच रक्षक आहे. माता, पिता, गुरु आणि स्वामी यांचा आदेश धरणीधर शेषासारखा आहे, कारण तो सर्व धर्म धारण करतो. त्या आदेशाचे तुम्ही स्वतः पालन करा आणि माझ्याकडूनही करवा. तात, सूर्यवंशाचे रक्षक व्हा. तोच एक साधन आहे जे सर्व सिद्धी देते, कीर्ती, सुगती आणि समृद्धी यांचे त्रिवेणी आहे. तसे विचारून भारी संकट सहा, आणि प्रजा व परिवार यांना सुखी करा. भाऊ, मी विपत्ती सर्वांमध्ये विभागली, पण तुम्हाला अवधीभर मोठी कठिणी सहावी लागते. तुम्हाला मृदू माहीत असूनही मी कठोर बोलतो. तात, काळ वाईट आहे, आणि माझे बोलणे अनुचित नाही. कठीण प्रसंगी चांगले बंधु ढाल होतात, जसे वज्राचे घावही हात वर करून रोखतात.

दोहा 306

सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।⁠306।।

sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi |tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṁ soi ||⁠306||

सेवक हात, पाय आणि डोळ्यांसारखा आणि स्वामी तोंडासारखा। तुलसीदास म्हणतात: प्रेमाची ही रीत ऐकून चांगले कवी तिची स्तुती करतात.

चौपाई 307.1-4

सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।

सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।

भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।

मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।

कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।

नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।

अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।

सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।

sabhā sakala suni raghubara bānī |prema payodhi amia janu sānī ||

sithila samāja saneha samādhī |dekhi dasā cupa sārada sādhī ||

bharatahi bhayau parama saṁtoṣū |sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū ||

mukha prasanna mana miṭā biṣādū |bhā janu gū̃gehi girā prasādū ||

kīnha saprema pranāmu bahorī |bole pāni paṁkaruha jorī ||

nātha bhayau sukhu sātha gae ko |laheũ lāhu jaga janamu bhae ko ||

aba kṛpāla jasa āyasu hoī |karauṁ sīsa dhari sādara soī ||

so avalaṁba deva mohi deī |avadhi pāru pāvauṁ jehi seī ||

सभेतील सर्व जण रघुकुलाच्या श्रेष्ठ रामाचे बोल ऐकून, जे अमृताने भरलेल्या प्रेमाच्या समुद्रासारखे होते, अतिशय प्रेरित झाले। समाज प्रेमाच्या समाधीत मग्न होऊन शिथिल झाला; ती दशा पाहून सरस्वतीही शांत बसली। भरताला परम संतोष झाला - स्वामी समोर आले, कृपाळू झाले, दुःख आणि दोष दूर झाले। त्याचे चेहरा प्रसन्न झाले आणि मनाचे संताप नाहीसे झाले, जणू गूंग्याला वाणीचा वरदान मिळाला। मग त्याने प्रेमाने प्रणाम केले आणि हात जोडून बोलला। नाथ, मला ते सुख झाले जणू मी तुमच्यासोबत गेलो; मला या जगात जन्म घेण्याचा लाभ मिळाला। आता कृपाळू नाथ, जी आज्ञा होई, ती मी डोक्यावर घेऊन श्रद्धेने पालन करीन। देवा, मला असा आधार द्या ज्याची सेवा करून मी ठराविक अवधीच्या पार उतरून जाईन।

दोहा 307

देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।⁠307।।

deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi |āneũ saba tīratha salilu tehi kahã kāha rajāi ||⁠307||

हे देवांचे देवा, तुमच्या अभिषेकासाठी गुरूंची आज्ञा मिळवून, मी सर्व तीर्थांचे जल आणले आहे। त्याबद्दल तुमची काय आज्ञा आहे?

