Prakarana 31
यह सोपान ‘वैराग्य-जन्य धर्म-निष्ठा’ का द्वार है: राज्य, परिवार, लोकमर्यादा और निजी प्रेम—इन सबके बीच राम का त्याग ‘धर्म की सर्वोच्चता’ को साधक के अंतःकरण में प्रतिष्ठित करता है। अयोध्या-काण्ड में भक्ति भावुकता नहीं, ‘मर्यादा-आधारित समर्पण’ बनती है; यहाँ साधक सीखता है कि ईश्वर-प्रसाद (आज्ञा/अनुशासन) ही मुक्ति-पथ का वास्तविक आलंबन है।
ಈ ಖಂಡಿತ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ (ದೋ. 300–309) ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಧಾನ ಕರුණೆಯೊಳಗೆ ಶಾಂತ-ಭಕ್ತಿಯ ಉದಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭರತನ ವಿನಯ, ಅಪರಾಧ-ಬೋಧ, ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿ-ಸೇವಕ-ಧರ್ಮದ ಭಾಷೆ ‘ದಾಸ್ಯ’ವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಇತ್ತ ರಾಮನ ಉತ್ತರವು ನೀತಿ, ಲೋಕಲಜ್ಜೆ, ಗುರು-ಸಮಾಜ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನ, ಮತ್ತು ಅವಕಾಶ-ಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ‘ಮರ್ಯಾದೆ’ಯನ್ನು ಧರ್ಮ-ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಾವುಕ ಕರුණೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅಳುವಾಗಿಯೇ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ—ಅದನ್ನು ವಿವೇಕ-ಸಹಿತ ಸಮರ್ಪಣೆಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಮಾಯೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರ (ಮಘವಾ)ನ ಕಪಟ-ಚೇಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಹೊರಗಿನ ಶುಭೇಚ್ಛೆಯೊಳಗೂ ಸ್ವಾರ್ಥ-ಛಲ ಅಡಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಚ್ಚಿ ಭಕ್ತಿ ‘ಸ್ವಾರಥ ಛಲ ಫಲ ಚಾರಿ ಬಿಹಾಯಿ’ಯಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡವು ಸೋಪಾನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ‘ತ್ಯಾಗದ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ’ದಿಂದ ‘ಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಪಕ್ವತೆ’ವರೆಗೆ ಸಾಧಕನನ್ನು ಏರಿಸುತ್ತದೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 300.1-4
सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ।आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।
तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा।सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।
देखेउँ पाय सुमंगल मूला।जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।
बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू।बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।
कृपा अनुग्रह अंगु अघाई।कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।
राखा मोर दुलार गोसाईं।अपनें सील सुभायँ भलाईं।।
नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई।स्वामि समाज सकोच बिहाई।।
अबिनय बिनय जथारुचि बानी।छमिहि देउ अति आरति जानी।।
soka sanehã ki bāla subhāẽ |āyaũ lāi rajāyasu bāẽ ||
tabahũ kṛpāla heri nija orā |sabahi bhā̃ti bhala māneu morā ||
dekheũ pāya sumaṁgala mūlā |jāneũ svāmi sahaja anukūlā ||
baṛeṁ samāja bilokeũ bhāgū |baṛīṁ cūka sāhiba anurāgū ||
kṛpā anugraha aṁgu aghāī |kīnhi kṛpānidhi saba adhikāī ||
rākhā mora dulāra gosāīṁ |apaneṁ sīla subhāyã bhalāīṁ ||
nātha nipaṭa maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī |svāmi samāja sakoca bihāī ||
abinaya binaya jathāruci bānī |chamihi deu ati ārati jānī ||
ದುಃಖವೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಅಥವಾ ಮಗುವಿನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆ ಇಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದೆ. ಆದರೂ ಕೃಪಾಳುವಾದವರು ತಮ್ಮವನೆಂದು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರು, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾದ ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಸಹಜವಾಗಿ ನನಗೆ ಅನುಕೂಲಕರರೆಂದು ತಿಳಿದೆ. ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದೆ: ನನ್ನ ತಪ್ಪು ದೊಡ್ಡದು, ಆದರೆ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪ್ರೀತಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು. ಕೃಪಾನಿಧಿ, ತಮ್ಮ ಕೃಪೆ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರತಿ ಅಂಗವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಿತಿಮೀರಿ ಮಾಡಿದರು. ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ, ತಮ್ಮ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವದ ಒಳ್ಳೆಯತನದಿಂದ, ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದರು. ನಾಥನೇ, ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಧೈರ್ಯ ತೋರಿದೆ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಮುಂದೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಭೆಯ ಮುಂದೆ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆ. ನನ್ನ ಮಾತುಗಳು, ಅವಿನಯವೋ ವಿನಯವೋ, ನನಗೆ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಆಡಿದೆ; ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ, ನನ್ನ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾದದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲಿ.
