Prakarana 28
राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।
รสหลักในวรรคนี้คือกรุณา แต่ความเมตตาที่นี่มิใช่ความโศกเศร้าเท่านั้น หากเป็นหนทางสู่ความสำเร็จแห่งภักติ เมื่อได้ยินถ้อยคำของภรต เทพเทวาทรวมด้วยความปิติและโปรยปรายดอกไม้ ซึ่งเปิดเผยสองระดับพร้อมกัน: ความสับสนในโลกมนุษย์ แต่ในสายพระเนตรของเทพ คือการสถาปนาธรรม การมาถึงของทูตจากชนกเชื่อมมิถิลากับมหาสมุทรแห่งความทุกข์ของอโยธยา ดังนั้นกรุณาจึงกลายเป็นส่วนรวม สองสังคม สองราชอาณาจักร ต่างประสบการพรากจากรามาเหมือนกัน อุปมาเรือและผู้พายเรือของตุลสี (แม้แต่เรือแห่งปัญญาและไวราคะก็ไม่อาจข้ามแม่น้ำแห่งความรักได้) ชี้ให้เห็นหลักการสำคัญของมานส: การใช้เหตุผลและการศึกษาไม่เพียงพอ มีเพียงราม-เปรมเท่านั้นที่เป็นฝั่งฟ้า คำแนะนำของวสิษฐะยืนหยัดเป็นเสาหลักท่ามกลางการไว้ทุกข์ และท้ายที่สุดการจัดเตรียมอาหารจากผลไม้และรากไม้เปลี่ยน "ธรรมแห่งป่า" เป็น "ธรรมแห่งอาศรม" วรรคนี้เป็นขั้นกลางของบันได นำพาผู้แสวงหาจากกรุณาสู่ศรณาคติ (การยอมจำนน)
Verses
เจาปาอี 270.1-4
भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।
चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।
जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।
करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।
दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।
सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।
बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।
bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||
cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||
janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||
kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||
dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||
suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||
būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||
ทรงฟังพระวาจาบริสุทธิ์ของภรตะ ทวยเทพยินดี สรรเสริญท่านว่าเป็นสาธุแล้ว ก็โปรยดอกไม้ลงมา ชาวเมืองอโยธยาตกอยู่ในความสับสน ส่วนฤาษีและผู้อาศัยอยู่ในป่ายินดีในใจ องค์พระรามผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ทรงนิ่งเงียบด้วยความสำรวม เห็นสภาพของพระผู้เป็นเจ้าแล้ว ที่ประชุมทั้งหมดก็เป็นกังวล ในเวลานั้น ทูตของชนกะก็มาถึง มุนีวสิษฐ์ทรงทราบแล้วก็ทรงเรียกทูตเข้ามาโดยเร็ว ทูตทั้งหลายกราบแล้วแลมาที่พระราม เห็นเครื่องทรงแล้วก็เสียใจสุดซึ้ง มุนีผู้ประเสริฐถามทูตทั้งหลายว่า "จงบอกมา พระราชาแห่งวิเทหะทรงสวัสดีดีหรือไม่" ทูตผู้ประเสริฐได้ฟังแล้วก็เขินอาย ก้มศีรษะถึงพื้นดิน แล้วกล่าวด้วยพนมมือ "การที่ท่านผู้เป็นนายทรงสอบถามด้วยความปรารถนาดี ก็ย่อมเป็นเหตุแห่งความสวัสดีของพระองค์ ขอรับท่านผู้เป็นนาย"
โทหา 270
नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।
nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||270||
มิฉะนั้นแล้ว ข้าแต้พระผู้เป็นเจ้า ความเจริญรุ่งเรืองทั้งปวงได้จากไปพร้อมกับองค์พระผู้เป็นใหญ่แห่งโกสล โลกทั้งมวลได้กลายเป็นผู้ไร้ผู้คุ้มครอง โดยเฉพาะมิถิลาและอโยธยา
เจาปาอี 271.1-4
कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।
जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।
रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।
भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।
नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।
समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।
नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।
बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।
kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||
jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||
rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||
bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||
nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||
samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||
nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||
būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||
เมื่อชาวเมืองของชนกทราบถึงชะตากรรมของพระเจ้าแคว้นโกศล ประชาชนทั้งหมดต่างตกอยู่ในความเศร้าโศกและสติฟั่นเฟือน ผู้ใดที่ได้เห็นพระเจ้าวิเทหะในเวลานั้น ย่อมรู้สึกว่าพระนามวิเทหะ ผู้ไร้กาย เป็นความจริง ไม่มีผู้ใดคิดเห็นเป็นอย่างอื่น เมื่อพระราชาทราบถึงแผนการชั่วร้ายของพระราชินี ก็มองไม่เห็นสิ่งใดเลย เสมือนดังงูที่ไร้มณะ ภารตะจะได้ครองราชย์และพระรามจะต้องเนรเทศไปอยู่ในป่า ความทุกข์เศร้าอย่างลึกซึ้งบังเกิดขึ้นในพระหทัยของพระเจ้ามิถิลา พระราชาทรงสอบถามบัณฑิตและที่ประชุมเสนาบดีว่า จงตรึกตรองแล้วบอกเราว่าอันใดเป็นการสมควรในวันนี้ ตรึกตรองถึงความสับสนสองประการของอโยธยา ว่าจะไปหรือจะอยู่ ไม่มีผู้ใดกล่าวสิ่งใดเลย พระราชาทรงกล้าเข้มแข็ง ตรึกตรองในพระหทัย แล้วทรงส่งสายลับผู้ฉลาดสี่คนไปยังอโยธยา จงสืบให้ทราบถึงนิสัยแท้จริงของภารตะ ว่าดีหรือร้าย แล้วรีบกลับมา โดยอย่าให้ใครสังเกตเห็น
โทหา 271
गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।
gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||271||
ทูตทั้งหลายไปยังอโยธยา ทราบการประพฤติของภรต และเมื่อเห็นการกระทำของพระองค์ ก็เสด็จกลับ ภรตเสด็จไปยังจิตรกูฏ และทูตทั้งหลายก็กลับไปมิถิลา
เจาปาอี 272.1-4
दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।
सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।
धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।
घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।
दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।
भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।
खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।
साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।
dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||
suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||
dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||
ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||
dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||
bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||
khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||
sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||
ทูตทั้งหลายมาแล้วได้ทูลเล่าต่อที่ประชุมชนแห่งชนก ตามที่ได้เข้าใจดีที่สุด ถึงทุกสิ่งที่ภรตะได้กระทำ ได้ยินดังนั้น ครู วงศ์ญาติ องคมนตรี และพระเจ้าแผ่นดิน ต่างก็เป็นทุกข์กังวลอย่างยิ่ง และหมดสติด้วยความรัก ทรงตั้งสติและสรรเสริญภรตะแล้ว ชนกทรงเรียกนักรบผู้กล้าและขุนนางมาประชุม ทรงตั้งยามเฝ้าบ้าน เมือง และแคว้น และจัดเตรียมม้า ช้าง รถศึก และยานพาหนะนานาชนิด จัดเตรียมทุกสิ่งในสองฆฏีแล้ว จึงเสด็จออกเดินทางทันที พระเจ้าแผ่นดินมิได้หยุดพักที่ใดในระหว่างทาง เช้านี้ทรงสรงน้ำที่ปรยาค และกองทัพทั้งหมดเริ่มข้ามแม่น้ำยมุนา ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ถูกส่งมาล่วงหน้าเพื่อนำข่าว กล่าวดังนี้แล้ว ทูตทั้งหลายจึงก้มศีรษะถึงพื้นดิน มุนีผู้ประเสริฐประทานชาวกิราตหกหรือเจ็ดคนเป็นผู้คุ้มกัน และส่งทูตทั้งหลายเดินทางต่อทันที
โทหา 272
सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।
sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||272||
ได้ยินว่าพระเจ้าชนกเสด็จมา หมู่ชนทั้งหมดแห่งอโยธยาย่อมชื่นชมยินดี แต่พระรามผู้เป็นความยินดีแห่งราชวงศ์รคูทรงรู้สึกอายเป็นอย่างยิ่ง และพระอินทร์จอมเทพทรงถูกความวิตกกังวลครอบงำ
เจาปาอี 273.1-4
गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।
अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।
एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।
करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।
रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।
राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।
सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।
एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।
garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||
asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||
ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||
kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||
ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||
rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||
subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||
ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||
ไกเกยีผู้คดทั้งหลายถูกความเสียใจกัดกิน จะกล่าวกับผู้ใด และจะตำหนิผู้ใดได้ ชายและหญิงนำความคิดมาในใจว่าจะได้อยู่ต่อไปอีกสี่วัน จึงมีความยินดี วันนั้นก็ผ่านไปในลักษณะเช่นนี้ และในตอนเช้าทุกคนต่างเริ่มอาบน้ำ หลังอาบน้ำแล้ว ชายและหญิงต่างสักการะพระคเนศ พระควรี พระศิวะผู้ทำลายตรีปุระ และพระอาทิตย์ผู้ทำลายความมืดมิด แล้วกราบแทบพระบาทของพระรามผู้เป็นสวามีของพระลักษมี และอธิษฐานด้วยมือประนมและจับชายเสื้อผ้า ขอพระรามเป็นกษัตริย์และพระชานกีเป็นพระราชินี และอโยธยาเป็นราชธานี อันเป็นขีดสุดแห่งความปิติยินดี ขอให้กลับมาตั้งหลักอย่างร่มเย็นพร้อมด้วยราชสำนักทั้งหมด และขอให้พระรามตั้งภรตะเป็นอุปราชา ข้าแต่พระเจ้า ขอประพรมทุกคนด้วยน้ำอมฤตแห่งความสุขนี้ และขอประทานให้โลกได้รับสิ่งที่ปรารถนาแห่งชีวิต
โทหา 273
गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।
gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||273||
ขอให้พระรามครองเมืองพร้อมด้วยครู สภา และพี่น้อง และขอให้พวกเราตายในขณะที่พระรามยังเป็นกษัตริย์แห่งอโยธยา นี่คือสิ่งที่ทุกคนอธิษฐานขอ
เจาปาอี 274.1-4
सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।
एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।
ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।
सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।
लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।
सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।
कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।
हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।
suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||
ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||
ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||
sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||
larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||
sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||
kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||
hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||
ได้ยินถ้อยคำอันเปี่ยมด้วยความรักของชาวเมือง พวกฤาษี ผู้บำเพลญโยคะ ผู้สละ และผู้รู้ทั้งหลาย ย่อมรู้สึกดูถูกต่อวิถีของตน โดยวิธีนี้ ชาวเมืองได้ประกอบกรรมประจำวัน แล้วถวายบังคมต่อพระรามด้วยกายที่ซาบซ่านด้วยปีติ ทั้งสูง ต่ำ และกลาง เป็นบุรุษและสตรีเหมือนกัน ต่างได้รับโอกาสเฝ้าตามฐานะของตน พระองค์ทรงเคารพยกย่องทุกคนด้วยความเอาใจใส่ และทุกคนต่างสรรเสริญองค์พระผู้เป็นทานแห่งความกรุณา ตั้งแต่วัยเด็ก ผู้ดีเลิศแห่งราชวงศ์รฆุ ทรงดำรงอยู่ในทางปกติ และทรงรู้จักซึ้งในความรักอันแท้จริง กษัตริย์แห่งราชวงศ์รฆุ ทรงเป็นมหาสมุทรแห่งความสุภาพและความถ่อมตน ทรงมีพระพักตร์งดงาม พระเนตรไพศาล และพระสันดานบริสุทธิ์ ขณะที่กล่าวถึงคุณธรรมอันมากมายของพระราม พวกเขาเต็มเปี่ยมด้วยความรัก และต่างเริ่มสรรเสริญความโชคดีของตนเอง ในโลกนี้มีผู้ที่สั่งสมบุญบารมีเสมอเราอยู่เพียงไม่มาก ผู้ซึ่งพระรามทรงรู้จักและทรงถือว่าเป็นของพระองค์
โทหา 274
प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।
prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||274||
ขณะนั้นทุกท่านจมดิ่งอยู่ในความรัก เมื่อได้ยินว่าเจ้าเมืองมิถิลาเสด็จมา พระรามผู้เปรียบดังดวงอาทิตย์แก่ดอกบัวแห่งตระกูลสุริยวงศ์ ทรงลุกขึ้นอย่างรีบร้อนพร้อมกับที่ประชุม
เจาปาอี 275.1-4
भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।
गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।
राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।
मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।
आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।
आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।
लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।
भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।
bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||
giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||
rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||
mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||
āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||
āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||
lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||
bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||
พร้อมด้วยพระอนุชา ราชมนตรี ครูบาอาจารย์ และชาวเมืองเป็นบริวาร เจ้านายแห่งราชวงศ์รคุเสด็จออกเดินทาง เมื่อท้าวชนกทอดพระเนตรเห็นภูเขา ทรงถวายบังคมและทรงละรถทันที เต็มเปี่ยมด้วยความปรารถนาอันแรงกล้าที่จะเห็นพระราม พระองค์มิทรงรู้สึกเหนื่อยล้าหรือทุกข์ใดๆ จากการเดินทาง พระทัยของพระองค์ประทับอยู่ ณ ที่ซึ่งพระรามและธิดาแห่งวิเทหะประทับ หาปราศจากพระทัยแล้ว พระวรกายย่อมไม่รู้สึกทุกข์หรือสุขใดๆ ท้าวชนกเสด็จมาในทำนองนี้ พร้อมด้วยบริวารทั้งหมด พระทัยทรงเคลิบเคลิ้มด้วยความรัก เมื่อเสด็ญใกล้และทอดพระเนตรเห็นความรักใคร่ของกันและกัน ทั้งสองพระองค์ทรงพบปะกันด้วยความเคารพ ท้าวชนกทรงเริ่มถวายบังคมแด่บาทพระมุนีทั้งหลาย และความปีติแห่งราชวงศ์รคุทรงถวายบังคมแด่พระฤๅษีทั้งหลาย พระรามพร้อมด้วยพระอนุชาทรงพบปะกับกษัตริย์ และเสด็จออกไปพร้อมกับที่ประชุมทั้งหมด
โทหา 275
आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।
āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||275||
อาศรมเป็นดังมหาสมุทร เต็มไปด้วยน้ำบริสุทธิ์แห่งความรู้สึกสงบเยือกเย็น หมู่ชนเสมือนแม่น้ำแห่งความเมตตา และรฆุนาถ พระผู้เป็นนายแห่งราชวงศ์รฆุ ทรงนำไหลไปสู่มหาสมุทรนั้น
เจาปาอี 276.1-4
बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।
सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।
बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।
केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।
बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।
आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।
सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।
भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।
borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||
soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||
biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||
kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||
banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||
āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||
soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||
bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||
