Prakarana 31
यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।
ഈ ഖണ്ഡ-ഖണ്ഡിത പ്രസംഗത്തിൽ (ദോ. 300–309) അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ കരുണാരസത്തിനുള്ളിൽ ശാന്ത-ഭക്തിയുടെ ഉദയം കാണാം. ഭരതന്റെ വിനയം, കുറ്റബോധം, സ്വാമി-സേവകധർമ്മഭാഷ—ഇവ ‘ദാസ്യ’ത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു; അതേസമയം രാമന്റെ മറുപടി നീതി, ലോകലജ്ജ, ഗുരുസമൂഹം, പ്രജാപാലനം, അവസരധർമ്മം എന്നിവയിലൂടെ ‘മര്യാദ’യെ ധർമ്മതത്ത്വമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുളസി ഇവിടെ വികാരകരുണയെ വെറും കരച്ചിലായി വിടുന്നില്ല—വിവേകപിന്തുണയുള്ള സമർപ്പണമായി മാറ്റുന്നു. ദേവമായയാൽ ഇന്ദ്രന്റെ (മഘവൻ) കപടചേഷ്ട കാണിച്ച്, പുറമേയുള്ള ശുഭേച്ഛയ്ക്കുള്ളിൽ സ്വാർത്ഥ-ഛലം ഒളിയാം എന്നും പറയുന്നു; അതിനാൽ സത്യഭക്തി ‘സ്വാരഥഛലഫല ചാരി ബിഹായി’ ആജ്ഞാപാലനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ഇങ്ങനെ അയോധ്യാകാണ്ഡ സോപാനക്രമത്തിൽ ‘ത്യാഗത്തിന്റെ നൈതികത’യിൽ നിന്ന് ‘ഭക്തിയുടെ പരിപക്വത’യിലേക്കു സാധകനെ ഉയർത്തുന്നു.
Verses
ചൗപായി 300.1-4
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।
देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।
राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।
अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।
soka sanehã ki bāla subhāẽ |āyaũ lāi rajāyasu bāẽ ||
tabahũ kṛpāla heri nija orā |sabahi bhā̃ti bhala māneu morā ||
dekheũ pāya sumaṁgala mūlā |jāneũ svāmi sahaja anukūlā ||
baṛeṁ samāja bilokeũ bhāgū |baṛīṁ cūka sāhiba anurāgū ||
kṛpā anugraha aṁgu aghāī |kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī ||
rākhā mora dulāra gosāīṁ |apaneṁ sīla subhāyã bhalāīṁ ||
nātha nipaṭa maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī |svāmi samāja sakoca bihāī ||
abinaya binaya jathāruci bānī |chamihi deu ati ārati jānī ||
ദുഃഖവും സ്നേഹവും കൊണ്ടോ, കുട്ടിയുടെ സ്വഭാവം കൊണ്ടോ, നിങ്ങളുടെ കല്പന മാറ്റിവെച്ച് ഇവിടെ വന്നു. എങ്കിലും കൃപാളുവായവൻ തന്റെവനായി എന്നെ നോക്കി, എല്ലാ വിധത്തിലും എന്റെ പ്രവൃത്തി നല്ലതായി കരുതി. എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മൂലമായ നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ടു, എന്റെ സ്വാമി സ്വാഭാവികമായി എനിക്ക് അനുകൂലനാണെന്ന് അറിഞ്ഞു. ഈ മഹത്തായ സഭയിൽ എന്റെ ഭാഗ്യം കണ്ടു: എന്റെ തെറ്റ് വലുതാണ്, എന്നാൽ എന്റെ സ്വാമിയുടെ സ്നേഹം അതിലും വലുതാണ്. കൃപാനിധി, തന്റെ കൃപയാലും അനുഗ്രഹത്താലും എന്റെ ഓരോ അവയവത്തെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, എല്ലാം മിക്കിയായി ചെയ്തു. എന്റെ സ്വാമി, തന്റെ മൃദുവായ സ്വഭാവത്തിന്റെ നന്മകൊണ്ട്, എന്റെ സ്നേഹം സംരക്ഷിച്ചു. നാഥനേ, ഞാൻ പൂർണ്ണമായി ധൈര്യം കാണിച്ചു, എന്റെ സ്വാമിയുടെയും ഈ സഭയുടെയും മുമ്പിൽ ലജ്ജ ഉപേക്ഷിച്ചു. എന്റെ വാക്കുകൾ, അവിനയമോ വിനയമോ, എനിക്ക് ഇഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ പറഞ്ഞു; എന്റെ സ്വാമി, എന്റെ വ്യാകുലത എത്ര ആഴമുള്ളതാണെന്ന് അറിഞ്ഞ് എന്നെ ക്ഷമിക്കണമേ.
