Ayodhya KandaPrakarana 1220 Verses

Prakarana 12

यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।

अयोध्या-काण्डस्य रस-केन्द्रं करुणम्; किन्तु सा करुणा निराशा न—वैराग्य-प्रसविनी करुणा। अस्मिन् खण्डे (दोहाः 110–119 परितः) ‘लोक-समुदायः’ राम-सीता-लक्ष्मण-दर्शनात् पुलकितः; एषः सामूहिक-भक्तेः उच्छ्वासः, यत्र गृह-कर्माणि विस्मर्यन्ते, नेत्राणि च ‘नयन-फल’ं लभन्ते। ततः कथायाः विपर्ययः—जनाः रानीं राजानं वा दोषयन्ति, विधिं च निठुरं मन्यन्ते—एषा मानवीय-प्रतिक्रिया तुलसीदासस्य मनोवैज्ञानिक-सौष्ठवं दर्शयति। किन्तु अस्माद् असन्तुलनात् सिद्धान्तः उदेति: रामस्य वन-गमनं ‘आज्ञा-पालन’स्य ‘धर्म-स्थितप्रज्ञता’याश्च आदर्शः। अत्र सगुण-रूपस्य सौन्दर्य-लीला (रूप-माधुरी) निर्गुण-सत्येन (आज्ञा, मर्यादा, वैराग्य) सह एकस्मिन् धुरि योज्यते। अस्मिन् सोपाने साधकः शिक्षते यत् प्रेम्णः परमा अवस्था ‘वियोगेऽपि आज्ञा-समर्पणम्’ इति।

In this prakarana

People

  • रामRāma

    मर्यादा-पुरुषोत्तम; आज्ञा-पालन और त्याग-धर्म का आदर्श, रूप-माधुरी का केन्द्र

  • सीताSītā

    सहधर्मिणी; प्रेम, सौंदर्य और वियोग-करुणा की धुरी, त्याग में सहभागी

  • लक्ष्मणLakṣmaṇa

    सेवक-भक्त; भ्रातृ-प्रेम, कर्तव्य-निष्ठा और वन-मार्ग का सहचर

  • तीरवासी नर-नारी/अयोध्या का लोक-समुदायTīravāsī Nara-Nārī / Ayodhyā Kā Loka-Samudāya

    सामूहिक भक्त-हृदय; दर्शन से पुलकित, फिर शोक/आक्रोश/विधि-निन्दा के माध्यम से मानवीय प्रतिक्रिया का प्रतिनिधि

  • राजा (दशरथ)Daśaratha

    लोक-दृष्टि में कारण/पीड़ा का केन्द्र; निर्णय-बंधन और करुणा का स्रोत (दोषारोपण का लक्ष्य)

  • रानी (कैकेयी)Kaikeyī

    लोक-दृष्टि में बनवास-कारण; कथा में मोह/राजनीति/वचन-बन्धन की प्रतीक (दोषारोपण का लक्ष्य)

  • विधि/दैवVidhi / Daiva

    ‘निठुर’ कहकर पुकारा गया नियति-तत्त्व; मानव-शोक का प्रतिपक्ष, जिसके पार धर्म-बोध उभरता है

  • निषादNiṣāda
  • तापस (वैरागी)Tāpasa
  • ग्राम-स्त्रियाँ/ग्रामजनGrāma-Striyāṃ / Grāmajana
  • काकभुशुण्डिSpeaksKākabhuśuṇḍi

    काकभुशुण्डि (Kakbhushundi) / तुलसीदास की काव्य-वाणी के माध्यम से

  • गरुड़ListensGaruḍa

    Garuda

What happens

  1. How it unfolds

    तीरवासी स्त्री-पुरुष राम-सीता-लखन को देखकर काम छोड़ दौड़ते हैं; एक तापस (वैरागी-वेश, राम-अनुरागी) आता है और दण्डवत करता है; राम उसे स्नेह से उठाकर हृदय से लगाते हैं। ग्राम-जन मार्ग में जल, छाया, विनय, आशीष देते हैं; स्त्रियाँ सीता से परिचय पूछती हैं; सीता लखन को ‘लघु देवर’ कहती है और संकेत से पति का परिचय देती है। फिर लोग लौटते हुए विधि को दोष देते हैं, राजकुमारों के कष्ट पर करुण-विलाप करते हैं।