ದೋಹಾ 300
सुहृद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।
suhṛda sujāna susāhibahi bahuta kahaba baṛi khori |āyasu deia deva aba sabai sudhārī mori ||300||
ನಿಜವಾದ ಸ್ನೇಹಿತ, ಜ್ಞಾನಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು. ಈಗ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ, ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು; ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸರಿಪಡಿಸಿದ್ದೀಯ.
ಚೌಪಾಯಿ 301.1-4
प्रभु पद पदुम पराग दोहाई।सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।
सो करि कहउँ हिए अपने की।रुचि जागत सोवत सपने की।।
सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई।स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।
अग्या सम न सुसाहिब सेवा।सो प्रसादु जन पावै देवा।।
अस कहि प्रेम बिबस भए भारी।पुलक सरीर बिलोचन बारी।।
प्रभु पद कमल गहे अकुलाई।समउ सनेहु न सो कहि जाई।।
कृपासिंधु सनमानि सुबानी।बैठाए समीप गहि पानी।।
भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ।सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।
prabhu pada paduma parāga dohāī |satya sukṛta sukha sīvã suhāī ||
so kari kahaũ hie apane kī |ruci jāgata sovata sapane kī ||
sahaja sanehã svāmi sevakāī |svāratha chala phala cāri bihāī ||
agyā sama na susāhiba sevā |so prasādu jana pāvai devā ||
asa kahi prema bibasa bhae bhārī |pulaka sarīra bilocana bārī ||
prabhu pada kamala gahe akulāī |samau sanehu na so kahi jāī ||
kṛpāsiṁdhu sanamāni subānī |baiṭhāe samīpa gahi pānī ||
bharata binaya suni dekhi subhāū |sithila sanehã sabhā raghurāū ||
ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಕಮಲ ಪಾದಗಳ ಧೂಳಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅದು ಸತ್ಯ, ಪುಣ್ಯ, ಸುಖಗಳ ಸುಂದರ ಸೀಮೆ. ಆ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿ, ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿ, ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಕೂಡ ನನಗಿರುವ ಬಯಕೆ. ಅದು ಸಹಜ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು, ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮೋಸ, ನಾಲ್ಕು ಫಲಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು. ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸೇವೆಗೆ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ವಿಧೇಯನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ. ದೇವಾ, ನಿನ್ನ ದಾಸ ಆ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮಹಾವ್ಯಾಪೃತನಾದನು; ಅವನ ದೇಹ ರೋಮಾಞ್ಚಿತವಾಯಿತು, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಅವನು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಕಮಲ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಆ ಕ್ಷಣ, ಆ ಪ್ರೀತಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದವು. ಕರುಣಾ ಸಾಗರನು ಅವನನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ, ಅವನ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತಿರ ಕೂರಿಸಿದನು. ಭರತನ ವಿನಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ, ರಘು ರಾಜ, ಸಭೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕರಗಿದರು.
ಛಂದ 301
रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।
भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।
raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī |mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī ||
bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se |tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||
ರಘುವಿನ ಒಡೆಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮೈಮರೆದ, ಸಾಧುಗಳ ಸಮಾಜ, ಮುನಿಗಳು, ಮಿಥಿಲೆಯ ಧನಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದರು; ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸಹೋದರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಹೊಗಳಿದರು. ದೇವತೆಗಳು ಭರತನನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವರ ಮನಸು ಕಲುಷಿತವಾಗಿತ್ತು. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಕೇಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲಾ ಜನರೂ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ, ರಾತ್ರಿ ಬರುವಾಗ ಕಮಲಗಳು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು.