ദോഹ 300
सुहृद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।
suhṛda sujāna susāhibahi bahuta kahaba baṛi khori |āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori ||300||
സുഹൃത്തും ജ്ഞാനിയും നല്ല യജമാനനുമായവന് വളരെ കൂടുതൽ പറയുന്നത് വലിയ തെറ്റ്. ഇപ്പോൾ, എന്റെ സ്വാമി, എനിക്ക് നിന്റെ കല്പന തരുക; എന്നിലുള്ള എല്ലാ തെറ്റുകളും നീ തിരുത്തിക്കഴിഞ്ഞു.
ചൗപായി 301.1-4
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।
सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।
अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।
कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।
prabhu pada paduma parāga dohāī |satya sukṛta sukha sīvã suhāī ||
so kari kahaũ hie apane kī |ruci jāgata sovata sapane kī ||
sahaja sanehã svāmi sevakāī |svāratha chala phala cāri bihāī ||
agyā sama na susāhiba sevā |so prasādu jana pāvai devā ||
asa kahi prema bibasa bhae bhārī |pulaka sarīra bilocana bārī ||
prabhu pada kamala gahe akulāī |samau sanehu na so kahi jāī ||
kṛpāsiṁdhu sanamāni subānī |baiṭhāe samīpa gahi pānī ||
bharata binaya suni dekhi subhāū |sithila sanehã sabhā raghurāū ||
എന്റെ നാഥന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളുടെ പൊടിയാൽ സത്യം ചെയ്യുന്നു; അത് സത്യത്തിന്റെയും പുണ്യത്തിന്റെയും സുഖത്തിന്റെയും സുന്ദരമായ അതിർ. ആ സത്യം ചെയ്ത്, എന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ളത് പറയുന്നു: ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും, ഉറങ്ങുമ്പോഴും, സ്വപ്നത്തിലും എനിക്കുള്ള ആഗ്രഹം. അത് സഹജമായ സ്നേഹത്തോടെ എന്റെ സ്വാമിയെ സേവിക്കുക എന്നതാണ്, സ്വാർത്ഥം, വഞ്ചന, നാല് ഫലങ്ങൾ എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്. നല്ല സ്വാമിയുടെ സേവയ്ക്ക് അവന്റെ കല്പനയ്ക്ക് വഴിപ്പെടുന്നതിന് തുല്യമില്ല. ദേവാ, നിന്റെ ദാസൻ ആ കൃപ ലഭിക്കട്ടെ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, അവൻ സ്നേഹത്താൽ വലിയവാറെ വശപ്പെട്ടു; അവന്റെ ശരീരം രോമാഞ്ചിതമായി, അവന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. അവൻ അസ്വസ്ഥതയിൽ പ്രഭുവിന്റെ താമരപ്പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. ആ നിമിഷം, ആ സ്നേഹം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തവ. കരുണാസമുദ്രൻ അവനെ നല്ല വാക്കുകളാൽ ബഹുമാനിച്ച്, അവന്റെ കൈ പിടിച്ച് അടുത്തിരുത്തി. ഭരതന്റെ വിനയം കേട്ട്, അവന്റെ സ്വഭാവം കണ്ട്, രഘു രാജാവും സഭയും സ്നേഹത്താൽ ഉരുകി.