Verses

चौपाई 110.1-4

सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।

लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।

अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।

जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।

सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।

सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।

तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।

कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।

sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||

lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||

ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||

je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||

sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||

suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||

tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||

kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||

नदीतीरवासिनः पुरुषाः स्त्रियश्च श्रुत्वा स्वकार्याणि विस्मृत्य धावन्ति स्म। लक्ष्मणस्य रामस्य सीतायाश्च सौन्दर्यं दृष्ट्वा स्वभाग्यस्य महत्त्वं कथयन्ति स्म। तेषां मनसि महान् लालसा आसीत्, परं नाम ग्रामं च पृच्छितुं सकुचन्ति स्म। तेषु ये वयोवृद्धाः प्राज्ञाश्च आसन्, तैः कौशलेन रामः परिचितः। तैः सर्वा कथा सर्वेभ्यः कथिता यत् पितुः आज्ञां प्राप्य रामः वनं प्रस्थितः। तत् श्रुत्वा सर्वे विषादं प्राप्य पश्चात्तापं कुर्वन्ति स्म - राण्या राजश्च कुशलं न कृतवन्तः। तस्मिन् अवसरे एकः तापसः तत्र आगतः, तेजोपुञ्जः, अल्पवयसा, मनोहरश्च आसीत्। कविः तस्य अव्यक्तगतिं वैराग्यवेषं च वर्णयितुं न शक्नोति; सः मनसा कर्मणा वाचा च रामे अनुरक्तः आसीत्।

दोहा 110

सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।⁠110।।

sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||⁠110||

अश्रुपूर्णनयनः पुलकितशरीरः स्वमिष्टदेवं प्रत्यभिज्ञाय दण्ड इव धरणीतले पपात। तस्य दशा न शक्या वर्णयितुम्।

चौपाई 111.1-4

राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।

मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।

बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।

पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।

कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।

पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।

ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।

राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।

rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||

manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||

bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||

puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||

kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||

piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||

te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||

rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||

रामः प्रेमणा पुलकितहृदयः तम् आलिङ्गत, यथा परमदरिद्रः पारसं प्राप्नोति। यथा प्रेम परमार्थौ च उभौ शरीरं धृत्वा मिलतः, एवं सर्वे अवोचन्। ततः सः लक्ष्मणस्य पादयोः अगच्छत्, लक्ष्मणः च अनुरागेण आविष्टः तम् उत्थापयत्। ततः सीतायाः पादरजः शिरसि अधारयत्, सा च माता इव बालकं ज्ञात्वा तस्मै आशीर्वादम् अयच्छत्। निषादः दण्डवत् प्रणामम् अकरोत्, लक्ष्मणः च रामस्य प्रियमित्रं दृष्ट्वा हर्षेण तेन सह मिलितः। नयनपटलैः तस्य सौन्दर्यरूपम् अमृतं पिबन् निषादः प्रहृष्टः अभवत्, यथा बुभुक्षितः उत्तमम् भोजनं प्राप्नोति। सखि, कीदृशौ पितरौ स्याताम्, यौ एवं बालकान् वनं प्रेषितवन्तौ? रामलक्ष्मणसीतानां सौन्दर्यं निरीक्ष्य नरनार्यः स्नेहेण व्याकुलाः अभवन्।

दोहा 111

तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।⁠111।।

taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||⁠111||

तदा रघुवीरः अनेकविध्या मित्रम् अभ्यशिक्षयत्। रामस्य आज्ञां शिरसि धारयन् निषादः स्वगृहम् अगच्छत्।

