Prakarana 29
त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।
ภาคนี้ของอโยธยากาณฑ์เปลี่ยน "ความเมตตาที่เกิดจากการพลัดพราก" ให้เป็นปัญญาธรรม หลังสี่วัน ความยืนกรานของเมืองที่ว่า "หากปราศจากสีตาและราม การหวนคืนไม่เป็นสิริมงคล" ได้สถาปนาในหัวใจประชาชนถึงความแยกไม่ออกของคู่ราม-สีตา และด้วยการเรียกชีวิตในป่าว่า "รื่นรมย์ดังเมืองอมตะนับล้าน" จึงประกาศว่าการสละโลกนั้นเองคือความสุขสูงสุด ภายหลัง ในบทสนทนาของพระราชินีและราชสกุลชนก ความกรุณายิ่งหนาแน่น แต่ตุลสีทาสไม่ทรงให้กลายเป็นความสิ้นหวัง: วาจาของสุมิตราและเกาสัลยาห้ามตำหนิก่อน "พระบัญชาของอีศ" บนพื้นฐานนี้บังเกิดคุณลักษณะอันรุ่งโรจน์ของภรต: แบบอย่างแห่งภักติที่จมจ่อมใน "พระบัญชาราม" เหนือทั้งผลประโยชน์ส่วนตนและการคำนวณบุญบารมี ดังนี้ภาคนี้สอนผู้แสวงหาให้กลั่นกรองความผูกพันให้เป็นอนุราคบริสุทธิ์มั่นคง: นี่คือการเคลื่อนไหวของขั้นบันได
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 280.1-4
एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।
दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।
सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।
परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।
दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।
मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।
अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।
सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।
ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||
duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||
sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||
parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||
dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||
maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||
sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||
ด้วยประการฉะนี้ สี่วันได้ล่วงผ่านไป บุรุษและสตรีทั้งหลายผู้ได้เห็นพระรามย่อมเปี่ยมด้วยความสุข ในหมู่คณะทั้งสอง จิตใจของทุกคนปรารถนาด้วยกันทั้งสิ้นว่า การที่จะหวนกลับโดยปราศจากพระสีตาและพระรามนั้นย่อมมิใช่การงาม การอยู่อาศัยในป่าร่วมกับพระสีตาและพระรามย่อมเป็นความสุขเสมอด้วยสวรรค์นับโกฏิ ผู้ใดละทิ้งพระลักษมณ์ พระราม และพระสีตา แล้วหลงรักถิ่นฐานบ้านช่อง ผู้นั้นย่อมมีพระพรหมลิขิตผิดเหวี่ยง เมื่อพระพรหมลิขิตเป็นไปในทางอำนวยแก่ทั้งหมดเท่านั้น จึงจะสามารถอาศัยอยู่ในป่าใกล้พระรามได้ ทั้งสามยามจะสรงน้ำในแม่น้ำมัณฑากินี และการได้เห็นพระรามย่อมเป็นมาลัยแห่งความปลาบปลื้มและมงคล จะท่องเที่ยวบนภูเขาของพระราม ในป่าและอาศรมฤาษี อาหารจะเป็นรากเหง้า หัว และผลไม้เสมือนอมฤต ในความสุขเช่นนี้ สิบสี่ปีจะล่วงผ่านไปเสมือนชั่วขณะ และไม่มีผู้ใดจะรู้สึกถึงการผ่านพ้นไปแห่งกาลเวลา
โทหา 280
एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।
ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||280||
เมื่อเห็นความสุขเช่นนี้ ประชาชนทุกคนกล่าวว่า ที่ใดมีโชคดีเช่นนี้ ทั้งสองคณะมีใจจดจ่อด้วยความรักต่อพระบาทของพระรามโดยธรรมชาติ
เจาปาอี 281.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।
सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।
सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।
कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।
सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।
पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।
सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।
सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||
sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||
kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||
sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||
pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||
saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||
sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||
ในทำนองนี้ พวกนางทั้งหมดต่างกล่าวความปรารถนาในใจ และคำพูดอันเต็มรักของนางย่อมยึดถือใจผู้ที่ได้ยิน ในเวลานั้น มารดาของสีดาได้ส่งนางกำนัลไป นางกำนัลเห็นว่าโอกาสเหมาะสมแล้วจึงกลับมา เมื่อได้ยินว่าแม่สามีทั้งหลายของสีดาว่าง ฝ่ายในของพระเจ้าชนกก็มาเยี่ยมเยือน เกาสุลยาทรงต้อนรับด้วยความเคารพและเกียรติ และทรงให้นำอาสนะมาตั้งถวายตามโอกาสอันสมควร ความสุภาพและความรักจากทั้งสองฝ่ายนั้น แม้สายฟ้าอันแข็งกระด้างก็จะละลายเมื่อได้เห็นและได้ยิน กายสั่นเทาและอ่อนแรง ดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา นางทั้งหลายจมอยู่ในความคิดอันเศร้าโศก และเริ่มข่วนพื้นดินด้วยเล็บ นางทุกคนดั่งเป็นรูปธรรมแห่งความรักในสีดาและราม ดังเทวีแห่งความเมตตาที่รับรูปหลายรูปและกำลังร้องไห้ มารดาของสีดากล่าวว่า พระพรหมทรงมีวิจารณญาณผิดเพี้ยน เพราะดังที่ทรงเอาสายฟ้าเป็นสิ่วเพื่อตัดและทุบฟองน้ำนม
โทหา 281
सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।
sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||281||
เราได้ยินถึงน้ำอมฤต แต่ที่เห็นกลับเป็นยาพิษ กิจการทั้งปวงของพระผู้เป็นเจ้านั้นน่าสะพรึงกลัว ทุกหนทุกแห่งมีกา นกเค้าแมว และนกกระยาง ส่วนนกหงส์นั้นพบได้เพียงครั้งคราวเท่านั้น
เจาปาอี 282.1-4
सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।
जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।
कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।
कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।
ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।
देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।
भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।
सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।
suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||
jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||
kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||
kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||
īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||
debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||
bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||
sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||
ได้ฟังดังนั้น พระราชินีสุมิตราจึงตรัสด้วยความเศร้าโศกว่า หนทางแห่งพระวิบากนั้นผิดไปจากปกติและประหลาดยิ่งนัก ทรงสร้างและทรงเลี้ยงดู แล้วก็ทรงทำลายอีก จิตของพระวิบากนั้นไม่มั่นคงดั่งการเล่นของเด็ก พระนางเกาสัลยาตรัสว่า ไม่มีผู้ใดที่ควรตำหนิ ความเศร้าโศกและความสุข การสูญเสียและการได้มา ล้วนถูกควบคุมด้วยกรรมของตน หนทางแห่งกรรมนั้นยากที่จะรู้แจ้ง มีเพียงพระผู้สร้างเท่านั้นที่ทรงรู้ ผู้ประทานผลทุกอย่าง ทั้งที่ดีและที่ชั่ว พระบัญชาแห่งองค์พระเจ้าประทับอยู่เหนือศีรษะของทุกผู้คน ทั้งในการเกิด การดำรงอยู่ และการล่มสลาย ทั้งในยาพิษและในอมฤต ดูก่อนสตรี เราเศร้าโศกอย่างไร้สาระภายใต้อำนาจแห่งความหลง ข่ายแห่งพระวิบากนั้นเป็นเช่นนี้ ไม่อาจสั่นคลอนและไม่มีต้นกำเนิด ด้วยความคิดถึงการที่พระราชาจะมีชีวิตอยู่หรือสิ้นพระชนม์ เพื่อนเอ๋ย เราเศร้าโศกก็เพราะเห็นแต่การสูญเสียและอันตรายของตนเอง พระมารดาของนางสีดาตรัสว่า เจ้าพูดจริงและดีแล้ว ดูก่อนพระราชินีแห่งองค์อธิปติแห่งอโยธยา ผู้เป็นเลิศในบรรดาผู้มีบุญ
โทหา 282
लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।
lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||282||