ഛന്ദ് 301
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।
भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।
raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||
bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||
രഘുവിന്റെ തലവൻ സ്നേഹത്താൽ മയങ്ങി, സന്യാസികളുടെ സമൂഹവും, മുനിമാരും, മിഥിലയുടെ യജമാനനും അപ്രകാരം ആയിരുന്നു; അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഭരതന്റെ സഹോദര സ്നേഹത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും മഹിമ പ്രശംസിച്ചു. ദേവന്മാർ ഭരതനെ പ്രശംസിച്ച് പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു, എങ്കിലും അവരുടെ മനസ്സ് കലങ്ങിയിരുന്നു. തുളസീദാസ് പറയുന്നു, കേട്ടത് കേട്ട് എല്ലാ ജനങ്ങളും വ്യാകുലരായി, രാത്രി വരുമ്പോൾ താമരകൾ പോലെ പിന്മാറി.
സോരഠാ 301
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||
രണ്ട് സഭകളിലെയും സ്ത്രീ പുരുഷന്മാരെല്ലാം ദുഃഖത്താൽ വിഷണ്ണരായിരിക്കുന്നതു കണ്ട്, മഹാ മലിനനായ ഇന്ദ്രൻ, ഇതിനകം മരിച്ചവരെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, തന്റെ മംഗളത്തെയേ ആഗ്രഹിച്ചു.
ചൗപായി 302.1-4
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।
काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।
भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।
kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||
kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||
prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||
sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||
dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||
ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||
lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||
വഞ്ചകനും ദുഷ്ടചാതുര്യനുമായ ദേവരാജൻ, പരന്റെ നാശത്തിൽ ആനന്ദിച്ച് തന്റെ കാര്യത്തിൽ പ്രേമമുള്ളവനാണ്. പാകാസുരന്റെ ശത്രു കാക്കയെപ്പോലെയുള്ള നടപ്പുള്ളവൻ; വഞ്ചകൻ, മ്ലേച്ഛഹൃദയൻ, എവിടെയും വിശ്വസനീയനല്ല. ആദ്യം ദുർമതി ചെയ്ത് വഞ്ചന സംഗ്രഹിച്ചു; ആ വിക്ഷേപം എല്ലാവരുടെയും തലയിൽ ഇറക്കി. ദേവന്മാരുടെ മായയാൽ എല്ലാവരും മോഹിച്ചു; രാമനോട് അതിശയകരമായ പ്രേമമുള്ളതിനാൽ അവർ അവനിൽനിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞില്ല. ഭയവും വിക്ഷേപവും പിടിച്ച് മനസ്സ് എവിടെയും സ്ഥിരമല്ല; ഒരു നിമിഷം കാട് ഇഷ്ടം, മറു നിമിഷം വീട് സുന്ദരം. ദ്വിധാമനസ്കരായ പ്രജകൾ ദുഃഖിതരായി, നദി സമുദ്ര സംഗമത്തിലെ വെള്ളം പോലെ. ദ്വിചിത്തരായി എവിടെയും തൃപ്തി നേടിയില്ല; ഒരാൾ മറ്റൊരാളോട് തങ്ങളുടെ ഹൃദയരഹസ്യം പറഞ്ഞില്ല. ഇത് കണ്ട് കരുണാനിധിയായ ഭഗവാൻ ഹൃദയത്തിൽ പുഞ്ചിരിച്ച് പറഞ്ഞു: യൗവന ഇന്ദ്രൻ നായയെപ്പോലെയാണ്.
ദോഹ 302
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||
ഭരതൻ, ജനകൻ, മുനിമാർ, മന്ത്രിമാർ, ജ്ഞാനികളായ ജാഗ്രതരെ ഒഴിവാക്കി, ദേവന്മാരുടെ മായ മറ്റുള്ള എല്ലാവരെയും അവരവരുടെ അളവിനനുസരിച്ച് പിടിച്ചുകൊണ്ടു, ഓരോരുത്തരും അതിന് യോഗ്യർ എന്നപോലെ.
