Prakarana 30
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
การจัดรสในอโยธยากาณฑ์เป็นการรวมกันของกรุณาและศานติ กรุณา เพราะสังคมทั้งหมดกลายเป็น "ผู้ที่สั่นไหวด้วยความโศก" จากการพรากจากราม ศานติ เพราะการพรากนั้นเองให้กำเนิดวิเวกและไวราคยะ ในส่วนนี้การเปลี่ยนแปลงนั้นละเอียดอ่อนเป็นอย่างยิ่ง: ความรักซึ่งกันและกันของรามและภรต ความเคารพต่อคุรุ วิกฤตธรรมของชนก ความมุ่งมั่นเพื่อผลประโยชน์ของเทพทั้งหลาย และในที่สุด "เศวกธรรม" ของภรต ผ่านสิ่งเหล่านี้ทั้งหมด ธรรมถูกสถาปนาไม่ใช่เป็นเพียงกฎ แต่เป็นอำนาจการตัดสินใจเพื่อสวัสดิภาพของประชาชนที่สอดคล้องกับ "รามรุข" ซึ่งเป็นพระประสงค์ขององค์ภควาน ในที่นี้ตุลสีหมุนราชธรรม คุรุธรรม และทาสยภักติบนแกนเดียวกัน: โดยปราศจากความรักต่อบาทจันทร์ของราม โยคะ ชญานะ และกรรมทั้งหมดย่อม "มอดไหม้ไป" บนขั้นตอนนี้สาธกะเรียนรู้ว่าหนทางสู่การหลุดพ้นไม่ใช่สิทธิส่วนบุคคล แต่เป็นการยอมรับด้วยความถ่อมตนต่อพระบัญชาขององค์ภควาน นี่คือจิตวิญญาณศูนย์กลางของบุคลิกภาพของภรต
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
พระรามและนางสีดา รำลึกถึงคุณความดีของภรตะด้วยความรัก ราตรีผ่านไปสำหรับทั้งสองดุจการกระพริบตา เมื่อรุ่งอรุณทั้งสองสภากษัตริย์ตื่นขึ้น และหลังอาบน้ำแล้วจึงเริ่มบูชาเทพเจ้า องค์พระราคุล หลังอาบน้ำแล้วเสด็จไปยังครูของพระองค์ ทรงกราบแตะพระบาท และเมื่อเห็นว่าเวลาเหมาะสมจึงตรัสว่า ข้าแต่องค์พระผู้เป็นนาย ภรตะ ชาวเมือง และพระมารดาทั้งหลาย อยู่ในความโศกเศร้าและเดือดร้อนจากความทุกข์ในการอยู่ป่า กษัตริย์ชนกแห่งมิถิลา พร้อมด้วยข้าราชบริพาร ทรงอดทนต่อความยากลำบากมาเป็นเวลาหลายวันแล้ว ขอองค์พระผู้เป็นนายทรงกระทำสิ่งใดก็ตามที่เหมาะสม ความเกื้อกูลแก่คนทั้งปวงอยู่ในพระหัตถ์ขององค์พระผู้เป็นนาย ตรัสดังนี้แล้ว องค์พระราคุลทรงรู้สึกอายเป็นอย่างยิ่ง และพระฤาษีทรงปิติยินดีเมื่อทรงเห็นความถ่อมตนและนิสัยของพระองค์ หากปราศจากท่าน พระราม ความสุขสบายและเครื่องอำนวยความสะดวกทั้งปวงของทั้งสองสภากษัตริย์ย่อมเป็นดุจนรก
โทหา 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
พระราม ท่านคือชีวิตแห่งชีวิต วิญญาณแห่งวิญญาณ และความสุขแห่งความสุขทั้งปวง ผู้ใดที่ละท่านแล้วยังพอใจอยู่ในบ้าน โอ บุตรของข้า ผู้นั้นย่อมมีพระพรหมลิขิตผิดทาง
เจาปาอี 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
ขอให้ความสุข การกระทำ และหน้าที่นั้น จงมอดไหม้ไป ในที่ซึ่งไม่มีความรักต่อบัวบาทของพระราม ให้โยคะนั้นเป็นโยคะเทียม และความรู้นั้นเป็นความไม่รู้ ในที่ซึ่งความรักต่อพระรามไม่เป็นใหญ่ ปราศจากท่านแล้วผู้คนย่อมเป็นทุกข์ และด้วยท่านย่อมเป็นสุข ท่านย่อมทราบซึ่งสิ่งที่อยู่ในใจของผู้ใดผู้หนึ่ง พระบัญชาของท่านเป็นที่แบกรับไว้บนศีรษะของคนทั้งปวง และแดนความกรุณาของท่าน ความเป็นไปของสรรพสิ่งย่อมเป็นที่ทราบดี บัดนี้ขอท่านโปรดวางพระบาทเดินทางสู่อาศรม พระราชาแห่งพระฤาษีทรงอ่อนกำลังด้วยความรัก แล้วพระรามทรงทำความเคารพและเสด็จจากไป พระฤาษีทรงสงบจิตและเสด็จไปยังชนกะ พระคุรุทรงเล่าพระวาจาของพระรามแด่พระราชา ซึ่งงดงามด้วยความอ่อนโยนและความรักโดยธรรมชาติ มหาราชา บัดนี้จงทำสิ่งซึ่งจะนำความดีงามมาสู่คนทั้งปวง พร้อมกับการรักษาธรรมะ