จงให้ลักษมณ์ พระราม และนางสีดาเสด็จไปยังป่า ผลลัพธ์จะเป็นสิริมงคล อย่าได้โศกเศร้า ด้วยพระทัยอันหนักแน่น เกาสัลยาตรัสว่า: "ความโศกเศร้าเพียงอย่างเดียวของข้าพระองค์คือเพื่อภรตะ"
เจาปาอี 283.1-4
ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।
राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।
भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।
कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।
जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।
कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।
अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।
सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।
īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||
rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||
bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||
kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||
jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||
kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||
anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||
suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||
ด้วยพระคุณขององค์อิศวรและพระพรของท่าน บุตรและสะใภ้ของฉันบริสุทธิ์ดังน้ำแห่งแม่น้ำสวรรค์ ฉันไม่เคยสาบานด้วยนามพระรามมาก่อน บัดนี้ฉันขอสาบานด้วยพระองค์ เพื่อนเอ๋ย และกล่าวความจริงในใจของฉัน คุณธรรม ความดีงาม ความถ่อมตัว และความยิ่งใหญ่ของภรต ความรักฉันพี่น้อง ความภักดี ความไว้วางใจ และความปรารถนาดี แม้ปัญญาของพระสรัสวดีก็ยังย่อท้อในการพรรณนาสิ่งเหล่านี้ จะระบายมหาสมุทรด้วยเปลือกหอยได้หรือ ข้าพเจ้ารู้มาตลอดว่าภรตเป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล และพระราชาตรัสกับข้าพเจ้าซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทองคำตรวจด้วยหินทดสอบ อัญมณีตรวจเมื่อถึงมือช่างอัญมณี บุรุษถูกทดสอบในยามวิกฤตด้วยนิสัยของเขา ไม่สมควรที่ข้าพเจ้าจะกล่าวเช่นนี้ในวันนี้ แต่ในความเศร้าโศกและความรักนั้นปัญญาย่อมเหลือน้อย ได้ยินวาจาบริสุทธิ์ดังแม่น้ำคงคา พระราชินีทั้งหลายต่างครอบคลุมด้วยความรัก
โทหา 283
कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||283||
ก่อสัลยากล่าวด้วยความกล้าหาญว่า จงฟัง โอ พระราชินีแห่งมิถิลา ผู้ใดเล่าจะสามารถให้คำแนะนำแก่ท่านได้ ผู้เป็นชายาอันเป็นที่รักของผู้ทรงเป็นคลังแห่งปัญญา
เจาปาอี 284.1-4
रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।
रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।
तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।
गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।
लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।
नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।
सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।
देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।
rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||
rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||
tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||
gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||
lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||
nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||
debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||