चौपाई 308.1-4

एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।

कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।

चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।

प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।

अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।

मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।

रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।

सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।

eku manorathu baṛa mana māhīṁ |sabhayã sakoca jāta kahi nāhīṁ ||

kahahu tāta prabhu āyasu pāī |bole bāni saneha suhāī ||

citrakūṭa suci thala tīratha bana |khaga mṛga sara sari nirjhara girigana ||

prabhu pada aṁkita avani biseṣī |āyasu hoi ta āvauṁ dekhī ||

avasi atri āyasu sira dharahū |tāta bigatabhaya kānana carahū ||

muni prasāda banu maṁgala dātā |pāvana parama suhāvana bhrātā ||

riṣināyaku jahã āyasu dehīṁ |rākhehu tīratha jalu thala tehīṁ ||

suni prabhu bacana bharata sukha pāvā |muni pada kamala mudita siru nāvā ||

भरत म्हणाला: "माझ्या मनात एक मोठी इच्छा आहे, पण भीती आणि संकोचामुळे ती सांगता येत नाही." प्रभू म्हणाले, "तात, सांग." प्रभूची आज्ञा मिळवून भरताने स्नेहाने सुंदर अशा वाणीत सांगितले: "चित्रकूटची पवित्र स्थळे, तीर्थे आणि वने, पक्षी आणि हरीण, सरोवर, नद्या, धबधबे आणि पर्वतसमूह, आणि विशेषतः प्रभूच्या चरणांनी अंकित झालेली भूमी, जर आज्ञा असेल तर मी पाहायला येईन." राम म्हणाले: "नक्की अत्रीची आज्ञा शिरावर धरा, आणि तात, निर्भयाने वनात फिरा. मुनीच्या कृपेने वन मंगळ देणारे आहे, आणि परम पवित्र तसेच सुहावने आहे, भ्राता. जिथे ऋषींचे शिरोमणी आज्ञा देतील, तिथेच तीर्थाचे जल ठेवा." प्रभूचे वचन ऐकून भरताला सुख मिळाले, आणि त्याने मुनीच्या चरणकमलांना हर्षाने शीर नववले.

दोहा 308

भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।⁠308।।

bharata rāma saṁbādu suni sakala sumaṁgala mūla |sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla ||⁠308||

भरत आणि राम यांचा संवाद ऐकून, जो सर्व शुभमंगलांचे मूळ आहे, स्वार्थाने प्रेरित देवांनी कुलाची स्तुती केली आणि स्वर्गाच्या कल्पवृक्षाची फुले उधळली.

चौपाई 309.1-4

धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।

मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।

भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।

सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।

मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।

सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।

राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।

एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।

dhanya bharata jaya rāma gosāīṁ |kahata deva haraṣata bariāī ||

muni mithilesa sabhā̃ saba kāhū |bharata bacana suni bhayau uchāhū ||

bharata rāma guna grāma sanehū |pulaki prasaṁsata rāu bidehū ||

sevaka svāmi subhāu suhāvana |nemu pemu ati pāvana pāvana ||

mati anusāra sarāhana lāge |saciva sabhāsada saba anurāge ||

suni suni rāma bharata saṁbādū |duhu samāja hiyã haraṣu biṣādū ||

rāma mātu dukhu sukhu sama jānī |kahi guna rāma prabodhīṁ rānī ||

eka kahahiṁ raghubīra baṛāī |eka sarāhata bharata bhalāī ||

धन्य भरत! जय राम गोसाईं! असे देव म्हणत हर्षाने उमटले. मुनि, मिथिलेश आणि सभेतील सर्व कोणी, भरताचे वचन ऐकून आनंदाने भरून गेले. भरत आणि राम यांच्या गुणांच्या समूहाची आणि प्रेमाची राजा विदेह पुलकित होऊन प्रशंसा करू लागले. सेवक आणि स्वामीचा स्वभाव सुहावणारा होता, आणि त्यांचे व्रत आणि प्रेम अत्यंत पावनांमध्येही पावन होते. सचिव आणि सभासद सर्व अनुराग भरलेले आपापल्या बुद्धीनुसार त्यांची प्रशंसा करू लागले. राम आणि भरत यांचा संवाद ऐकत-ऐकत दोन्ही समाजाच्या हृदयात हर्ष आणि विषाद मिळून गेले. रामाच्या मातेने दुःख आणि सुख समान समजून रामाचे गुण सांगून राण्यांना धीर दिला. एक रघुबीराची मोठाई सांगत होते, एक भरताच्या भलाईची प्रशंसा करत होते.