ചൗപായി 303.1-4
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।
रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।
जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।
महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||
sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||
rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||
bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||
jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||
mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||
āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||
kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||
കാരുണ്യത്തിന്റെ സമുദ്രമായ രാമൻ ജനങ്ങൾ ദുഃഖിക്കുന്നത് കണ്ടു; അവർ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം സ്നേഹത്താലും ദേവന്മാരുടെ തലവനായ ഇന്ദ്രന്റെ വഞ്ചനകളാലും ഭാരം വഹിച്ചിരുന്നു. സഭയും രാജാവും ഗുരുവും ബ്രാഹ്മണരും മന്ത്രിമാരും: ഭരതന്റെ ഭക്തി അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും മനസ്സിനെ തങ്ങളുടെ കൈയിൽ വായിക്കുന്ന ഒരു ഉപകരണം പോലെ ആക്കി. അവർ രാമനെ നോക്കി, ചിത്രത്തിൽ വരച്ച രൂപങ്ങൾ പോലെ, ലജ്ജയോടെ, മനഃപാഠം ചെയ്ത വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. ഭരതന്റെ സ്നേഹം, അവന്റെ വിനയം, അവന്റെ താഴ്മ, അവന്റെ മഹത്വം: കേൾക്കാൻ സന്തോഷം നൽകുന്നവ, പക്ഷേ വർണ്ണിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവ. അവന്റെ ഭക്തിയുടെ ഒരു ചെറിയ ഭാഗം പോലും കണ്ട്, മുനിമാരുടെ സമൂഹവും മിഥിലയുടെ രാജാവും സ്നേഹത്തിൽ മുഴുകി. എങ്കിൽ തുളസീദാസൻ അവന്റെ മഹത്വം എങ്ങനെ പറയും? ഭക്തിയുടെ സ്വാഭാവിക വരദാനം കൊണ്ടുമാത്രം എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ നല്ല ബുദ്ധി ആനന്ദത്താൽ ചലിക്കപ്പെട്ടു. എന്റെ ബുദ്ധി, തന്നെ ചെറുതെന്നും അവന്റെ മഹിമ വലുതെന്നും അറിഞ്ഞ്, ലജ്ജിച്ച്, കവികളുടെ മുഴുവൻ സഭയെയും ഭയന്ന് പിന്മാറി. അതിന് അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല, തന്റെ ആഗ്രഹത്തിന്റെ മിക്കുവികയും ഇല്ല; എന്റെ മനസ്സിന്റെ ചലനം ഒരു കുട്ടിയുടെ സംസാരം പോലെയാണ്.
ദോഹ 303
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।
bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||
ഭരതന്റെ നിര്‍മ്മലമായ കീർത്തി നിര്‍മ്മലമായ ചന്ദ്രൻ, ഭക്തരുടെ ഹൃദയമെന്ന നിര്‍മ്മലാകാശത്തിൽ ഉദിച്ചു, എന്റെ നല്ല ബുദ്ധി ചകോര പക്ഷിയുടെ കുഞ്ഞുപോലെ അതിനെ കണ്ണുകെട്ടാതെ നോക്കിക്കൊണ്ട് നിന്നു.
ചൗപായി 304.1-4
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।
कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।
देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।
धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।
देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।
बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।
bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||
kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||
sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||
dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||
dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||
desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||
bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||
tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||
വേദങ്ങൾക്കുപോലും ഭരതന്റെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കുക എളുപ്പമല്ല; കവികളേ, എന്റെ ചെറിയ ബുദ്ധിയുടെ ധൃഷ്ടതയെ ക്ഷമിക്കണം. ഭരതന്റെ സത്യമായ ഭക്തി പറയുമ്പോഴോ കേൾക്കുമ്പോഴോ സീതയുടെയും രാമന്റെയും തിരുവടികളിൽ ഭക്തി കൊള്ളാതിരിക്കുന്നവൻ ആരാണ്? ഭരതനെ ഓർക്കുമ്പോഴും രാമന്റെ സ്നേഹം എളുപ്പത്തിൽ വരാത്തവൻ, അത്ര ദുഷ്ടനായ മറ്റാരുണ്ട്? അവിടെ എല്ലാവരുടെയും അവസ്ഥ കണ്ട്, തന്റെ ഭക്തരുടെ ഹൃദയം അറിയുന്ന കരുണയും ജ്ഞാനവുമുള്ള രാമൻ, ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവൻ, ധീരനായവൻ, നീതിയിൽ നിപുണൻ, സത്യം, സ്നേഹം, നല്ല സ്വഭാവം, സുഖം എന്നിവയുടെ സമുദ്രം, നീതിയും സ്നേഹവും സംരക്ഷിക്കുന്ന രഘുരാജൻ, ദേശം, കാലം, സന്ദർഭം, സഭ എന്നിവ ശ്രദ്ധിച്ച്, എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരമായ, നന്മ വിളയ്ക്കുന്ന, ചന്ദ്രന്റെ അമൃതം പോലെ കേൾക്കാൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "താതേ ഭരതാ, നീ ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്നവൻ, ലോകത്തിന്റെയും വേദങ്ങളുടെയും വഴികളിൽ നിപുണൻ, സ്നേഹത്തിൽ പ്രവീണൻ.