ಸೋರಠಾ 301
देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।
dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba |maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||
ಎರಡೂ ಸಭೆಗಳ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷ ಸ್ತ್ರೀಯರು ದುಃಖದಿಂದ ಬಳಲಿದ್ದಾರೆಂದು ನೋಡಿ, ಮಹಾ ಮಲಿನನಾದ ಇಂದ್ರ, ಈಗಾಗಲೇ ಸತ್ತವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ, ತನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಬಯಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 302.1-4
कपट कुचालि सीवँ सुरराजू।पर अकाज प्रिय आपन काजू।।
काक समान पाकरिपु रीती।छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।
प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला।सो उचाटु सब कें सिर मेला।।
सुरमायाँ सब लोग बिमोहे।राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।
भय उचाट बस मन थिर नाहीं।छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।
दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी।सरित सिंधु संगम जनु बारी।।
दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं।एक एक सन मरमु न कहहीं।।
लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू।सरिस स्वान मघवान जुबानू।।
kapaṭa kucāli sīvã surarājū |para akāja priya āpana kājū ||
kāka samāna pākari-pu rītī |chalī malīna katahũ na pratītī ||
prathama kumata kari kapaṭu sãkelā |so ucāṭu saba kẽ sira melā ||
sura-māyā̃ saba loga bimohe |rāma prema atisaya na bichohe ||
bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ |chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ ||
dubidha manogati prajā dukhārī |sarita siṃdhu saṅgama janu bārī ||
ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ |eka eka sana maramu na kahahī̃ ||
lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū |sarisa svāna maghavāna jubānū ||
ಕಪಟಿಯೂ ದುಷ್ಟಚಾಳಣೆಯೂ ಆದ ದೇವರ ರಾಜ, ಪರರ ಹಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ತನ್ನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಪಾಕಾಸುರನ ಶತ್ರು ಕಾಗೆಯಂತೆ ನಡಕೆಯುಳ್ಳವನು; ಮೋಸಗಾರ, ಮಲಿನ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಮೊದಲು ಕೆಟ್ಟ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಕಪಟವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದನು; ಆ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದನು. ದೇವರ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಮೋಹಗೊಂಡರು; ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರು ಅವನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಭಯ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷೇಪ ಹಿಡಿದು ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲ; ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಾಡು ಇಷ್ಟ, ಮತ್ತೊಂದು ಕ್ಷಣ ಮನೆ ಸೊಬಗು. ದ್ವಿಧಾಮನಸ್ಕರಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ದುಃಖಿತರಾದರು, ನದಿ ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮದ ನೀರಿನಂತೆ. ದ್ವಿಚಿತ್ತರಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತೃಪ್ತಿ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಕರುಣಾನಿಧಿಯಾದ ಭಗವಂತ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು: ಯುವ ಇಂದ್ರ ನಾಯಿಯಂತಿದ್ದಾನೆ.
