Prakarana 31
यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।
ఈ ఖండిత ప్రసంగంలో (దో. 300–309) అయోధ్యాకాండ ప్రధాన కరుణరసంలోనే శాంత-భక్తి ఉదయం కనిపిస్తుంది. భరతుని వినయం, అపరాధబోధ, స్వామి-సేవక ధర్మభాష ‘దాస్య’ాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది; మరోవైపు రాముని ఉత్తరం నీతి, లోకలజ్జ, గురుసమాజం, ప్రజాపాలన, అవకాశధర్మం ద్వారా ‘మర్యాద’ను ధర్మతత్త్వంగా స్థాపిస్తుంది. తులసీ ఇక్కడ భావోద్వేగ కరుణను కేవలం కన్నీళ్లుగా ఉండనివ్వరు—వివేకసహిత సమర్పణగా మలుస్తారు. దేవమాయ ద్వారా ఇంద్రుడు (మఘవా) చేసిన కపటచేష్టను చూపించి, బాహ్య శుభేచ్ఛలోనూ స్వార్థఛలం దాగి ఉండవచ్చని చెబుతారు; అందుకే నిజమైన భక్తి ‘స్వారథ ఛల ఫల చారి బిహాయి’గా ఆజ్ఞాపాలనలో నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా అయోధ్యాకాండ సోపానక్రమంలో ‘త్యాగ నైతికత’ నుండి ‘భక్తి పరిపక్వత’ వరకు సాధకునిని ఎక్కిస్తుంది.
Verses
చౌపాయి 300.1-4
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।
देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।
राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।
अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।
దుఃఖం మరియు ప్రేమతో అధిగమించబడి, మరియు నా బాల్య స్వభావం వల్ల, నేను నా యజమానిపై నమ్మకం ఉంచి వచ్చాను. అయినప్పటికీ, కరుణామయి అయిన ప్రభువు నా వైపు చూసి, నా అన్ని మార్గాలను మంచివిగా పరిగణించాడు. నేను అతని పాదాలను, సకల మంగళాల మూలాన్ని దర్శించాను; నా యజమాని సహజంగా కరుణాజనకుడని తెలుసుకున్నాను. గొప్ప సభలో నా భాగ్యాన్ని చూశాను; అయినప్పటికీ నేను గొప్ల తప్పు చేశాను, ఓ యజమానా, నా అనురాగంలో. అతని శరీరం కృప మరియు దయతో నిండి ఉంది; కరుణా సాగరుడు నాకు పూర్తి గౌరవం ఇచ్చాడు. నా ప్రభువు తన స్వభావం, మంచి చరిత్ర మరియు దయతో నన్ను తన అనుగ్రహంలో ఉంచాడు. ఓ ప్రభూ, నేను చాలా నిర్లజ్జగా ప్రవర్తించాను; నేను నా యజమాని మరియు సభ గౌరవాన్ని ఉల్లంఘించాను. నా వినయం వినయం లేకుండా ఉంది, నా మాటలు నా స్వంత ఇష్టం ప్రకారం ఉన్నాయి; నన్ను క్షమించు, ఓ దేవా, నా గొప్గ బాధను గ్రహించి.
దోహా 300
सुह्रद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।
నేను మంచి యజమాని, జ్ఞాని మరియు దయాళువు గురించి చాలా చెప్పెదను, అయినా నేను పూర్తిగా అయోగ్యుడిని. ఓ స్వామీ, ఇప్పుడు అన్ని విషయాలను సరిచేయడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వండి.
చౌపాయి 301.1-4
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।
सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।
अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।
कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।
స్వామి పాద పద్మ పరాగాన్ని, సత్యాన్ని, పుణ్యాన్ని, సుఖాన్ని మరియు వేదాలను సాక్షిగా తీసుకుంటాను. ఇలా నేను నా హృదయంలో ఉన్నదాన్ని చెబుతాను, నిద్రలో మరియు కలలలో మేల్కొనే కోరికను. యజమాని మరియు సేవకుడి మధ్య సహజ ప్రేమ స్వార్థం, మోసం మరియు ప్రతిఫల ఆశను పక్కన పెడుతుంది. మంచి యజమానికి సేవ చేయడం వంటిది మరొకటి లేదు; అదే దేవుడి నుండి సేవకుడు పొందే కృప. అలా మాట్లాడుతూ, అతను గొప్ప ప్రేమతో అధిగమించబడ్డాడు; అతని శరీరం ఉద్రిక్తతతో నిండింది మరియు అతని కళ్ళు కన్నీళ్లతో నిండాయి. అతను అదుపులేకుండా స్వామి పాద పద్మాలను పట్టుకున్నాడు; అతని ప్రేమ అలాంటిది దానిని చెప్పలేము. కృపా సింధువు, అతనిని గౌరవనీయ మాటలతో సన్మానించి, దగ్గర కూర్చోబెట్టి అతని చేతిని పట్టుకున్నాడు. భరతుడి ప్రార్థన విని, అతని స్వభావం చూసి, రఘుల ప్రభువు సభలో ప్రేమతో కదిలిపోయాడు.