ദോഹ 304
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||
കർമ്മത്തിലും വാക്കിലും മനസ്സിലും നീ പരിശുദ്ധനാണ്; നിനക്ക് തുല്യനായവൻ നീ തന്നെ മാത്രം, പ്രിയ സഹോദരാ. മൂപ്പന്മാരുടെയും സഭാവാസികളുടെയും മുന്നിൽ, ഇത്രയും അസമയത്ത്, ഇളയ സഹോദരന്റെ ഗുണങ്ങളെ എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും?
ചൗപായി 305.1-4
जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।
समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।
तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।
नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।
jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||
samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||
tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||
mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||
tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||
nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||
jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||
അന്നാ, സൂര്യ വംശത്തിന്റെ ആചാരം, നമ്മുടെ പിതാവിന്റെ സത്യനിഷ്ഠ, കീർത്തി, സ്നേഹം എന്നിവ നിനക്ക് അറിയാം. സമയം, സഭ, മുതിർന്നവരോടുള്ള ബഹുമാനം, ഉദാസീനരായവർ, ഹിതവുള്ളവർ, അഹിതകാരികൾ എന്നിവരുടെ മനസ്സുകൾ നിനക്ക് അറിയാം. എല്ലാവരുടെയും പെരുമാറ്റം നിനക്ക് അറിയാം, നിന്റെയും എന്റെയും പരമ ഹിതവും ധർമ്മവും കൂടി. എല്ലാ വിധത്തിലും നിന്നോട് എനിക്ക് പൂർണ്ണ വിശ്വാസമുണ്ട്; എങ്കിലും സന്ദർഭത്തിനനുസരിച്ച് പറയുന്നു. അന്നാ, നമ്മുടെ പിതാവില്ലാതെ നമ്മുടെ കാര്യങ്ങൾ ഗുരുകുലത്തിന്റെ കൃപയാൽ മാത്രം നടക്കുന്നു. ഇല്ലെങ്കിൽ പ്രജകൾ, ബന്ധുക്കൾ, കുടുംബം, നാമും കൂടി എല്ലാവരും നശിച്ചുപോകുമായിരുന്നു. ഒരുവേള കാലത്തിന് വിരുദ്ധമായി സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ, ലോകത്ത് ആർക്ക് അത് ക്ലേശം തരാതിരിക്കും എന്ന് പറ? ആകയാൽ, അന്നാ, വിധി അത്തരം ഉപദ്രവം ഉണ്ടാക്കി, എന്നാൽ മുനിയും മിഥില രാജാവും എല്ലാം രക്ഷിച്ചു.
ദോഹ 305
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||
രാജ്യവും അതിന്റെ കാര്യങ്ങളും, മാനവും കീർത്തിയും, ധർമ്മം, ഭൂമി, സമ്പത്ത്, വാസസ്ഥാനങ്ങൾ: ഗുരുവിന്റെ ശക്തി ഇവയെല്ലാം സംരക്ഷിക്കും, ഫലം നന്നായിരിക്കും.