चौपाई 112.1-4

पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।

चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।

पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।

राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।

मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।

अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।

करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।

जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।

puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||

cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||

pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||

rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||

māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||

agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||

kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||

jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||

ततः सीता-राम-लक्ष्मणाः करौ संयम्य यमुनायै पुनः प्रणामम् अकुर्वन्। तौ भ्रातरौ सीतया सह प्रहृष्टौ प्रस्थितौ, रवितनुजायाः यमुनायाः स्तुतिम् अकुरुताम्। मार्गे गच्छतः तेषां बहवः पथिकः अमिलन्, तौ भ्रातरौ दृष्ट्वा स्नेहेन अवदन्। भवतः सर्वेषु अङ्गेषु राजलक्षणानि सन्ति, तानि दृष्ट्वा अस्माकं हृदये अतीव खेदः भवति। भवान् पादुकाविहीनः पादाभ्यां मार्गे चलति, अस्माकं मते ज्यौतिषं राजयोगवचनं मिथ्या आभाति। अयं पन्थाः दुर्गमः, महान् पर्वताः घनानि वनानि च सन्ति, तत्र भवतः सह एका सुकुमारी नारी अस्ति। वने हस्तिसिंहौ स्तः, तत् द्रष्टुं भयङ्करम्। यदि आज्ञा भवेत् तर्हि वयं भवता सह गच्छामः। यावत् भवान् गच्छति तावत् तं गन्तव्यस्थानं प्रापयित्वा, पुनः शिरः नत्वा भवन्तं प्रति निवर्तामहे।

दोहा 112

एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।⁠112।।

ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||⁠112||

एवं ते प्रेमवशीभूय गात्ररोमहर्षेण नयनजलेन च पृच्छन्ति, कृपासिन्धुश्च तान् विनीतमृदुभिर्वचनैः प्रत्याहृतवान्।

चौपाई 113.1-4

जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।

केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।

जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।

पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।

जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।

जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।

जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।

परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।

je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||

kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||

jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||

punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||

je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||

je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||

jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||

parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||

ये नगरग्रामाः मार्गे वर्तन्ते, तान् नागदेवनगराणि ईर्ष्यन्ति। केन पुण्यात्मना, कस्यां वेलायाम् एते निवेशिताः? धन्याः, पुण्यमयाः, परमसुन्दराः इति कथयन्ति। यत्र यत्र रामस्य चरणौ गच्छतः, तत्र अमरावती न तदनुपमा। मार्गसमीपवासिनः पुण्यपुञ्जाः, तान् देवपुरवासिनः स्तुवन्ति। ये नयनैः पूर्णतया रामं, सीतालक्ष्मणसहितं घनश्यामं पश्यन्ति। येषु सरोवरनदीषु रामः स्नानं करोति, तान् देवसरोवरनद्यः स्तुवन्ति। यस्य वृक्षस्य अधः प्रभुः गत्वा उपविशति, कल्पवृक्षः तस्य महिमानं करोति। रामपादपङ्कजरजसा स्पृष्टा पृथ्वी स्वभाग्यं महत् मन्यते।

दोहा 113

छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।⁠113।।

chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||⁠113||

घनानि छायां कुर्वन्ति, देवगणाः हर्षेण सुमनांसि वर्षयन्ति। गिरिवनविहङ्गममृगान् पश्यन् रामः पन्थानमनुसरति।

चौपाई 114.1-4

सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।

सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।

राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।

सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।

बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।

एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।

रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।

एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।

sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||

suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||

rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||

sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||

barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||

ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||

rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||

eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||

राघवः सीतालक्ष्मणाभ्यां सह यदा कस्यचित् ग्रामस्य समीपेन गच्छति। तद् श्रुत्वा सर्वे बालवृद्धाः पुरुषाः स्त्रियः च तत्क्षणं गृहकार्यं विस्मृत्य तूर्णं प्रसरन्ति। रामलक्ष्मणसीतानां रूपं निरीक्ष्य ते नयनयोगफलं प्राप्य सुखिनः भवन्ति। नयनयोः अश्रुपूर्णे शरीरे च पुलकिते सति ते सर्वे द्वाभ्यां वीराभ्यां दृष्ट्वा प्रेमाविष्टाः भवन्ति। तेषां दशा न वर्णयितुं शक्यते, यथा दरिद्रैः दिव्यमणिनां राशिः प्राप्तः स्यात्। एकम् एकं सम्बोध्य उपदिशन्ति, इहैव क्षणे नयनयोः लाभं गृह्णत। केचित् रामं दृष्ट्वा प्रेमाविष्टाः तस्य सह गच्छन्ति नयनैः तस्यैव पश्यन्तः। अन्ये नयनमार्गेण तस्य शोभां हृदये आनीय शरीरमनःवाच्सु शिथिलाः भवन्ति।