โทหา 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
ดูกรมหาราช ผู้ทรงเป็นคลังแห่งปัญญา ผู้ทรงรอบรู้ บริสุทธิ์ และมั่นคงในธรรม หากปราศจากพระองค์ ในเวลานี้ ผู้ใดจะมีอำนาจขจัดความสับสนแห่งราชอาณาจักรได้
เจาปาอี 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
ได้ยินถ้อยคำของฤาษี พระเจ้าชนกทรงเปี่ยมด้วยความรัก และเมื่อทอดพระเนตรสภาพของผู้อื่น ความรู้และความวิรัติของพระองค์ก็ยิ่งเป็นวิรัติ ด้วยความรักที่อ่อนแอ พระองค์ทรงตรึกตรองในพระทัยว่า "เรามาที่นี่ไม่ดีนัก" "กษัตริย์ทรงบัญชาให้พระรามไปป่า แต่พระองค์เองทรงพิสูจน์ความรักอันเป็นที่รักด้วยการสิ้นพระชนม์เพื่อพระโอรส" "บัดนี้เราส่งพระองค์จากป่าหนึ่งไปยังอีกป่าหนึ่ง แล้วเราจะกลับไปด้วยความยินดี โอ้อวดปัญญาของเรา" เมื่อฤาษี มุนี และพราหมณ์ได้ยินและเห็นเช่นนี้ ท่านเหล่านั้นก็ถูกความรักครอบงำและเป็นทุกข์เป็นพิเศษ ทรงเข้าใจกาลเวลา กษัตริย์ทรงตั้งความอดทนและเสด็จไปยังสถานที่ของภรตพร้อมด้วยบริวาร ภรตเสด็จออกมาต้อนรับและถวายอาสนะที่เหมาะสมกับกาลเวลา กษัตริย์แห่งติรหุตตรัสว่า "ภรตที่รัก สภาพของพระราม วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รฆุ เจ้ารู้ดีอยู่แล้ว"
โทหา 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
พระรามทรงมีพระปฏิญาณในสัจจะ ทรงมั่นคงในธรรม ทรงสุภาพและทรงรักในหมู่ทั้งปวง แต่ทรงสงวนท่าทีด้วยความถ่อมตนท่ามกลางความยากลำบากนี้ จงตรัส พระบัญชาใดที่พระองค์จะทรงประทาน
เจาปาอี 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
ได้ยินดังนั้น กายของภรตก็ขนลุก ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา ทรงสงบจิตใจอย่างยิ่งแล้วจึงตรัสว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่รักยิ่งและเคารพสักการะดุจบิดา ท่านเป็นผู้ปรารถนาดีดุจครูตระกูล มารดาและบิดาก็มิอาจเป็นมิตรเช่นท่านได้ ที่นี่มีพระวิศวามิตรและพระฤาษีทั้งหลาย พร้อมด้วยอำมาตย์และที่ประชุมทั้งปวง และตัวท่านเองในวันนี้ก็ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งปัญญา ทรงทราบว่าข้าพระองค์เป็นเด็ก เป็นผู้รับใช้ เป็นผู้เชื่อฟังพระบัญชา ขอพระองค์ทรงสั่งสอนข้าพระองค์เถิด ในที่ประชุมเช่นนี้และในสถานที่เช่นนี้ ท่านทรงถามข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นผู้มัวหมองควรเก็บเสียงเงียบ และหากกล่าวก็เป็นดังคนบ้าพาล ข้าพระองค์กล่าวเรื่องใหญ่หลวงจากปากเล็กน้อย ขอท่านผู้เป็นบิดาอภัยให้ เมื่อทรงเห็นว่าพระพรหมลิขิตเป็นปฏิปักษ์ต่อข้าพระองค์ พระเวท พระอาคม และพระปุราณที่เป็นที่รู้จัก ต่างประกาศไว้ และโลกย่อมรู้ว่า ธรรมแห่งการรับใช้นั้นยากยิ่ง ธรรมแห่งผู้รับใช้ที่มีต่อสวามีนั้นขัดแย้งกับประโยชน์ส่วนตน ความเป็นศัตรูนั้นบอดสนิท และความรักก็มิอาจให้ตระหนักรู้ได้