มันท่วมตลิ่งสูงแห่งปัญญาและการวางใจถอดถอน และถ้อยคำอันเศร้าโศกที่ผู้คนกล่าวคือลำธารและห้วยน้ำที่ไหลลงสู่มัน ความคิดกังวลและการถอนหายใจคือลมและคลื่น ซึ่งพัดทำลายต้นไม้ใหญ่แห่งความอดทนบนตลิ่ง ความสิ้นหวังอันน่าสะพรึงกลัวคือกระแสน้ำไหลเชี่ยว และความกลัวพร้อมความสับสนคือวงน้ำวนนับไม่ถ้วน ผู้มีปัญญาคือพี่เรือ และวิชาคือเรือใหญ่ แต่พวกเขาไม่สามารถพายข้ามได้ และหาวิธีข้ามไม่ได้สักอย่าง ชาวป่าโกลและกิราตผู้น่าสงสารคือผู้เดินทาง ผู้มองแม่น้ำแล้วเหนื่อยล้าและท้อแท้ใจ เมื่อแม่น้ำนี้ไหลไปบรรจบกับมหาสมุทรแห่งอาศรม ก็ราวกับว่าทะเลได้ซัดส่ายู่ขึ้นมา ทั้งสองสภาของราชสำนักต่างถูกความโศกเศร้าครอบงำ และไม่เหลือปัญญา ความอดทน หรือความละอายอีกต่อไป สรรเสริญพระรูปโฉม คุณธรรม และนิสัยอันอ่อนโยนของพระราชา พวกเขาร้องไห้จมดิ่งอยู่ในทะเลแห่งความโศกเศร้า
ฉันท์ 276
अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।
सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।
avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||
sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||
จมดิ่งอยู่ในมหาสมุทรแห่งความเศร้าโศก บุรุษและสตรีทั้งหลายย่อมเศร้าโศกอย่างยิ่ง สติฟั่นเฟือน โทษทัศน์ต่อคนทั้งปวง ต่างกล่าวด้วยความโกรธว่า "พระผู้สร้างผู้บิดเบือนได้กระทำสิ่งใดเล่า" ทวยเทพ สิทธะ นักบำเพียญ โยคี และฤาษีทั้งหลาย ได้เห็นสภาพแห่งพระเจ้าวิเทหะ ตุลสีทาสกล่าวว่า ไม่มีผู้ใดสามารถข้ามแม่น้ำแห่งความรักของพระองค์ได้เลย
โสรฐา 276
किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।
kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||276||
มุนีผู้ประเสริฐได้ให้คำแนะนำอันไม่อาจนับประมาณแก่ประชาชนในที่ต่างๆ วสิษฐ์ได้กล่าวแดวิเทหะว่า ข้าแต่กษัตริย์ จงมีความอดทนเถิด
เจาปาอี 277.1-4
जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।
तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।
बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।
राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।
सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।
मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।
सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।
पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||
tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||
biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||
rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||
soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||
muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||
sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||
pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||
ปัญญาของท่านเป็นดวงอาทิตย์ที่ทำลายราตรีแห่งการเวียนว่ายตายเกิด และวาจาของท่านเป็นแสงรัศมีที่ทำให้ดอกบัวของพวกฤาษีผลิบาน ความหลงผิดและความยึดมั่นจะเข้าใกล้ผู้เช่นนั้นได้อย่างไร นี่เป็นเพียงความยิ่งใหญ่แห่งความรักของท่านที่มีต่อสีดาและพระราม พระเวทประกาศว่าผู้มีปัญญาในโลกนี้มีสามประเภท คือ ผู้อยู่ในโลกีย์ ผู้แสวงหา และผู้สำเร็จ ผู้ใดที่จิตชุ่มชื่นด้วยความรักต่อพระราม ผู้นั้นย่อมได้รับการเคารพอย่างยิ่งในสภาแห่งนักบุญ ปัญญาที่ปราศจากความรักต่อพระรามย่อมไม่รุ่งโรจน์ เหมือนเรือที่ไร้ผู้ถือหางเสือ ฤาษีได้สั่งสอนพระวิเทหะด้วยประการต่างๆ แล้วประชาชนทั้งหมดก็ได้อาบน้ำที่ฆัฏฏะราม ชายหญิงทั้งหมดจมอยู่ในความโศกเศร้า และวันนั้นผ่านไปโดยไม่มีหยดน้ำเลย สัตว์ นก และกวางไม่รับประทานอาหาร จะกล่าวถึงพวกญาติที่รักอีกหรือ
โทหา 277
दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||277||
ทั้งสองคณะ พระเจ้านิมิและองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราชวงศ์รคุ ได้ทรงอาบน้ำในยามเช้า ทุกคนประทับนั่งใต้ต้นไทรและต้นไม้อื่นๆ ด้วยใจที่หดหู่และพระวรกายที่ผอมบาง
เจาปาอี 278.1-4
जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।
हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।
लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।
कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।
तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।
मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।
रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।
कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।
je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||
haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||
lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||
kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||
taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||
muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||
kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||
พราหมณ์ผู้เป็นชาวเมืองของทศรถ และผู้เป็นชาวเมืองแห่งองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งมิถิลา พร้อมด้วยวสิษฐ์ ครูแห่งวงศ์สุริยะ และปุโรหิตแห่งพระเจ้าชนก ผู้ทรงแสวงหาทางแห่งโลกและทางแห่งความดีสูงสุด ได้เริ่มกล่าวคำแนะนำนานาประการ อันเต็มไปด้วยธรรมะ นโยบาย การสละ และปัญญา โกสิกะก็เล่าเรื่องราวโบราณไปทีละเรื่อง และด้วยวาจาอันไพเราะได้ให้ที่ประชุมทั้งหมดเข้าใจ แล้วองค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคูกล่าวแก่โกสิกะว่า ท่านอาจารย์ ตั้งแต่เมื่อวานนี้ทุกคนยังไม่ได้ดื่มน้ำ พระมุนีกล่าวว่า สิ่งที่พระรามตรัสนั้นชอบแล้ว วันได้ผ่านไปแล้วสองยามครึ่ง เห็นความตั้งใจของพระมุนีแล้ว พระราชาแห่งติรหุตจึงกล่าวว่า การรับอาหารและธัญพืชในที่นี้ไม่สมควร สิ่งที่พระราชากล่าวนั้นดีแล้ว และเป็นที่พอใจของทุกคน ครั้งได้รับพระบัญชาแล้วจึงเสด็จไปสรงน้ำ
โทหา 278
तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||278||
ในเวลานั้น บรรดาผู้อาศัยในป่าได้นำผลไม้ ดอกไม้ ใบไม้ และรากไม้หลายประเภท บรรจุใส่ตะกร้าใหญ่ๆ ด้วยภาระอันล้นหลาม
เจาปาอี 279.1-4
कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।
सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।
बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।
तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।
जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।
तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।
देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।
दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।
kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||
sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||
beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||
tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||
jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||
taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||
dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||
dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||
ด้วยพระคุณของพระราม ภูเขาจิตรกูฏได้กลายเป็นผู้ประทานสิ่งที่ปรารถนา ทรงขจัดความทุกข์ทั้งปวงด้วยเพียงการทอดพระเนตร สระ แม่น้ำ ป่า และภูมิภาคต่างๆ ดูเหมือนจะล้นหลามด้วยความปีติและความรัก ไม้เลื้อยและต้นไม้ทั้งหลายเต็มไปด้วยดอกไม้และผลไม้ นก กวาง และผึ้งร้องเพลงอย่างกลมกลืน ในเวลานั้นป่ามีความปีติเป็นพิเศษ สายลมพัดโชยอ่อนๆ นำความสบายใจให้แก่ทุกคน ความงามของป่านั้นไม่อาจพรรณนาได้ ราวกับว่าแผ่นดินกำลังต้อนรับแขกผู้มาเยือนของพระเจ้าชนก แล้วทุกคนได้อาบน้ำและอาบน้ำอีกครั้ง พระราม พระเจ้าชนก และบรรดาพระมุนีได้รับพระบัญชา ด้วยความรักทอดมองต้นไม้ทั้งหลาย บรรดาชาวเมืองเริ่มตั้งหลักแหล่ง ณ ที่นั่นที่นี่ มีผลไม้ รากไม้ และหัวไม้หลายประเภท บริสุทธิ์ งดงาม และเหมือนน้ำอมฤต
โทหา 279
सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।
sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||279||
ครูของพระรามได้ส่งเครื่องบริขารจำนวนมากมายมอบให้แก่ทุกคนด้วยความเคารพ หลังจากได้บูชาบรรพบุรุษ เทพเจ้า แขกผู้มาเยือน และครูแล้ว พวกเขาจึงเริ่มรับประทานอาหารจำพวกผลไม้และรากไม้
Frequently Asked Questions
परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 28 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