दोहा 309

अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।⁠309।।

atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya tahã pāvana amia anūpa ||⁠309||

तेव्हा अत्रीने भरताला सांगितले: "डोंगराच्या जवळ एक उत्तम विहीर आहे. तिथे सर्व तीर्थांचे पाणी ठेवून द्या, जे पवित्र, अमृतसमान आणि अनुपम आहे."

Inside Prakarana 31

Bhakti highlights

भक्ति का स्वर यहाँ ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ है: (1) आज्ञा/अनुशासन को ईश्वर-प्रसाद मानकर स्वीकार—यही मुक्ति-पथ का आलंबन; (2) दास्य-भाव की शुद्धि—भरत का अपराध-बोध सेवा को निष्काम बनाता है; (3) करुणा का रूपांतरण—भावुकता विवेक में ढलकर शान्त-भक्ति बनती है; (4) राजधर्म/लोकमर्यादा भी साधना है—प्रजा-पालन, गुरु-वचन, अवसर-धर्म के भीतर ही ईश्वर-सेवा; (5) ‘स्वारथ छल’ से सावधानी—सच्ची भक्ति बाह्य प्रदर्शन नहीं, अंतःकरण की निष्कपट आज्ञा-पालन-निष्ठा है।

Compositional abstract

इस खंड-खंडित प्रसंग (दो० 300–309) में अयोध्या-काण्ड का प्रधान रस करुणा के भीतर शान्त-भक्ति का उदय है। भरत की विनय, अपराध-बोध और स्वामी-सेवक-धर्म की भाषा ‘दास्य’ को शुद्ध करती है; वहीं राम का उत्तर नीति, लोकलाज, गुरु-समाज, प्रजा-पालन और अवसर-धर्म के माध्यम से ‘मर्यादा’ को धर्म-तत्त्व बनाकर स्थापित करता है। तुलसी यहाँ भावुक करुणा को केवल रुलाई नहीं रहने देते—उसे विवेक-समर्थित समर्पण में रूपांतरित करते हैं। देवमाया द्वारा इन्द्र (मघवा) की कपट-चेष्टा दिखाकर वे यह भी बताते हैं कि बाह्य शुभेच्छा के भीतर स्वार्थ-छल छिप सकता है; अतः सच्ची भक्ति ‘स्वारथ छल फल चारि बिहाई’ होकर आज्ञा-पालन में टिकती है। इस तरह अयोध्या-काण्ड सोपान-क्रम में ‘त्याग की नैतिकता’ से ‘भक्ति की परिपक्वता’ तक साधक को चढ़ाता है।

The emotional arc

करुणा-प्रधान आरम्भ: भरत का शोक, स्नेह और अपराध-बोध (स्वजन-कलंक का भार) → विनय-रस का उत्कर्ष: दास्य-भाव में आत्म-न्यूनता, ‘मैं कारण नहीं, पर कलंक मेरे माथे’ जैसी अंतर्दाहक लज्जा → मर्यादा-निर्णय का स्थिरीकरण: राम का उत्तर करुणा को ‘धर्म-बुद्धि’ में रूपांतरित करता है—लोकमर्यादा, गुरु-वचन, प्रजा-पालन, अवसर-धर्म का विवेक → शान्त-भक्ति का उदय: आँसू ‘भावुकता’ नहीं रहते; वे आज्ञा-पालन, त्याग और निष्काम सेवा में ढलते हैं → सावधानी/विवेक का क्षण: देवमाया-प्रेरित इन्द्र (मघवा) की कपट-चेष्टा से संकेत कि बाह्य शुभेच्छा में भी स्वार्थ-छल छिप सकता है → निष्कर्ष: वैराग्य-जन्य धर्मनिष्ठा—त्याग की नैतिकता से भक्ति की परिपक्वता तक मन स्थिर होता है।