ചൗപായി 306.1-4
सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।
साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।
सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।
sahita samāja tumhāra hamārā |ghara bana gura prasāda rakhavārā ||
mātu pitā gura svāmi nidesū |sakala dharama dharanīdhara sesū ||
so tumha karahu karāvahu mohū |tāta taranikula pālaka hohū ||
sādhaka eka sakala sidhi denī |kīrati sugati bhūtimaya benī ||
so bicāri sahi saṁkaṭu bhārī |karahu prajā parivāru sukhārī ||
bā̃ṭī bipati sabahiṁ mohi bhāī |tumhahi avadhi bhari baṛi kaṭhināī ||
jāni tumhahi mṛdu kahaũ kaṭhorā |kusamayã tāta na anucita morā ||
hohiṁ kuṭhāyã subaṁdhu suhāe |oṛiahiṁ hātha asanihu ke ghāe ||
നിങ്ങളുടെയാളുകളും എന്റെയാളുകളും സമൂഹത്തോടൊപ്പം, വീട്ടിലും കാട്ടിലും, ഗുരുവിന്റെ കൃപയെ കാവൽ ആയി കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. അമ്മ, അച്ഛൻ, ഗുരു, സ്വാമി എന്നിവരുടെ ആജ്ഞ, ഭൂമിയെ താങ്ങുന്ന ശേഷനെപ്പോല, എല്ലാ ധർമ്മത്തെയും താങ്ങുന്നു. ആ ആജ്ഞ നീ അനുസരിക്കുക, എന്നെയും അനുസരിക്കാൻ വരുത്തുക. പ്രിയ സഹോദരാ, സൂര്യ വംശത്തിന്റെ രക്ഷകനാകുക. അത് എല്ലാ സിദ്ധികളെയും തരുന്ന ഏക സാധനം, കീർത്തി, നല്ല ഗതി, സമ്പത്ത് എന്നിവ കൊണ്ട മൂന്ന് നദികൾ. ഇത് ആലോചിച്ച്, ഭാരി കഷ്ടം സഹിക്കുക, പ്രജകളെയും കുടുംബത്തെയും സുഖിപ്പിക്കുക. സഹോദരാ, ഞാൻ കഷ്ടം എല്ലാവർക്കും പങ്കിട്ടു, എന്നാൽ നിന്റെ മേൽ മുഴുവൻ കാലത്തേക്കും ഏറ്റവും വലിയ കഠിനത വന്നുചേർന്നു. നീ മൃദുവാണെന്ന് അറിഞ്ഞും ഞാൻ കഠിനമായി സംസാരിക്കുന്നു. താതാ, കാലം ചീത്തയാണ്, എന്റെ വാക്കുകൾ അനുചിതമല്ല. ആവശ്യമായ സമയത്ത്, നല്ല സഹോദരന്മാർ കേടായി നിൽക്കുന്നു, കൈകൾ മിന്നലടിയെപ്പോലും തടയാൻ ഉയർത്തുന്നതുപോലെ.
ദോഹ 306
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।
sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi |tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṁ soi ||306||
സേവകൻ കൈകളും കാലുകളും കണ്ണുകളും പോലെയും, യജമാനൻ വായ പോലെയും ആണ്. തുളസീദാസൻ പറയുന്നു: സ്നേഹത്തിന്റെ ഈ രീതി കേട്ട്, നല്ല കവികൾ അതിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു.