दोहा 114

एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।⁠114।।

eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||⁠114||

एकः वटवृक्षस्य अधः भलां छायां दृष्ट्वा तत्र मृदूनि तृणानि पर्णानि च प्रसार्य आह: अत्र क्षणमात्रं विश्राम्य श्रमं दूरीकुरुत, अनन्तरं गच्छत, इदानीं वा प्रातःकाले वा।

चौपाई 115.1-4

एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।

सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।

जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।

मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।

एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।

तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।

दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।

मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।

eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||

suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||

jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||

mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||

ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||

taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||

dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||

munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||

कश्चन कलशं जलेन पूर्णं आनयति, मृदुभिः वाक्भिः "आचमतु, नाथ" इति वदति। प्रियाणि वचनानि श्रुत्वा अतीव प्रीतिं च दृष्ट्वा, कृपालुः सुशीलविशेषी रामः प्रेरितः अभवत्। सीतायाः मनसि श्रमं ज्ञात्वा, वटवृक्षस्य छायायां क्षणमात्रं विश्रामम् अकरोत्। नार्यः पुरुषाः च हर्षेण तस्य शोभां पश्यन्ति; तेषां नयनमनसी अनूपेण रूपेण आकृष्टे स्तः। सर्वे स्थिरदृष्टिभिः चतुर्दिक् अवलोकयन्ति, रामचन्द्रमुखचन्द्रस्य चकोरा इव। तरुणतमालवर्णः तस्य देहः शोभते; तं दृष्ट्वा कोटिकामदेवानां मनः मुह्यति। दामिनीवर्णः लक्ष्मणः अतीव सुन्दरः; नखादिशिखापर्यन्तं सुभगः हृदयप्रियश्च। मुनिवल्कलैः कटौ तूणीरश्च कस्येते; करकमलेषु धनुर्बाणौ शोभेते।

दोहा 115

जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।⁠115।।

jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||⁠115||

जटाभिः मुकुटैः शिरसि शोभन्ते स्म, उरः भुजे नयने च विशाले आस्ताम्। शरत्पूर्णिमाचन्द्रसदृशानि वरवदनानि स्वेदबिन्दुजालेन भान्ति स्म।

चौपाई 116.1-4

बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।

राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।

थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।

सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।

बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।

राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।

स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।

राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।

barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||

rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||

thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||

sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||

bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||

rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||

svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||

rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||

तस्याः मनोहरयोः वर्णनं न शक्यते; तयोः शोभा बहुला, मम च मतिः अल्पा। रामलक्ष्मणसीतयोः सौन्दर्यं सर्वे अवलोकयन्ति स्म, चित्तं मनः मतिं च समाधाय। स्त्रीपुरुषौ प्रेमपिपासया श्रान्तौ स्तः, मृगमृग्यौ दीपं दृष्ट्वा स्तब्धौ इव। ग्रामस्त्रियः सीतायाः समीपं गच्छन्ति स्म, अतिस्नेहात् सकुचन्त्यः तां पृच्छन्ति स्म। बारं बारं सर्वाः तस्याः पादौ स्पृशन्ति स्म, सरलस्वभावाः स्त्रियः मृदु वचनं वदन्ति स्म। "हे राजकुमारि, वयं विनयं कुर्मः; स्त्रीभावात् तुभ्यं किञ्चित् पृच्छितुं भयं अस्माकं।" "हे स्वामिनि, अस्माकं अभिनयं क्षमस्व, ग्रामिणीः ज्ञात्वा इदं अप्रियं मा मांस्थाः।" "राजकुमारौ इमौ सहजसुन्दरौ; एभ्यामेव मरकतः सुवर्णं च द्युतिं लब्धवन्ति।"