ದೋಹಾ 302
भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।
bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi |lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||
ಭರತ, ಜನಕ, ಮುನಿಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಜಾಗೃತರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ದೇವರ ಮಾಯೆ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಳತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹಿಡಿದಿತು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು ಎಂಬಂತೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 303.1-4
कृपासिंधु लखि लोग दुखारे।निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।
सभा राउ गुर महिसुर मंत्री।भरत भगति सब कै मति जंत्री।।
रामहि चितवत चित्र लिखे से।सकुचत बोलत बचन सिखे से।।
भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई।सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।
जासु बिलोकि भगति लवलेसू।प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।
महिमा तासु कहै किमि तुलसी।भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।
आपु छोटि महिमा बड़ि जानी।कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।
कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई।मति गति बाल बचन की नाई।।
kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre |nija sanehã surapati chala bhāre ||
sabhā rāu guru mahisura maṃtrī |bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī ||
rāmahi citavata citra likhe se |sakucata bolata bacana sikhe se ||
bharata prīti nati binaya baṛāī |sunata sukhada baranata kaṭhināī ||
jāsu biloki bhagati lava-lesū |prema magana muni-gana mithileśū ||
mahimā tāsu kahai kimi tulasī |bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī ||
āpu choṭi mahimā baṛi jānī |kabikula kāni māni sakucānī ||
kahi na sakati guna ruci adhikāī |mati gati bāla bacana kī nāī ||
ಕರುಣೆಯ ಸಾಗರನಾದ ರಾಮನು ಜನರು ದುಃಖಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನ ಮೋಸಗಳಿಂದಲೂ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದರು. ಸಭೆ, ರಾಜ, ಗುರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು: ಭರತನ ಭಕ್ತಿಯು ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನುಡಿಸುವ ವಾದ್ಯದಂತೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದರು, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆಕೃತಿಗಳಂತೆ, ಸಂಕೋಚದಿಂದ, ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದರು. ಭರತನ ಪ್ರೀತಿ, ಅವನ ವಿನಯ, ಅವನ ನಮ್ರತೆ, ಅವನ ಮಹತ್ವ: ಕೇಳಲು ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುವವು, ಆದರೆ ವರ್ಣಿಸಲು ಕಠಿಣವಾದವು. ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಭಾಗವನ್ನು ಸಹ ನೋಡಿ, ಮುನಿಗಳ ಸಮೂಹವು ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜನು ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ತುಲಸೀದಾಸರು ಅವನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಿ? ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವರದಿಂದಲೇ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಆನಂದದಿಂದ ಚಲಿಸಿತು. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು, ತನ್ನನ್ನು ಸಣ್ಣದೆಂದೂ ಅವನ ಮಹಿಮೆ ದೊಡ್ಡದೆಂದೂ ತಿಳಿದು, ಸಿಗ್ಗಿತು, ಕವಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಸಭೆಯನ್ನು ಭಯಪಟ್ಟು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಿತು. ಅದು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಬಯಕೆಯ ಮಿಕ್ಕುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆ ಒಂದು ಮಗುವಿನ ಮಾತಿನಂತಿದೆ.
ದೋಹಾ 303
भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।
bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri |udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||
ಭರತನ ನಿರ್ಮಲ ಕೀರ್ತಿಯು ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರ, ಭಕ್ತರ ಹೃದಯವೆಂಬ ನಿರ್ಮಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿತು, ನನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಚಕೋರ ಪಕ್ಷಿಯ ಮರಿಯಂತೆ ಅದನ್ನೇ ಕಣ್ಣು ಮಿಟಕದೆ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 304.1-4
भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ।लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।
कहत सुनत सति भाउ भरत को।सीय राम पद होइ न रत को।।
सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को।जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।
देखि दयाल दसा सबही की।राम सुजान जानि जन जी की।।
धरम धुरीन धीर नय नागर।सत्य सनेह सील सुख सागर।।
देसु काल लखि समउ समाजू।नीति प्रीति पालक रघुराजू।।
बोले बचन बानि सरबसु से।हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।
तात भरत तुम्ह धरम धुरीना।लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।
bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ |laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ ||
kahata sunata sati bhāu bharata ko |sīya rāma pada hoi na rata ko ||
sumirata bharatahi premu rāma ko |jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko ||
dekhi dayāla dasā sabahī kī |rāma sujāna jāni jana jī kī ||
dharama dhurīna dhīra naya nāgara |satya saneha sīla sukha sāgara ||
desu kāla lakhi samau samājū |nīti prīti pālaka raghurājū ||
bole bacana bāni sarabasu se |hita parināma sunata sasi rasu se ||
tāta bharata tumha dharama dhurīnā |loka beda bida prema prabīnā ||
ವೇದಗಳಿಗೂ ಭರತನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ; ಕವಿಗಳೇ, ನನ್ನ ಸಣ್ಣ ಬುದ್ಧಿಯ ಆತುರವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ. ಭರತನ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೋ ಕೇಳುವಾಗಲೋ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪಾದಕಮಲಗಳಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದವನು ಯಾರು? ಭರತನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗಲೂ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಾರದವನು, ಅಷ್ಟು ದುಷ್ಟನಾದ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಯಾರಿದ್ದಾನೆ? ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಹೃದಯವನ್ನು ಅರಿತ ಕರುಣಾಮಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮ, ಧರ್ಮದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರುವವನು, ಧೀರನು, ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು, ಸತ್ಯ, ಪ್ರೀತಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಸಾಗರ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ರಘು ರಾಜ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಸಭೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಎಲ್ಲದರ ಸಾರವಾದ, ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಚಂದ್ರನ ಅಮೃತದಂತೆ ಕೇಳಲು ಇಂಪಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. "ತಾತ್ ಭರತ, ನೀನು ಧರ್ಮದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರುವವನು, ಲೋಕ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು, ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣನು.