ఛందం 301
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।
भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।
raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||
bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||
రాముని స్నిగ్ధ ప్రేమబంధము కొంత సడలెను; మునిసభ—ఋషులు, మిథిలాధిపతి జనకుడు—అంతరంగమున భరతుని భ్రాతృభక్తి యొక్క ఘన మహిమను నిరంతరము స్తుతించుచుండిరి. అందరు భరతుని ప్రశంసించుచుండగా దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించిరి; కాని శోకమేఘముతో కమ్మబడిన హృదయములు వెలుగులేక మసకబారెను. ఇదంతయు విని, తులసీదాసు చెప్పునట్లు, సమస్త నగరము కంపించి కుంగిపోయెను—చంద్రోదయమున కమలములు ముడుచుకొనినట్లు.
సోరఠా 301
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||
ప్రతి వర్గమున పురుషులును స్త్రీలును దుఃఖముతో నలిగిపోవుట చూచి, మలినబుద్ధిగల ఇంద్రుడు అయినను ‘శుభాంతము’ వెదకెను—మృతదేహమును మరల కొట్టువాని వలె.
చౌపాయి 302.1-4
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।
काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।
भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।
kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||
kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||
prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||
sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||
dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||
ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||
lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||
ఇంద్రుడు ఛలంతో వంగి ఉన్నాడు - శివుని జ్ఞాన దృష్టి కింద - ఇతరుల నష్టాన్ని ప్రేమించేవాడు, తన లాభాన్ని కోరేవాడు. కాకలా అలవాటున్న సర్పహంత మార్గం వంచనతో నిండి ఉంది; మలినుడు, మోసగాడు, ఎక్కడా నమ్మకం లేదు. మొదట అతడు వక్ర సలహాతో ఛలాన్ని సేకరించెను, అందరి తలపై చికాకును చల్లెను. దివ్య మాయతో అందరూ మోహించిరి, అయినా వారి రామప్రేమ పూర్తిగా తెగలేదు. భయం, ఆందోళన మనసును స్థిరంగా ఉండనీయలేదు: ఒక్కసారి అడవి మెచ్చుకోదగినదిగా, ఒక్కసారి ఇల్లు అందంగా కనిపించింది. ప్రజలు రెండు మనసులతో దుఃఖిస్తూ, నదీ సముద్ర సంగమంలో నీళ్ళవలె ఉన్నారు. అటువంటి గందరగోళంలో వారు ఎక్కడా సంతృప్తి పొందలేదు; ఒకరికొకరు తమ హృదయంలోని మర్మాన్ని చెప్పుకోలేదు. ఇది చూసి కరుణానిధి లోపల నవ్వి అనెను: ఇంద్రుని నాలుక కుక్క నాలుక వంటిది.
దోహా 302
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||
భరతుడు, జనకుడు, ఋషులు, మంత్రులు, సంతులు—జాగ్రత్తను పక్కనబెట్టి—ప్రతి ఒక్కరికీ తన తన పరిమాణమున వచ్చినట్లు, దైవీ మోహముచేత అందరూ గ్రసింపబడిరి.