ചൗപായി 307.1-4
सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।
सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।
भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।
नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।
अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।
सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।
sabhā sakala suni raghubara bānī |prema payodhi amia janu sānī ||
sithila samāja saneha samādhī |dekhi dasā cupa sārada sādhī ||
bharatahi bhayau parama saṁtoṣū |sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū ||
mukha prasanna mana miṭā biṣādū |bhā janu gū̃gehi girā prasādū ||
kīnha saprema pranāmu bahorī |bole pāni paṁkaruha jorī ||
nātha bhayau sukhu sātha gae ko |laheũ lāhu jaga janamu bhae ko ||
aba kṛpāla jasa āyasu hoī |karauṁ sīsa dhari sādara soī ||
so avalaṁba deva mohi deī |avadhi pāru pāvauṁ jehi seī ||
രഘു കുലത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട സഭ മുഴുവനും, അമൃതത്തിൽ നനഞ്ഞ സ്നേഹത്തിന്റെ മഹാസമുദ്രം പോലെ, ഉരുകി. സമൂഹം സ്നേഹത്തിന്റെ സമാധിയിൽ ക്ഷീണിച്ചു; അവരുടെ അവസ്ഥ കണ്ട്, വാക്കിന്റെ ദേവതയായ ശാരദ മൗനം കൈക്കൊണ്ടു. ഭരതന് പരമമായ സന്തോഷം ഉണ്ടായി; സ്വാമി മുഖം കാണിച്ചപ്പോൾ, ദുഃഖവും ദോഷവും തിരിഞ്ഞു പോയി. മുഖം പ്രസന്നമായി, മനസ്സിന്റെ ദുഃഖം മാഞ്ഞു, ഊമയ്ക്ക് വാക്ക് ലഭിച്ചതു പോലെ. വീണ്ടും സ്നേഹത്തോടെ തൊഴുത്, താമരക്കരങ്ങൾ കൂട്ടി, സംസാരിച്ചു. "സ്വാമീ, നിങ്ങളോടൊപ്പം ഞാൻ പോയതുപോലെ സുഖം കിട്ടി; ലോകത്ത് ജനിച്ചതിന്റെ ഫലം നേടി." "ഇനി, കൃപാളുവേ, എന്ത് കല്പന വരുന്നുവോ, അത് തലയിൽ വച്ച് ഭക്തിയോടെ ചെയ്യാം." "ആ ആധാരം, ദേവാ, എനിക്ക് തരുക; അത് സേവിച്ച് വനവാസകാലത്തിന്റെ കരയിൽ എത്താം."
ദോഹ 307
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।
deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi |āneũ saba tīratha salilu tehi kahã kāha rajāi ||307||
ദേവന്മാരുടെ ദേവാ, നിന്റെ അഭിഷേകത്തിനായി ഗുരുവിന്റെ കല്പന സ്വീകരിച്ച്, എല്ലാ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ജലം കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു. അവയെക്കുറിച്ച് നിന്റെ കല്പന എന്ത്?
ചൗപായി 308.1-4
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।
कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।
eku manorathu baṛa mana māhīṁ |sabhayã sakoca jāta kahi nāhīṁ ||
kahahu tāta prabhu āyasu pāī |bole bāni saneha suhāī ||
citrakūṭa suci thala tīratha bana |khaga mṛga sara sari nirjhara girigana ||
prabhu pada aṁkita avani biseṣī |āyasu hoi ta āvauṁ dekhī ||
avasi atri āyasu sira dharahū |tāta bigatabhaya kānana carahū ||
muni prasāda banu maṁgala dātā |pāvana parama suhāvana bhrātā ||
riṣināyaku jahã āyasu dehīṁ |rākhehu tīratha jalu thala tehīṁ ||
suni prabhu bacana bharata sukha pāvā |muni pada kamala mudita siru nāvā ||
എന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു വലിയ ആഗ്രഹമുണ്ട്, എന്നാൽ ഭയത്താലും ലജ്ജയാലും അത് പറയാൻ കഴിയുന്നില്ല. "പറ, അനിയൻ" എന്ന് പ്രഭു കല്പിച്ചു. പ്രഭുവിന്റെ കല്പന ലഭിച്ച്, ഭരതൻ സ്നേഹത്താൽ മനോഹരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു. ചിത്രകൂടമെന്ന പവിത്ര ഭൂമി, തീർത്ഥാടന സ്ഥലങ്ങളും കാടുകളും, പക്ഷികളും മാനുകളും, തടാകങ്ങളും നദികളും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങളും മലകളും, പ്രഭുവിന്റെ പാദങ്ങൾ പതിഞ്ഞ ഭൂമി പ്രത്യേകിച്ച്, നീ കല്പിച്ചാൽ ഞാൻ വന്ന് അവയെ കാണുന്നു. "നിശ്ചയമായും അത്രിയുടെ കല്പന തലയിൽ ഏറ്റു, അനിയൻ, ഭയമില്ലാതെ കാട്ടിൽ ചുറ്റി നടക്കുക. മുനിയുടെ കൃപയാൽ കാട് മംഗളം നൽകുന്നത്, അനിയൻ, പവിത്രമായത്, അത്യന്തം സുന്ദരമായത്. മുനിമാരുടെ നായകൻ എവിടെ കല്പിക്കുന്നോ, അവിടെ തീർത്ഥ ജലം നിലത്തും വെള്ളത്തിലും വെക്കുക. പ്രഭുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭരതൻ സന്തോഷം അടഞ്ഞു, മുനിയുടെ പാദ പദ്മങ്ങളിൽ ആനന്ദത്തോടെ തല വണങ്ങി.