ದೋಹಾ 304
करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।
karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta |gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||
ಕರ್ಮ, ವಾಕ್ಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರ್ಮಲನು; ನಿನಗೆ ಸಮಾನನಾದವನು ನೀನೇ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಅಣ್ಣಯ್ಯ. ಹಿರಿಯರು ಮತ್ತು ಸಭೆಯವರ ಮುಂದೆ, ಇಷ್ಟು ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ?
ಚೌಪಾಯಿ 305.1-4
जानहु तात तरनि कुल रीती।सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।
समउ समाजु लाज गुरुजन की।उदासीन हित अनहित मन की।।
तुम्हहि बिदित सबही कर करमू।आपन मोर परम हित धरमू।।
मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा।तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।
तात तात बिनु बात हमारी।केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।
नतरु प्रजा परिजन परिवारू।हमहि सहित सबु होत खुआरू।।
जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू।जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।
तस उतपातु तात बिधि कीन्हा।मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।
jānahu tāta tarani kula rītī |satya-sandha pitu kīrati prītī ||
samau samāju lāja gurujana kī |udāsīna hita anhita mana kī ||
tumhahi bidita sabahī kara karamū |āpana mora parama hita dharamū ||
mohi saba bhाँti bharosa tumhārā |tadapi kahaũ avasara anusārā ||
tāta tāta binu bāta hamārī |kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī ||
nataru prajā parijana parivārū |hamahi sahita sabu hota khuārū ||
jaũ binu avasara athavā̃ dinesū |jaga kehi kahahu na hoi kalesū ||
tasa utapātu tāta bidhi kīnhā |muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||
ಅಣ್ಣಯ್ಯ, ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು, ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸಮಯವನ್ನು, ಸಭೆಯನ್ನು, ಹಿರಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವವನ್ನು, ಉದಾಸೀನರಾದವರ, ಹಿತೈಷಿಗಳಾದವರ, ಅಹಿತಕಾರಿಗಳಾದವರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ನಡವಳಿಕೆ ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಮ ಹಿತವೂ ಧರ್ಮವೂ ಸಹ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ; ಆದರೂ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅಣ್ಣಯ್ಯ, ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಇಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಗುರುಕುಲದ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಜೆಗಳು, ಬಂಧುಗಳು, ಕುಟುಂಬ, ನಾವೂ ಸಹ ಎಲ್ಲರೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಒಮ್ಮೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಸೂರ್ಯ ಅಸ್ತಮಿಸಿದರೆ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಅದು ಕ್ಲೇಶ ತರದಿರಲಿ ಎಂದು ಹೇಳು? ಆದ್ದರಿಂದ, ಅಣ್ಣಯ್ಯ, ವಿಧಿ ಅಂಥ ಉಪದ್ರವವನ್ನು ಮಾಡಿತು, ಆದರೆ ಮುನಿ ಮತ್ತು ಮಿಥಿಲ ರಾಜ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಉಳಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 305
राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।
rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma |gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||
ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ, ಧರ್ಮ, ಭೂಮಿ, ಸಂಪತ್ತು, ನಿವಾಸಗಳು: ಗುರುವಿನ ಶಕ್ತಿಯು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಫಲಿತಾಂಶವು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 306.1-4
सहित समाज तुम्हार हमारा।घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।
मातु पिता गुर स्वामि निदेसू।सकल धरम धरनीधर सेसू।।
सो तुम्ह करहु करावहु मोहू।तात तरनिकुल पालक होहू।।
साधक एक सकल सिधि देनी।कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।
सो बिचारि सहि संकटु भारी।करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।
बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई।तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।
जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा।कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।
होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए।ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।