दोहा 116

स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।⁠116।।

syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||⁠116||

एकः श्यामः अन्यः गौरः द्वौ किशोरौ उत्तमौ सुन्दरौ सुषमाखनी; तयोः मुखे शरच्चन्द्रसदृशे नयने च शरत्कमलसदृशे।

चौपाई 117.1-4

कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।

सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।

तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।

सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।

सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।

बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।

खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।

भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।

koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||

suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||

tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||

sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||

sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||

bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||

khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||

bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||

"ये कोटिकामदेवान् अपि लज्जयन्ति, हे सुमुखि, ब्रूहि, एतौ द्वौ तव के?" तासां स्नेहमयानि मधुराणि वचनानि श्रुत्वा सीता लज्जिता सञ्जाता, हृदये च स्मितम् अकरोत्। ताः स्त्रियः अपश्यत्, पुनः भूमिम् अपश्यत्; गौरी द्विविधलज्जया सकुचिता। लज्जिता प्रेमभरिता मृगनयनी सीता, यस्याः वाणी कोकिलवत् आसीत्, मधुराणि वचनानि अवदत्। "यः सहजस्वभावेन सुन्दरः, गौरशरीरः, सुभगः, तस्य नाम लक्ष्मणः; सः मम अनुजदेवरः।" ततः सा चन्द्रवत् वदनम् आञ्चलेन आच्छाद्य, प्रियस्य शरीरम् अपश्यत्, भ्रूणि च वक्राणि अकरोत्। खञ्जनवत् तिरश्चीभिः सुन्दराभिः अक्षिभिः सीता इङ्गितैः ताभ्यः अवोचत् यत् सः स्वस्य पतिः। सर्वाः ग्रामस्य वधूः हर्षिताः अभवन्, यथा दरिद्राः राज्ञः धनराशिम् अलुण्ठन्।

दोहा 117

अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।⁠117।।

ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||⁠117||

अतिप्रेमणा ग्रामस्त्रियः सीतायाः पादौ पतित्वा बहुप्रकारेण आशीर्वादं यच्छन्ति - यावत्कालं पृथ्वी सर्पस्य शिरसि तिष्ठति तावत्कालं त्वं सदा सौभाग्यवती भव इति।

चौपाई 118.1-4

पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।

पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।

दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।

मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।

तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।

सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।

मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।

समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।

pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||

puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||

darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||

madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||

tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||

sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||

miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||

samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||

पार्वतीवत् पतिप्रिया भव। हे देवि, अस्मासु स्नेहं मा त्यज। पुनः पुनः करौ संयोज्य प्रार्थयामहे: यदि पुनरेतेन मार्गेण प्रत्यागच्छसि, तदा अस्मान् स्वदासीः समानीय दर्शनं देहि। सीता सर्वाः प्रेमपिपासिताः अपश्यत्। मधुरैः वाक्यैः पुनः पुनः ताः संतोषयामास, यथा चन्द्रिका कुमुदिनीः पोषयति। तदा लक्ष्मणः रघुवरस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा जनैः मृदुवाण्या मार्गं पप्रच्छ। श्रुत्वा स्त्रीपुरुषाः दुःखिताः अभवन्, गात्राणि पुलकितानि, नयने अश्रुपूर्णे अभवताम्। हर्षः नष्टः, मनांसि श्यानानि अभवन्, यथा विधिः निधिं दत्त्वा पुनः अपहरति। कर्मणः गतिं विचिन्त्य धैर्यं धारितवन्तः। मार्गं विचार्य तेभ्यः सुगमं मार्गं कथितवन्तः।

दोहा 118

लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।⁠118।।

lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||⁠118||

तदा लक्ष्मणजानक्यां सहितः रघुनाथः प्रस्थानम् अकरोत्। सर्वान् प्रियवचनैः उक्त्वा प्रत्याहृतवान्, किन्तु तान् सर्वान् हृदयेन सह नीतवान्।