The dialogue

  • Listenerमानस-श्रोता/सत्संग-समाज (आंतरिक रूप से ‘मन’)
  • Ghatकाकभुशुण्डि–गरुड़ संवाद-घाट (भक्ति की महिमा का प्रतिपादन; ‘दास्य-भक्ति’ का आदर्श रूप)

Bhakti in this prakarana

दास्य-भक्ति (सेवक-स्वामी भाव) प्रधान; साथ में शान्त-रस का परिपाक (वैराग्य, धैर्य, नीति-स्थैर्य)। भरत का ‘विनय/प्रणाम/आज्ञा-शिरोधार्य’ दास्य का शास्त्रीय लक्षण है।

Nirguna and saguna

राम यहाँ सगुण-स्वामी होकर भी ‘धर्म-तत्त्व’ के रूप में निरपेक्ष (निर्गुण-सिद्ध) सत्य का आसन ग्रहण करते हैं: व्यक्ति-रूप (पद-कमल, पराग) भक्त को रस देता है, पर निर्णय ‘अवसर-धर्म/लोक-लाज/गुरु-आज्ञा’ जैसे सार्वभौम तत्त्वों से होता है। भरत का समर्पण ‘रूप-आश्रित प्रेम’ है, पर उसका फल ‘अहं-त्याग’ और ‘स्वार्थ-त्याग’—यह निर्गुण-वैराग्य के निकट है। इस प्रकार तुलसी भक्ति को भाव से उठाकर तत्त्व में स्थिर करते हैं।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: भरत का राम से चित्रकूट में मिलन, विनय, राज्य-प्रस्ताव, तथा राम का धर्म-उपदेश (समान प्रसंग: Bharata’s entreaty and Rama’s refusal/command). अध्यात्मरामायण में इसे वैराग्य/भक्ति-प्रधान रूप में और तीव्र किया गया है।

Awadhi idioms

“आयसु” (आज्ञा) का बारंबार प्रयोग—मर्यादा-भक्ति का सूचक, “सकोच” (संकोच) — विनय-भाषा का स्थानीय-प्रयोग, “उचाट” — मन की खिन्नता/अव्यवस्था हेतु ठेठ अवधी शब्द, “बाँटी बिपति” — साझा विपत्ति/दायित्व का लोक-प्रयोग, “कुसमयँ” — कठिन/विपरीत समय का देशज संकेत, “देवमाया” — लोक-मानस में ईश्वरीय आवरण की अवधारणा

Metaphors

  • “प्रभु पद पदुम/पद कमल/पराग” — चरण-कमल रूपक (भक्ति का आलंबन)
  • “सरित सिंधु संगम” — द्विविध मनोगति/प्रजा-दुःख का संगम-रूपक
  • “गूँगेहि गिरा प्रसादू” — अंतःकरण में कृपा से वाणी/धैर्य का उदय
  • “ससि-रसु” — राम-वाणी की शीतल, हितकारी मधुरता
  • “चकोरकुमारि–बिमल बिधु” — भरत-यश/सुमति की चंद्र-रूपक प्रशस्ति
  • “निसागम नलिन” — लज्जा/संकोच का कमल-रूपक

Meter

300–309; 9 चौपाइयाँ; छंद (दोहा 301 के बाद स्थित प्रशस्ति-छंद; भरत-भक्ति की महिमा)

Verses in this prakarana

दोहा 300 से दोहा 309 (मध्य में एक छंद सहित)

Frequently Asked Questions

परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।

सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play