ദോഹ 308
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।
bharata rāma saṁbādu suni sakala sumaṁgala mūla |sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla ||308||
ഭരതനും രാമനും തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണം കേട്ട്, അത് എല്ലാ ശുഭങ്ങൾക്കും മൂലമായിരിക്കെ, തങ്ങളുടെ സ്വാർത്ഥത്തെ മനസ്സിൽ വെച്ച ദേവന്മാർ ആ കുലത്തെ പ്രശംസിച്ച് ദേവതരുവിന്റെ പൂക്കളെ മഴയായി പെയ്യിച്ചു.
ചൗപായി 309.1-4
धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।
भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।
मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।
सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।
राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।
dhanya bharata jaya rāma gosāīṁ |kahata deva haraṣata bariāī ||
muni mithilesa sabhā̃ saba kāhū |bharata bacana suni bhayau uchāhū ||
bharata rāma guna grāma sanehū |pulaki prasaṁsata rāu bidehū ||
sevaka svāmi subhāu suhāvana |nemu pemu ati pāvana pāvana ||
mati anusāra sarāhana lāge |saciva sabhāsada saba anurāge ||
suni suni rāma bharata saṁbādū |duhu samāja hiyã haraṣu biṣādū ||
rāma mātu dukhu sukhu sama jānī |kahi guna rāma prabodhīṁ rānī ||
eka kahahiṁ raghubīra baṛāī |eka sarāhata bharata bhalāī ||
"ധന്യൻ ഭരതൻ! നമ്മുടെ നാഥനായ രാമന് ജയം!" എന്ന് ദേവന്മാർ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു, അവരുടെ ആനന്ദം അടക്കാനാവാതെ പൊട്ടിവിടർന്നു. മുനി, മിഥിലാ രാജാവ്, സഭയിലുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാവരും ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. വിദേഹ രാജാവ്, ആനന്ദം കൊണ്ട് പുളകിതനായി, ഭരതന്റെയും രാമന്റെയും ഗുണസമൂഹത്തെയും സ്നേഹത്തെയും പ്രശംസിച്ചു. സേവകനും സ്വാമിയ്ക്കും ഉള്ള മനോഹരമായ സ്വഭാവം, അവരുടെ നിഷ്ഠയും സ്നേഹവും പവിത്രമായവയെക്കാൾ പവിത്രമായിരുന്നു. മന്ത്രിമാരും സഭയിലെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും ഭക്തിയോട് നിറഞ്ഞ്, തങ്ങളുടെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് അവരെ പ്രശംസിക്കാൻ തുടങ്ങി. രാമന്റെയും ഭരതന്റെയും സംഭാഷണം വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട്, രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളുടെയും ഹൃദയങ്ങളിൽ ദുഃഖം കലർന്ന ആനന്ദം ഉണ്ടായിരുന്നു. രാമന്റെ മാതാവ്, തന്റെ ദുഃഖവും സുഖവും സമമായി കരുതി, രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞ് രാജ്ഞിമാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ചിലർ രഘു കുല വീരന്റെ മഹത്വത്തെ പ്രശംസിച്ചു; ചിലർ ഭരതന്റെ നന്മയെ പുകഴ്ത്തി.
ദോഹ 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।
atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya tahã pāvana amia anūpa ||309||
അന്ന് അത്രി ഭരതനോട് പറഞ്ഞു: മലയുടെ അടുത്ത് ഒരു നല്ല കിണർ ഉണ്ട്. അവിടെ എല്ലാ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളുടെ ജലവും, പവിത്രമായ, അമൃത സമാനമായ, അതുല്യമായ ജലവും വെക്കുക.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