sahita samāja tumhāra hamārā |ghara bana gura prasāda rakhavārā ||
mātu pitā gura svāmi nidesū |sakala dharama dharanīdhara sesū ||
so tumha karahu karāvahu mohū |tāta taranikula pālaka hohū ||
sādhaka eka sakala sidhi denī |kīrati sugati bhūtimaya benī ||
so bicāri sahi saṁkaṭu bhārī |karahu prajā parivāru sukhārī ||
bā̃ṭī bipati sabahiṁ mohi bhāī |tumhahi avadhi bhari baṛi kaṭhināī ||
jāni tumhahi mṛdu kahaũ kaṭhorā |kusamayã tāta na anucita morā ||
hohiṁ kuṭhāyã subaṁdhu suhāe |oṛiahiṁ hātha asanihu ke ghāe ||
ನಿಮ್ಮವರು ನನ್ನವರು ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ, ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲೂ, ಗುರುವಿನ ಕೃಪೆಯನ್ನು ಕಾವಲನಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಗುರು, ಸ್ವಾಮಿ ಆಜ್ಞೆ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊರುವ ಶೇಷನಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ. ಆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸು, ನನ್ನನ್ನೂ ಪಾಲಿಸು. ಪ್ರಿಯ ಸೋದರ, ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ರಕ್ಷಕನಾಗು. ಅದೇ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಏಕ ಸಾಧನ, ಕೀರ್ತಿ, ಒಳ್ಳೆ ಗತಿ, ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ನದಿಗಳು. ಇದನ್ನು ಎಣಿಸಿ, ಭಾರಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ತಡೆ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು. ಸೋದರ, ನಾನು ಕಷ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಂಚಿದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಅವಧಿಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಕಷ್ಟ ಬಿದ್ದಿದೆ. ನೀನು ಮೃದು ಎಂದು ತಿಳಿದೂ ಕಠಿಣವಾಗಿ ಆಡುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆಯೇ, ಕಾಲ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿದೆ, ನನ್ನ ಮಾತು ಅನುಚಿತವಲ್ಲ. ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಒಳ್ಳೆ ಸೋದರರು ಗಡಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ, ಕೈಗಳು ಮಿಂಚಿನ ಹೊಡೆತವನ್ನೂ ತಡೆಯಲು ಎತ್ತಲ್ಪಡುವಂತೆ.
ದೋಹಾ 306
सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।
sevaka kara pada nayana se mukha so sāhibu hoi |tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarāhahiṁ soi ||306||
ಸೇವಕನು ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನು, ಒಡೆಯನು ಬಾಯಿಗೆ ಸಮಾನನು. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಪ್ರೀತಿಯ ಈ ರೀತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಗಳು ಅದನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 307.1-4
सभा सकल सुनि रघुबर बानी।प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।
सिथिल समाज सनेह समाधी।देखि दसा चुप सारद साधी।।
भरतहि भयउ परम संतोषू।सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।
मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू।भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।
कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी।बोले पानि पंकरुह जोरी।।
नाथ भयउ सुखु साथ गए को।लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।
अब कृपाल जस आयसु होई।करौं सीस धरि सादर सोई।।
सो अवलंब देव मोहि देई।अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।
sabhā sakala suni raghubara bānī |prema payodhi amia janu sānī ||
sithila samāja saneha samādhī |dekhi dasā cupa sārada sādhī ||
bharatahi bhayau parama saṁtoṣū |sanamukha svāmi bimukha dukha doṣū ||
mukha prasanna mana miṭā biṣādū |bhā janu gū̃gehi girā prasādū ||
kīnha saprema pranāmu bahorī |bole pāni paṁkaruha jorī ||
nātha bhayau sukhu sātha gae ko |laheũ lāhu jaga janamu bhae ko ||
aba kṛpāla jasa āyasu hoī |karauṁ sīsa dhari sādara soī ||
so avalaṁba deva mohi deī |avadhi pāru pāvauṁ jehi seī ||