చౌపాయి 303.1-4
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।
रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।
जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।
महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||
sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||
rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||
bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||
jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||
mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||
āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||
kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||
కరుణాసింధువు ప్రజలు దుఃఖిస్తున్నారని చూసి, ఇంద్రుని ఛలం తన స్నేహంపై ఎంత భారీగా పనిచేసిందో గ్రహించెను. సభలో - రాజు, గురువు, బ్రాహ్మణులు, మంత్రులు - భరతుని భక్తి ప్రతి మనసును స్థిరపరిచే సాధనమైంది. అందరూ రాముని చూస్తూ ఉన్నారు, చిత్రంలో చిత్రించినట్లు; వారు నేర్చుకున్న పదాలతో మాట్లాడిరి, అయినా సిగ్గుతో. భరతుని ప్రేమ, వినయం, ప్రార్థన - వినడానికి తీయనివి, వర్ణించడం కష్టం. అటువంటి భక్తి కనిపించగానే, మునులు మిథిలేశుడు ప్రేమలో మునిగిపోయిరి. తులసి ఆ గొప్పతనాన్ని ఎలా చెప్పగలడు? సహజంగా భక్తి సుమతిని హృదయంలో వికసిస్తుంది. తనను చిన్నవాడిగా, గొప్పతనాన్ని పెద్దదిగా తెలుసుకొని, కవికులం కాని మాని సిగ్గుతో వెనుకకు తగ్గుతుంది; ఆ ప్రియమైన గుణాలను చెప్పలేదు, అతని బుద్ధి బాలుని మాటలవలె ఉంది.
దోహా 303
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।
bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||
భరతుని నిర్మల కీర్తి నిష్కలంక చంద్రుని వంటిది; భక్తుల హృదయాకాశమనే స్వచ్ఛ గగనమున అది ఉదయించుచుండగా, సద్బుద్ధి అనే యౌవన చకోరియది నిమిషమునకును కదలక దానిపైనే దృష్టిని నిలుపుచుండును.
చౌపాయి 304.1-4
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।
कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।
देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।
धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।
देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।
बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।
bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||
kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||
sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||
dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||
dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||
desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||
bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||
tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||
భరతుని స్వభావం వేదాలకు కూడా సులభంగా అర్థం కాదు; చిన్న బుద్ధి మరియు చంచల మనసు గల కవి దీనిని ఎలా న్యాయంగా చేయగలడు? అతని గురించి మాట్లాడటం - అతని గురించి వినడం - సీతారాముల పాదాల పట్ల నిజమైన భావం లేకుండా ఉండదు. భరతుని స్మరించగానే రాముని ప్రేమ పెరుగుతుంది: అటువంటివాడు దుర్లభం, అతనికి సమానుడు ఎవరూ లేరు. కరుణాళుడైన రాముడు తన ప్రజల హృదయాలను తెలుసుకొని, అందరి స్థితిని చూసెను. స్థిరుడు, ధర్మభారం మోసేవాడు, నీతిలో నిపుణుడు - సత్యం, స్నేహం, సౌశీల్యం, ఆనందం సాగరుడు - రఘురాజు, దేశం, కాలం, సమయం, సభను గుర్తించి, తన అన్నింటివలె మాటలు మాట్లాడెను: వాటి ఫలితం హితం, వాటిని వినడం చంద్రామృతంవలె చల్లగా ఉంది. తాతా భరతా, నీవు ధర్మస్తంభం - లోకవేదాలలో నిపుణుడు, ప్రేమలో ఆరితేరినవాడు.
దోహా 304
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||
క్రియలోను, వాక్యంలోను, మనస్సులోను నీవు శుద్ధుడవు—ప్రియుడా—నీ స్వరూపమువలె ఏకరూపసత్యమై ఉన్నవాడవు. అయితే ఇట్టి అకారణకాల సంకటమందు పెద్దల ఉపదేశగుణమును, చిన్నతమ్ముని సేవాభావమును ఎంత చెప్పినను తగినట్లు వర్ణింపగలమా?
చౌపాయి 305.1-4
जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।
समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।
तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।
नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।
jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||
samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||
tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||
mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||
tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||
nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||
jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||
ప్రియ భరతా! సూర్యవంశ ధర్మమర్యాదను తెలుసుకొనుము. నీ తండ్రి సత్యనిష్ఠుడు; తన సత్కీర్తిని ప్రాణములవలె ప్రేమించినవాడు. కాలమును, సభను విచారించి నడుచుకొనుము; పెద్దల గౌరవమును కాపాడుము; లాభనష్టములను తూచునప్పుడు మనస్సును పక్షపాతరహితముగా నిలుపుము. అందరి కర్మలను నీవు ఎరుగుదువు; నీ పరమహితం ధర్మమే—నాదియు అదే. నిన్ను నేను సమస్త విధములా నమ్ముచున్నాను; అయినను సందర్భముచొప్పున పలుకవలసి వచ్చుచున్నది. ప్రియ సోదరా! నీవు లేకపోతే మా స్థితి గురుగృహ కృపవలన మాత్రమే నిలిచేది; లేనియెడల ప్రజలు, బంధువులు, గృహస్థులు—నాతో కూడ—అందరూ నాశనమగుదురు. యోగ్య సందర్భము లేక కర్మచేయువానికి సూర్యుడికూడా దుఃఖకలహములు కలుగునే; లోకమందెవడు కలతలనుండి తప్పించుకొనగలడు? ఇట్టి మహా కలకలమును విధాత కలిగించెను; కాని ఋషులు మరియు రాజ జనకుడు సమస్తమును నియంత్రించి నిలిపిరి.