โทหา 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
ทรงรักษาพระทัยของพระราม พระธรรมและพระปฏิญาณไว้เบื้องหน้า และทรงรู้ว่าข้าพระองค์อยู่ภายใต้บังคับบัญชา จงทรงกระทำสิ่งที่ทุกคนเห็นชอบ สิ่งที่นำความเจริญมาสู่ทุกคน ทรงจำแนกความรักแท้
เจาปาอี 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
ได้ยินถ้อยคำของภรตะและเห็นอัธยาศัยของท่าน พระเจ้าชนกะพร้อมด้วยราชสภาทั้งหมดต่างสรรเสริญท่าน ถ้อยวาจาของท่านเข้าใจง่ายแต่ลึกซึ้ง อ่อนโยนและไพเราะแต่หนักแน่น มีความหมายไม่จำกัดด้วยถ้อยคำเพียงน้อยนิด ดั่งใบหน้าสะท้อนในกระจก ซึ่งมือจะคว้าไม่ได้ ดังนั้นคือวาจาอัศจรรย์ของท่าน ที่จะหยิบจับไม่ได้ พระเจ้าแผ่นดิน ภรตะ และมุนี พร้อมด้วยสมาชิกทั้งหมด ไปยังที่ที่พระรามประทับอยู่ ผู้ทรงเป็นดั่งพระจันทร์แก่ดอกกุมุทคือเทวดาทั้งหลาย ได้ยินข่าวนั้น ปวงชนทั้งหมดย่อมวิตกกังวล ดั่งฝูงปลาเมื่อน้ำใหม่ไหลมาถึง เหล่าเทวดาได้เห็นสภาพของครูแห่งตระกูลก่อนเป็นอันดับแรก แล้วจึงเห็นความรักพิเศษของพระเจ้าชนกะ ทอดพระเนตรภรตะผู้เต็มเปี่ยมด้วยความภักดีต่อพระราม เหล่าเทวดาผู้เห็นแก่ตนเองย่อมสิ้นกำลังใจ สั่นเทาในหทัย ทอดเห็นทุกคนเต็มเปี่ยมด้วยความรักต่อพระราม ความวิตกกังวลจึงก้าวล่วงประมาณทุกที และย่อมไร้ที่พึ่งในความวิตก
โทหา 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
ท้าวอินทร์จักรพรรดิเทวดากล่าวด้วยความกังวลว่า พระรามทรงถูกความรักและความละอายยึดถืออยู่ ท่านทั้งหลายจงร่วมกันคิดอุบายบางอย่าง มิฉะนั้นกิจการของเราก็จะพังทลาย
เจาปาอี 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
ทวยเทพทรงระลึกถึงพระสารทาและสรรเสริญท่าน: ข้าแต่เทวี โปรดคุ้มครองทวยเทพผู้มาหาท่านเพื่อที่พึ่ง จงใช้มายาของท่านเองหันความคิดของภรตะไปทางอื่น และคุ้มครองวงศ์ทวยเทพภายใต้การลวง ได้ฟังคำทูลของทวยเทพแล้ว พระเทวีผู้ทรงปัญญา ทรงทราบว่าทวยเทพเป็นคนหลงเห็นแก่ตัว จึงตรัสตอบ ท่านทั้งหลายขอให้ข้าหันความคิดของภรตะหรือ แม้มีตาพันดวงก็มองเขาสุเมรุไม่เห็น มายาของพระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะนั้นยิ่งใหญ่หนักหนา กระนั้นก็ยังไม่อาจหยั่งรู้ความคิดของภรตะได้ ท่านจะให้ข้าหลอกความคิดเช่นนั้นหรือ แสงจันทร์จะปล้นแสงอาทิตย์อันร้อนแรงได้หรือ พระสีอาและพระรามประทับอยู่ในหัวใจของภรตะ จะมีความมืดได้อย่างไรในที่ที่ดวงอาทิตย์ส่องแสง ตรัสเช่นนั้นแล้ว พระสารทาเสด็จไปยังโลกของพระพรหม ทวยเทพทั้งหลายยังความวิตกดังนกจักรวากะในราตรี