ರಘು ಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಸಭೆಯೆಲ್ಲವೂ, ಅಮೃತದಲ್ಲಿ ನೆನೆದ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಾಗರದಂತೆ, ಕರಗಿತು. ಸಮಾಜವು ಪ್ರೀತಿಯ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಡಲಿತು; ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ವಾಕ್ ದೇವತೆ ಶಾರದೆ ಮೌನ ತಾಳಿದಳು. ಭರತನಿಗೆ ಪರಮ ಸಂತೋಷವುಂಟಾಯಿತು; ಸ್ವಾಮಿ ಮುಖ ತೋರಿದಾಗ, ದುಃಖವೂ ದೋಷವೂ ತಿರುಗಿ ಹೋದವು. ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವಾಯಿತು, ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖ ಮಾಯವಾಯಿತು, ಮೂಗನಿಗೆ ವಾಕ್ಕು ಲಭಿಸಿದಂತೆ. ಮತ್ತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪದ್ಮ ಹಸ್ತಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ನುಡಿದನು. "ಸ್ವಾಮೀ, ನಾನು ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಹೋದಷ್ಟು ಸುಖ ಪಡೆದೆ; ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಫಲ ಪಡೆದೆ." "ಈಗ, ಕೃಪಾಳುವೇ, ಯಾವ ಆಜ್ಞೆ ಬಂದರೂ, ಅದನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವೆ." "ಆ ಆಧಾರವನ್ನು, ದೇವಾ, ನನಗೆ ಕೊಡಿ; ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ವನವಾಸ ಕಾಲದ ದಡವನ್ನು ತಲುಪುವೆ."
ದೋಹಾ 307
देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।
deva deva abhiṣeka hita gura anusāsanu pāi |āneũ saba tīratha salilu tehi kahã kāha rajāi ||307||
ದೇವರ ದೇವಾ, ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಎಲ್ಲಾ ಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳ ನೀರನ್ನು ತರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಏನು?
ಚೌಪಾಯಿ 308.1-4
एकु मनोरथु बड़ मन माहीं।सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।
कहहु तात प्रभु आयसु पाई।बोले बानि सनेह सुहाई।।
चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन।खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।
प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी।आयसु होइ त आवौं देखी।।
अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू।तात बिगतभय कानन चरहू।।
मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता।पावन परम सुहावन भ्राता।।
रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं।राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।
सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा।मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।
eku manorathu baṛa mana māhīṁ |sabhayã sakoca jāta kahi nāhīṁ ||
kahahu tāta prabhu āyasu pāī |bole bāni saneha suhāī ||
citrakūṭa suci thala tīratha bana |khaga mṛga sara sari nirjhara girigana ||
prabhu pada aṁkita avani biseṣī |āyasu hoi ta āvauṁ dekhī ||
avasi atri āyasu sira dharahū |tāta bigatabhaya kānana carahū ||
muni prasāda banu maṁgala dātā |pāvana parama suhāvana bhrātā ||
riṣināyaku jahã āyasu dehīṁ |rākhehu tīratha jalu thala tehīṁ ||
suni prabhu bacana bharata sukha pāvā |muni pada kamala mudita siru nāvā ||
ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬಯಕೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಭಯ ಮತ್ತು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. "ಹೇಳು, ತಮ್ಮ" ಎಂದು ಪ್ರಭು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು, ಭರತನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಿದನು. ಚಿತ್ರಕೂಟವೆಂಬ ಪವಿತ್ರ ಭೂಮಿ, ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು, ಸರೋವರಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು, ಜಲಪಾತಗಳು ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳು, ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಗಳು ಮುದ್ರಿತವಾದ ಭೂಮಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ನೀನು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಾನು ಬಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ. "ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅತ್ರಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸು, ತಮ್ಮ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸು. ಮುನಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಕಾಡು ಮಂಗಳವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ತಮ್ಮ, ಪವಿತ್ರವಾದದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದದ್ದು. ಮುನಿಗಳ ನಾಯಕನು ಎಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ ಜಲವನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇಡು. ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಭರತನು ಸಂತೋಷ ಪಟ್ಟನು, ಮುನಿಯ ಪಾದ ಪದ್ಮಗಳಿಗೆ ಆನಂದದಿಂದ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿದನು.