దోహా 305
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||
రాజ్యకార్యములు, సమస్త గౌరవము, ధర్మరక్షకమైన రాజాశ్రయము, భూమి స్థైర్యము, ధనము గృహము—ఇవన్నియు గురుదేవుని ఆధారబలముచేత నిలిచిపోవును; ఫలితమును శుభమగును.
చౌపాయి 306.1-4
सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।
साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।
सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।
మా బంధువులందరితో, మీ కుటుంబం మరియు నా కుటుంబం, మేము ఇంటిని, అడవిని మరియు గురువు కృపను పవిత్ర విశ్వాసంగా కాపాడతాము. తల్లి, తండ్రి, గురువు మరియు యజమాని నన్ను ఆజ్ఞాపించారు; అన్ని ధర్మాలు భూమిని భరించే స్వామిపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. అది మీరు చేయాలి, మరియు నన్ను చేయించాలి; ఓ తండ్రీ, సూర్య వంశానికి రక్షకుడివి అవు. మీరు అన్ని సిద్ధులను ప్రసాదించే ఒకే ఒక సాధకుడు; మీ కీర్తి గౌరవ, సుఖ మరియు సంపదల మాల. కాబట్టి, ఆలోచించి, ఈ భారీ సంక్షోభాన్ని సహించండి; ప్రజలకు మరియు కుటుంబానికి సుఖాన్ని కలిగించండి. నేను ఈ విపత్తును నా బంధువులందరితో పంచుకున్నాను; కానీ మీ కోసం, ఈ రోజు వరకు, చాలా కష్టాలు ఉన్నాయి. మీరు మృదువైన హృదయం కలిగి ఉన్నారని తెలుసుకుని, నేను కఠినమైన మాటలు చెబుతాను; ఇలాంటి కష్ట సమయంలో, నా తండ్రీ, నా మాటలు సరైనవే. మంచి బంధువులు కూడా కఠినంగా మారవచ్చు; వారు తమ స్వంత బంధువులపై చేయి చేయవచ్చు.
దోహా 306
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।
సేవకుడి చేతులు యజమాని పాదాల వద్ద, అతని కళ్ళు అతని ముఖం వైపు; అలా అతను నిజమైన సేవకుడవుతాడు. తులసీదాస్ చెబుతారు, అలాంటి ప్రేమ గురించి విని, మంచి కవులు ఆ భక్తిని స్తుతిస్తారు.
చౌపాయి 307.1-4
सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।
सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।
भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।
नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।
अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।
सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।
మొత్తం సభ రఘుల ప్రభువు మాటలు వినినప్పుడు, అది ఒక ప్రేమ సాగరం అమృతంగా మారినట్లు అనిపించింది. సమాజం ప్రేమ సమాధిలో కరిగిపోయింది; వారి స్థితి చూసి, శారద నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయింది. భరతుడు అత్యంత సంతృప్తిని అనుభవించాడు; తన యజమానిని ఎదుర్కొని, అతను దుఃఖ దోషం నుండి విముక్తుడయ్యాడు. అతని ముఖం ప్రకాశవంతంగా ఉంది, అతని హృదయం దుఃఖం నుండి విముక్తమైంది; మూక వ్యక్తిపై వాక్కు కృప దిగినట్లు అనిపించింది. అతను ప్రేమతో నమస్కరించాడు; తరువాత, తన అరచేతులు కలిపి, అతను మాట్లాడాడు. "ఓ స్వామీ, నా సుఖం మీతో పాటు వెళ్ళిపోయింది; ఈ ప్రపంచంలో జన్మించడం వల్ల నేను ఏమి లాభం పొందాను? ఇప్పుడు, ఓ దయాళువా, మీ ఆజ్ఞ ఇవ్వండి; దానిని నేను గౌరవంగా నా తలపై ధరిస్తాను. నాకు ఆ సహాయం ఇవ్వండి, ఓ స్వామీ, దాని ద్వారా నేను ఈ అస్తిత్వ సాగరాన్ని దాటగలను."