มหารานีเอ๋ย เมื่อท่านได้โอกาส จงอธิบายเรื่องนี้แก่กษัตริย์ตามวิธีของท่าน จงให้ลักษมณะอยู่ ณ ที่นี้ และให้ภารตะไปป่า หากจิตใจของกษัตริย์เห็นชอบด้วยคำแนะนำนี้ แล้วท่านควรวางแผนอันดีด้วยความรอบคอบ เพราะข้าพเจ้าเป็นห่วงภารตะเป็นอันมาก ในใจของภารตะมีความรักอันลึกซึ้งซ่อนอยู่ หากเขาอยู่ข้างหลัง ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่ดี เห็นนิสัยของนางและได้ยินคำพูดอันเรียบง่ายและอ่อนโยน พระมเหสีทั้งหมดจมดิ่งอยู่ในความเมตตา ดอกไม้โปรยปรายจากท้องฟ้าพร้อมเสียงร้องว่า มงคล มงคล และสิทธะ โยคี และมุนีทั้งหลายอ่อนกำลังด้วยความรัก ฝ่ายในทั้งหมดยืนตะลึงมองนางอยู่ แล้วสุมิตราก็รวบรวมกำลังใจแล้วกล่าวว่า มหารานีเอ๋ย ราตรีผ่านไปแล้วสองทันฑะ ได้ยินดังนั้น พระมารดาของพระรามจึงลุกขึ้นด้วยความรัก
โทหา 284
बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।
begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||284||
ด้วยความรักและจริงใจนางกล่าวว่า "โปรดหันพระบาทกลับสู่ที่ประทับของท่านโดยเร็ว สำหรับพวกเราบัดนี้ที่พึ่งมีเพียงพระเจ้า หรือมิฉะนั้นก็องค์พระเจ้าแผ่นดินมิถิลาผู้เป็นผู้ช่วยเหลือของพวกเรา"
เจาปาอี 285.1-4
लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।
देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।
प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।
सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।
रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।
रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।
अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।
यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।
lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||
debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||
prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||
sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||
raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||
rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||
amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||
yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||
เห็นความรักและได้ยินถ้อยคำอันนุ่มนวล พระมเหสีอันเป็นที่รักของพระเจ้าชนกทรงจับพระบาทอันศักดิ์สิทธิ์ โอ พระราชินี ความถ่อมตนเช่นนี้เหมาะสมแก่พระองค์ ผู้เป็นพระชายาของทศรถและพระมารดาของพระราม มหาบดีทั้งหลายย่อมทรงเคารพแม้ผู้ต่ำต้อย ดังไฟรับควันไว้บนศีรษะ และดังภูเขารับหญ้าไว้บนยอด พระเจ้าชนกทรงเป็นผู้รับใช้ของพระองค์ด้วยกาย ใจ และวาจา และพระมเหศวรกับพระภวานีย่อมเป็นผู้ช่วยเหลือพระองค์เสมอ ผู้ใดในโลกนี้สมควรจะเป็นผู้ช่วยเหลือพระองค์ ตะเกียงจะให้ความช่วยเหลือดวงอาทิตย์เพื่อให้ส่องแสงหรือ พระรามจะเสด็จไปป่าและทรงปฏิบัติพระกิจของทวยเทพ แล้วพวกเขาจะปกครองอยุธยาอย่างมั่นคง ด้วยพละกำลังแขนของพระราม ทวยเทพ นาค และมนุษย์ทั้งหลายจะอยู่เป็นสุข ต่างในที่ของตน ทั้งหมดนี้ยัชนวัลกยะได้ทำนายไว้ โอ พระราชินี วาจาของพระฤาษีย่อมไม่เป็นเท็จ
โทหา 285
अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||285||
ตรัสเช่นนี้แล้ว นางทรงหมอบลงแทบพระบาท ทรงแสดงความรักอันยิ่งใหญ่และทรงวิงวอนเพื่อนางสีดา แล้วนางสีดาพร้อมด้วยพระมารดาของนางเสด็จออกไป หลังจากได้รับพระบัญชาแล้ว
เจาปาอี 286.1-4
प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।
तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।
जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।
लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।
उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।
सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।
चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।
मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।
priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||
tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||
janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||
līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||
ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||
siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||
cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||
moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||
นางสีดาได้พบกับบริวารและผู้คนในครัวเรือนอันเป็นที่รัก ต่างคนต่างตามฐานะที่เหมาะสมแก่ผู้นั้น เมื่อชานกีทรงสวมพระภูษาของนักพรต ทุกคนต่างอ่อนกำลัง ด้วยความโศกเศร้าเป็นพิเศษ ชนกะได้รับอนุญาตจากพระรามและคุรุแล้ว จึงเสด็จไปยังสถานที่นั้นและมาเห็นนางสีดา ชนกะได้กอดชานกีไว้ที่อก เหมือนผู้เป็นแขกผู้ชำระให้บริสุทธิ์ซึ่งความรักอันเป็นชีวิต มหาสมุทรแห่งความรักเอ่อท้นในหทัย จิตของกษัตริย์ก็ดุจปรยาค ทรงเห็นต้นไทรแห่งความรักในนางสีดาเจริญงอกงามอยู่ที่นั่น และบนต้นนั้นมีความรักอันเปรียบดังทารกสำหรับพระรามเปล่งประกาย ดุจฤาษีผู้มีอายุยืน ผู้สับสนในญาณ ได้พบทารกเป็นที่พึ่งขณะกำลังจมน้ำ จิตของพระวิเทหะมิได้จมดำในโมหะ แต่เป็นความยิ่งใหญ่แห่งความรักในนางสีดาและพระรามที่ครอบงำพระองค์
โทหา 286
सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||286||
สีดา ทรงถูกครอบงำด้วยความรักต่อบิดาและมารดา ทรงหวั่นไหวและมิอาจสงบสติได้ แต่บุตรีแห่งแผ่นดิน ทรงตรึกตรองถึงโอกาสและหน้าที่แล้ว จึงทรงตั้งมั่นด้วยความกล้าหาญ
เจาปาอี 287.1-4
तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।
पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।
जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।
गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।
पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।
पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।
कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।
लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।
tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||
putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||
jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||
gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||
pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||
puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||
kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||
lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||
เมื่อชนกะเห็นนางสีดาในรูปแบบนักพรต ความรักและความพึงพอใจอย่างยิ่งได้เกิดขึ้นในพระทัย ธิดาเอ๋ย เจ้าได้ทำให้ตระกูลทั้งสองให้บริสุทธิ์ ทุกคนในโลกต่างกล่าวขวัญถึงชื่อเสียงอันไร้มลทินของเจ้า แม่น้ำแห่งคุณความของเจ้าได้ล้ำหน้าแม่น้ำคงคา และได้ไหลผ่านจักรวาลนับโกฏิของพระพรหม แม่น้ำคงคามีสถานที่สำคัญเพียงสามแห่งบนแผ่นดิน แต่เจ้าได้ทำให้เกิดสมาคมของผู้ทรงศีลนับไม่ถ้วน พระบิดาตรัสถ้อยความจริงอันเปี่ยมด้วยความรักและความกรุณา นางสีดาดูเหมือนจะจมอยู่ในความเขินอายของตน แล้วพระบิดาและพระมารดาได้กอดอุ้มไว้ที่อก และได้ประทานคำแนะนำและพระพรอันสมควร เปี่ยมด้วยความหวังดี นางสีดามิได้กล่าววาจา แต่ลังเลในใจ ด้วยคิดว่า การค้างคืน ณ ที่แห่งนี้ย่อมไม่สมควร พระราชินีทราบทันทีถึงท่าทีของนางและได้กราบทูลให้พระราชาทรงทราบ สรรเสริญในพระทัยถึงนิสัยและอุปนิสัยอันอ่อนโยนของนางสีดา
โทหา 287
बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।
bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||287||
พบกับสีตาครั้งแล้วครั้ง และพากันอำลาด้วยความเคารพ แล้วพระราชินีผู้ทรงปัญญาและมีวาจาอ่อนโยน ได้ตรัสถึงแนวทางของภรตะในเวลาอันควร
เจาปาอี 288.1-4
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।
मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।
सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।
भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।
समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।
suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||
mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||
dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||
so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||
bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||
bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||
samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
ทรงทราบถึงความประพฤติของภรต ซึ่งประดุจทองคำที่เพิ่มกลิ่นหอม ประดุจอมฤต ประดุจแก่นแท้แห่งพระจันทร์ พระราชา ทรงปิดพระเนตรอันชุ่มด้วยน้ำตา พระวรกายซู่ซ่าด้วยปีติ และด้วยพระทัยปีติยินดี ทรงเริ่มสรรเสริญเกียรติคุณของภรต จงฟังด้วยความตั้งใจ ผู้มีพระพักตร์งดงามดวงเนตรไพโรจน์ เรื่องราวของภรต ย่อมปลดปล่อยจากพันธนาการแห่งโลกีย์ ในธรรม ในราชนีติ และในการตรึกตรองพรหม ตามปัญญาของข้าพเจ้า ความชำนาญของข้าพเจ้ามีเพียงเท่าที่ความเข้าใจจะรับได้ ปัญญาเช่นนั้นของข้าพเจ้าจะกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของภรตได้อย่างไร แม้ด้วยเล่ห์เหลี่ยมก็ไม่อาจแตะเงาของท่านได้ พระพรหม พระคเนศ องค์พระนาคราช พระศิวะ และพระสรสวตี กวี บัณฑิต และผู้มีปัญญา ผู้ชำนาญในปัญญาทั้งหลาย กิจการ ชื่อเสียง การกระทำอันประเสริฐ ธรรมะ ศีล คุณธรรม และความรุ่งโรจน์อันไร้มลทินของภรต ย่อมเป็นความปีติแก่ทุกผู้ ไม่ว่าจะเข้าใจหรือได้ยิน ความงดงามของสิ่งเหล่านั้นบริสุทธิ์ประดุจแม่น้ำคงคา และยิ่งกว่าอมฤตเสียอีก
โทหา 288
निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||288||
ภารตะเป็นบุรุษผู้มีคุณงามความดีไร้ขีดจำกัดและไร้ผู้เสมอเหมือน จงรู้ว่าภารตะนั้นเปรียบได้เพียงกับภารตะเอง จะกล่าวได้หรือว่าภูเขาสุเมรุมีน้ำหนักเท่ากับหน่วยเสร ตระกูลกวีทั้งปวงย่อมถดถอยในความคิด
เจาปาอี 289.1-4
अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।
भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।
देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।
भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।
परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।
साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।
agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||
debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
ผู้มีผิวพรรณงดงาม ภรตะเป็นผู้ที่ผู้ใดพรรณนาไม่ถึง เหมือนดังแผ่นดินที่ปลาไร้น้ำไปไม่ได้ ทรงฟังเถิด พระราชินี ความยิ่งใหญ่ของภรตะไม่อาจประมาณได้ พระรามทรงทราบแต่ก็ไม่อาจพรรณนาได้ หลังจากทรงพรรณนาพระอานุภาพของภรตะด้วยความรักแล้ว พระราชาทรงเห็นสิ่งที่เป็นที่พอพระทัยของพระหฤทัยพระมเหสีจึงตรัสต่อไป ให้ลักษมณะเสด็จกลับ และให้ภรตะเสด็จไปป่า ทุกคนในใจคิดว่าจะเป็นการดีสำหรับทุกคน แต่เจ้าเอ๋ย ความรักและความไว้วางใจระหว่างภรตะกับพระรามนั้นไม่อาจคาดเดาได้ ภรตะเป็นขีดจำกัดแห่งความรักและความผูกพัน แม้ว่าพระรามจะเป็นขีดจำกัดแห่งความเสมอภาคก็ตาม ภรตะไม่เคยมองเห็นความสุขแห่งประโยชน์สูงสุดหรือประโยชน์ทางโลก แม้แต่ในความฝันหรือในความคิด ความรักต่อพระบาทของพระรามเป็นทั้งการปฏิบัติและความสำเร็จของภรตะ ดังนั้นเมื่อข้าพเจ้าพิจารณาดู นี่คือความเชื่อมั่นของภรตะ
โทหา 289
भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।
bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||289||
แม้ในความคิด ภรตะจะไม่ละเมิดพระบัญชาของพระราม อย่าได้โศกเศร้า กษัตริย์ตรัส ขณะทรงเอาชนะด้วยความรัก
Inside Prakarana 29
The dialogue
- Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।
सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