ದೋಹಾ 308
भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।
bharata rāma saṁbādu suni sakala sumaṁgala mūla |sura svārathī sarāhi kula baraṣata surataru phūla ||308||
ಭರತ ಮತ್ತು ರಾಮನ ನಡುವಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅದು ಎಲ್ಲ ಶುಭಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿರಗಾ, ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ಆ ವಂಶವನ್ನು ಹೊಗಳಿ ದೇವತರುವಿನ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 309.1-4
धन्य भरत जय राम गोसाईं।कहत देव हरषत बरिआई।।
मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू।भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।
भरत राम गुन ग्राम सनेहू।पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।
सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन।नेमु पेमु अति पावन पावन।।
मति अनुसार सराहन लागे।सचिव सभासद सब अनुरागे।।
सुनि सुनि राम भरत संबादू।दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।
राम मातु दुखु सुखु सम जानी।कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।
एक कहहिं रघुबीर बड़ाई।एक सराहत भरत भलाई।।
dhanya bharata jaya rāma gosāīṁ |kahata deva haraṣata bariāī ||
muni mithilesa sabhā̃ saba kāhū |bharata bacana suni bhayau uchāhū ||
bharata rāma guna grāma sanehū |pulaki prasaṁsata rāu bidehū ||
sevaka svāmi subhāu suhāvana |nemu pemu ati pāvana pāvana ||
mati anusāra sarāhana lāge |saciva sabhāsada saba anurāge ||
suni suni rāma bharata saṁbādū |duhu samāja hiyã haraṣu biṣādū ||
rāma mātu dukhu sukhu sama jānī |kahi guna rāma prabodhīṁ rānī ||
eka kahahiṁ raghubīra baṛāī |eka sarāhata bharata bhalāī ||
"ಧನ್ಯ ಭರತ! ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ ರಾಮನಿಗೆ ಜಯ!" ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಕೂಗಿದರು, ಅವರ ಆನಂದ ಅಡಗದೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಮುನಿ, ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜ, ಮತ್ತು ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲರೂ ಭರತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಆನಂದದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದರು. ವಿದೇಹ ರಾಜ, ಆನಂದದಿಂದ ರೋಮಾಂಚಿತನಾಗಿ, ಭರತ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಗುಣಸಮೂಹವನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದನು. ಸೇವಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಯ ಮನೋಹರ ಸ್ವಭಾವ, ಅವರ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿ ಪವಿತ್ರವಾದವುಗಳಿಗಿಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದ್ದವು. ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಭೆಯ ಎಲ್ಲ ಸದಸ್ಯರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅವರನ್ನು ಹೊಗಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ರಾಮ ಮತ್ತು ಭರತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿ, ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಬೆರೆತ ಆನಂದ ಇತ್ತು. ರಾಮನ ತಾಯಿ, ತನ್ನ ದುಃಖ ಸುಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು, ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಣಿಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದಳು. ಕೆಲವರು ರಘು ಕುಲ ವೀರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು; ಕೆಲವರು ಭರತನ ಒಳ್ಳೆಯತನವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 309
अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।राखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।
atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukūpa |rākhia tīratha toya tahã pāvana amia anūpa ||309||
ಆಗ ಅತ್ರಿಯು ಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಬೆಟ್ಟದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಬಾವಿ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳ ನೀರನ್ನು, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಅಮೃತದಂತಹ, ಅಪೂರ್ವವಾದ ನೀರನ್ನು ಇಡು.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार इस प्रसंग का पाठ ‘सेवक-धर्म’ (आज्ञापालन), ‘प्रजा/परिवार में शान्ति’ और ‘मन के उचाट-द्विविधा’ के शमन का फल देता है; विशेषतः भरत-विनय का श्रवण/कीर्तन दास्य-भक्ति को निर्मल कर ‘अहं-त्याग’ की सिद्धि में सहायक माना जाता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में दास्य-विनय प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संपुट) या ‘राम रामेति रामेति’ (नाम-स्मरण) जोड़ा जाता है; कुछ रामानंदी पाठ-परंपराओं में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