దోహా 307
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।
ఓ దేవాధిదేవా, మీ పట్టాభిషేకం నిర్వహించడానికి, నేను గురువు ఆజ్ఞను పొందాను. అన్ని పుణ్యక్షేత్రాల నుండి నీటిని తెప్పించాను; దీని గురించి మీ ఇష్టం ఏమిటి?"
చౌపాయి 308.1-4
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।
कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।
నా హృదయంలో లోతుగా ఒక కోరిక ఉంది, దానిని నేను సభలో మర్యాద కారణంగా చెప్పలేదు. చెప్పండి, తండ్రీ, స్వామి ఆజ్ఞ పొంది." అతను ప్రేమతో తీయని మాటలతో మాట్లాడాడు. "చిత్రకూటం ఒక పవిత్ర భూమి, అడవి తీర్థయాత్ర స్థలం, పక్షులు, జింకలు, సరస్సులు, నదులు, జలపాతాలు మరియు పర్వతాలతో నిండి ఉంది. అక్కడ భూమి ప్రత్యేకంగా స్వామి పాదాలతో గుర్తించబడింది; మీ అనుమతి ఉంటే, నేను వెళ్ళి చూస్తాను. అక్కడ అత్రి మహర్షి నివసిస్తారు; వారి ఆజ్ఞను మీ తలపై ఉంచండి; ఓ తండ్రీ, భయం లేకుండా అడవిలో సంచరించండి. మహర్షి కృప వల్ల, ఆ అడవి మంగళాలను ప్రసాదించేది; అది పవిత్రమైనది మరియు చాలా సుందరమైనది, ఓ సోదరా. ఋషుల ప్రభువు ఎక్కడ అనుమతిస్తారో, అక్కడే పవిత్ర జలాలు మరియు భూమిని ఉంచండి." స్వామి మాటలు విని, భరతుడు సుఖాన్ని పొందాడు; మహర్షి పాద పద్మాల వద్ద ఆనందంతో తల వంచాడు.
దోహా 308
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।
భరతుడు మరియు రాముడి మధ్య సంభాషణ విని, ఇది అన్ని వరాలకు మూలం, దేవతలు ఇద్దరినీ స్తుతించారు; మరియు స్వర్గీయ వృక్షాల నుండి పూల వర్షం కురిసింది.
చౌపాయి 309.1-4
धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।
भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।
मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।
सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।
राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।
దేవతలు అరిశారు, "భరతుడు ధన్యుడు! స్వామి రామునికి జయం!" మరియు అధికంగా ఆనందించారు. మునులు మరియు మిథిల రాజు సభలో, భరతుడి మాటలు విన్న అందరూ ఆనందంతో నిండిపోయారు. భరతుడు మరియు రాముడు లోతైన ప్రేమతో బంధించబడ్డారు; విదేహ రాజు వారిని స్తుతించాడు, అతని శరీరం భావోద్వేగంతో ఉద్రిక్తత చెందింది. సేవకుడు మరియు యజమాని స్వభావం చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంది; వారి ధర్మం మరియు ప్రేమ అత్యంత పవిత్రమైనవి. వారి అవగాహన ప్రకారం, మంత్రులు మరియు సభ సభ్యులు వారిని స్తుతించడం ప్రారంభించారు, అందరూ ప్రేమతో నిండి ఉన్నారు. రాముడు మరియు భరతుడి మధ్య సంభాషణ మళ్ళీ మళ్ళీ విని, రెండు సమాజాలు వారి హృదయాలలో మిశ్రమ ఆనందం మరియు దుఃఖం అనుభవించాయి. రాముడి తల్లి తన దుఃఖం మరియు ఆనందం ఒక్కటే అని భావించింది; రాణి రాముడి గుణాల గురించి చెప్పి ఆమెకు బోధించింది. కొందరు రఘుల ప్రభువు గొప్పతనాన్ని కీర్తించారు; మరికొందరు భరతుడి మంచితనాన్ని స్తుతించారు.
దోహా 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।
అప్పుడు అత్రి మహర్షి పర్వతం మరియు సుందరమైన బావి సమీపంలో భరతుడితో చెప్పారు: "ఈ తీర్థయాత్ర స్థలం నీటిని ఇక్కడ ఉంచండి; ఇది పవిత్రమైనది, అమృతం వంటిది, మరియు అసమానమైనది."
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