โทหา 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
เทวดาผู้มักประโยชน์ส่วนตน พระทัยทรงมัวหมอง ทรงวางแผนคำปรึกษาอันคดโกงและชั่วร้าย ทรงกุแผนการ มายาทรงเข้มแข็ง ทรงให้เกิดความกลัว ความสับสน ความทุกข์ทรมาน และความกระวนกระวาย
เจาปาอี 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
อินทร์จอมเทพได้วางแผนชั่วร้ายแล้วเฝ้ารอด้วยความกังวล ทุกการสำเร็จหรือล้มเหลวอยู่ในมือของภรตะทั้งสิ้น ชนกะเสด็จเข้าเฝ้าพระราม และพระรามผู้เป็นประทีปแห่งราชวงศ์สุริยะทรงต้อนรับทุกท่านด้วยเกียรติ ในเวลาอันเหมาะสมต่อที่ประชุมและสอดคล้องกับธรรม วสิษฐ์ปุโรหิตแห่งราชวงศ์ราฆุจึงตรัส ท่านแจ้งถึงบทสนทนาระหว่างชนกะกับภรตะ และกล่าวซ้ำถ้อยคำอันงดงามของภรตะ ท่านพระราม พระบัญชาใดที่พระองค์ประทาน ขอให้กระทำตามทั้งสิ้น นี่คือความเห็นของข้าพระองค์ ได้ฟังดังนั้น พระรามทรงประนมมือทั้งสองแล้วตรัสด้วยพระสุรเสียงอันจริงแท้ บริสุทธิ์ และอ่อนโยน ขณะที่ท่านและองค์พระเจ้ามิถิลายังประทับอยู่ การที่ข้าพระองค์จะตรัสย่อมไม่สมควรอย่างยิ่ง พระบัญชาใดที่ท่านกับพระเจ้าแผ่นดินจะประทาน ข้าพระองค์ขอสาบานด้วยท่านว่าจักทรงรับไว้บนพระเศียรเป็นแน่แท้
โทหา 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
ได้ยินคำสาบานของพระรามแล้ว มุนีวสิษฐ์และพระเจ้าชนกทรงรู้สึกละอาย พร้อมด้วยสมาชิกทั้งหมดในสภา ทั้งหมดต่างจ้องมองพระพักตร์ของภรตะ เพราะไม่มีผู้ใดสามารถหาคำตอบได้
เจาปาอี 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
ภรตะ ผู้เป็นน้องชายของพระราม ทอดพระเนตรเห็นสภาพที่ประชุมที่จมอยู่ในความกระอักกระอ่วน จึงทรงตั้งมั่นในความอดทนอันยิ่งใหญ่ ทรงเห็นว่ายังมิใช่เวลาอันสมควร จึงสงบความรักไว้ ดังที่ฤาษีอคัสตยะผู้เกิดในหม้อยับยั้งภูเขาวินธย์ที่กำลังเจริญสูงขึ้น ความโศกเศร้าเปรียบดังอสูรหิรัณยากษะ และปัญญาของภรตะเปรียบดังแผ่นดินที่ถูกอสูรนั้นพาไป แต่คุณธรรมอันบริสุทธิ์ทั้งหลายของพระองค์เปรียบดังครรภ์แห่งโลก ซึ่งผู้ช่วยให้รอดมาจากที่นั่น ปัญญาญาณของภรตะเปรียบดังพระวราหะผู้ทรงพลานุภาพ ซึ่งในขณะนั้นได้ทรงยกแผ่นดินขึ้นมาอีกโดยมิต้องเหนื่อยยาก ทรงพนมมือถวายบังคมต่อทุกท่าน และทรงทูลขอต่อพระราม พระราชา พระคุรุ และบรรดานักบุญ ขอทรงอภัยแด่ข้าพระองค์ในวันนี้เพราะความไม่สมควรอย่างยิ่งของข้าพระองค์ เพราะข้าพระองค์กล่าววาจาอันหยาบกระด้างด้วยโอษฐ์อันอ่อนโยน ทรงระลึกถึงพระสรัสวดีผู้งดงามในพระหทัย และนางได้เสด็จมาจากทะเลสาบมานสแห่งพระมนสิการสู่ดอกบัวคือโอษฐ์ของพระองค์ วาจาของภรตะเปรียบดังหงส์อันงดงาม อันเปี่ยมไปด้วยปัญญาญาณอันบริสุทธิ์ ธรรมะ และความประพฤติอันชาญฉลาด
โทหา 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
ทอดพระเนตรด้วยดวงตาแห่งปัญญาต่อที่ประชุม ซึ่งความรักได้อ่อนแอลง และทรงประนมมือทำความเคารพ ภรตะตรัส ทรงระลึกถึงนางสีดาและองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ
เจาปาอี 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
องค์พระผู้เป็นใหญ่ทรงเป็นบิดา มารดา มิตร ครู และนาย ผู้ควรแก่การสักการะ ผู้ปรารถนาความดีงามสูงสุด และผู้รู้ก้นบึ้งแห่งหัวใจทุกดวง ทรงเป็นผู้ตรงไปตรงมา นายผู้ดีงามแท้จริง คลังแห่งคุณธรรมอันอ่อนโยน ผู้คุ้มครองผู้ที่ก้มกราบ ผู้รู้สรรพสิ่งและผู้มีปัญญา ทรงอานุภาพรอบด้าน ผู้เป็นประโยชน์แก่ผู้เข้ามาพึ่งพระบาท ผู้รักคุณความดี และผู้ขจัดความบกพร่องและบาปกรรม ในบรรดานาย องค์พระผู้เป็นใหญ่ของข้าพระองค์ทรงเสมอเหมือนนายของพระองค์เอง ในบรรดาผู้รับใช้ ข้าพระองค์เสมอเหมือนตัวของข้าพระองค์เอง ข้าพระองค์ขอเรียกนายเป็นพยาน ทอดทิ้งพระวาจาขององค์พระผู้เป็นใหญ่และบิดา ด้วยความหลงใหลข้าพระองค์ได้มายังที่นี่ พร้อมด้วยคณะทั้งหมด ในโลกนี้มีทั้งคนดีและคนชั่ว ทั้งสูงและต่ำ ด้านหนึ่งคืออมฤตและสถานะแห่งความเป็นอมตะ อีกด้านหนึ่งคือยาพิษและความตาย แต่ข้าพระองค์ไม่เคยเห็นหรือได้ยินที่ใดว่ามีผู้ใดปลดพระบัญชาของพระรามจากใจได้แม้แต่น้อย ถึงกระนั้นข้าพระองค์ได้แสดงความกล้าหาญในทุกทาง และองค์พระผู้เป็นใหญ่ทรงรับไว้ด้วยความรักในฐานะการรับใช้
โทหา 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
พระกรุณาและความดีของพระองค์ องค์พระผู้เป็นเจ้า ได้ทรงทำความดีแก่ข้าพระองค์ ความผิดพลาดของข้าพระองค์ได้กลายเป็นเครื่องประดับ ชื่อเสียงอันงดงามของข้าพระองค์สวยงามไปทุกทิศทาง
เจาปาอี 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
แบบแผน คำอ่อนโยน และความยิ่งใหญ่ของท่าน เป็นที่รู้จักทั่วโลก และเวทพร้อมศาสตร์ต่างสรรเสริญ ผู้โหดร้าย คดโกง ชั่วร้าย จิตบาป มีมลทิน ต่ำช้า ไร้คุณธรรม ไร้นาย และไร้ยางอาย: แม้แต่พวกเขา เมื่อได้ยินถึงท่านแล้วจึงมาขอความคุ้มครอง ท่านก็รับเขาเป็นของท่านด้วยการกราบครั้งเดียว ท่านเห็นความผิดของเขา แต่ไม่เคยนำไปไว้ในใจ ได้ยินถึงคุณงามความดีใด ท่านก็กล่าวสรรเสริญในที่ประชุมสัตบุรุษ นายอื่นใดจะทรงโปรดผู้รับใช้เช่นนี้ และจัดเตรียมเครื่องอุปกรณ์ทุกอย่างให้ด้วยตนเอง? ไม่เคยทรงตรึกตรองถึงสิ่งที่ตนได้กระทำ แม้ในความฝัน ทว่าทรงรู้สึกถึงความลำบากใจของผู้รับใช้และทรงเป็นทุกข์ในพระทัย องค์พระผู้เป็นเจ้าของข้าเป็นเช่นนี้ ไม่มีผู้ใดเสมอเหมือน ข้าขอยกแขนขึ้นและกล่าวคำปฏิญาณ สัตว์ร่ายรำและนกแก้วเก่งการท่อง แต่คุณงามความดีและความชำนาญของพวกมัน ขึ้นอยู่กับครูสอนรำและครูสอนเสียงทั้งสิ้น
โทหา 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
ด้วยประการฉะนี้ ทรงแก้ไขและให้เกียรติแก่ผู้รับใช้ของพระองค์ ทรงยกย่องให้เป็นมงกุฎแห่งพระเศียรแก่ผู้ทรงธรรม ผู้ใดนอกจากผู้ทรงพระกรุณาจะทรงรักษาพระเกียรติยศของพระองค์ไว้โดยมั่นคงเช่นนี้ได้
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