चौपाई 119.1-4

फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।

सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।

निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।

रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।

जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।

ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।

ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।

तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।

phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||

sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||

nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||

rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||

jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||

e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||

e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||

tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||

प्रत्यावर्तमाणाः स्त्रीपुंसः अतीव प्रतिषेदुः, हृदये च विधातारं दोषेण आरोपयन्ति स्म। शोकेन सह परस्परं वदन्ति स्म, विधातुः कर्माणि सर्वाणि विपरीतानि सन्ति इति। सः सम्पूर्णतया अनवरतः, निर्दयः, निर्भयः च, यः चन्द्रमसं रोगयुक्तं कलङ्कितं च अकरोत्। सः कल्पवृक्षं सामान्यवृक्षम् अकरोत्, समुद्रं लवणमयम् अकरोत्; सः एव एतौ राजकुमारौ वने प्रैषयत्। यदि एताभ्यां तेन वनवासः प्रदत्तः, तर्हि विधाता भोगविलासान् व्यर्थम् अकरोत्। यदि एते पादुकाविरहितौ पादाभ्यां मार्गे भ्रमण्ति, तर्हि विधाता बहुविधानि वाहनानि व्यर्थम् अकरोत्। यदि एते कुशतृणानि पर्णानि च प्रसार्य भूमौ शेते, तर्हि विधाता सुन्दराः शय्याः किमर्थम् अकरोत्? यदि विधाता एताभ्यां वृक्षाणां आश्रयं दत्तवान्, तर्हि श्वेतानि भवनानि रचयन् रचयन् व्यर्थम् श्रमम् अकरोत्।

दोहा 119

जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।⁠119।।

jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||⁠119||

यदि एतौ सुंदरौ सुकुमारौ च मुनिवस्त्रं धारयतः जटाश्च धरतः, तर्हि कर्ता बहुविधानि भूषणानि वस्त्राणि च व्यर्थम् अकरोत्।

Inside Prakarana 12

Bhakti highlights

लोक-समुदाय का ‘काज बिसारना’ भक्ति का लक्षण है—जहाँ दर्शन-लालसा लौकिक आसक्ति पर विजय पाती है। ‘नयनफल’ का भाव बताता है कि सगुण-रूप का दर्शन साधना का प्रत्यक्ष फल है, पर वह केवल सौंदर्य-रस नहीं; वह हृदय को पिघलाकर त्याग के लिए तैयार करता है। दोषारोपण और विधि-निन्दा भी यहाँ शिक्षा बनते हैं: शोक की पहली प्रतिक्रिया को तुलसी स्वीकारते हैं, फिर उसे धर्म-बोध में रूपान्तरित करते हैं—भक्ति का परिपाक करुणा से होता है। राम का आदर्श-तत्त्व: आज्ञा-पालन ही परम सत्य; प्रेम का शिखर यह कि वियोग में भी मर्यादा न टूटे। साधक के लिए संदेश: ‘रूप’ से मन बँधे, पर ‘आज्ञा’ से अहं छूटे—यही त्याग-धर्म का सोपान और अनुभव-भक्ति की देहरी है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुण है, पर यह करुणा निराशा नहीं—यह वैराग्य-प्रसविनी करुणा है। प्रस्तुत खंड (दोहा 110–119 के आसपास) में ‘लोक-समुदाय’ राम-सीता-लखन के दर्शन से पुलकित है; यह सामूहिक भक्ति का उभार है, जहाँ गृहकार्य छूट जाते हैं और नेत्र ‘नयनफल’ पाते हैं। फिर कथा का पलटाव आता है: लोग रानी/राजा पर दोष-आरोप करते हुए विधि को निठुर कहते हैं—यह मानवीय प्रतिक्रिया तुलसी के मनोविज्ञान की सुघड़ता है। किन्तु इसी असंतुलन से सिद्धान्त उभरता है: राम का बनगमन ‘आज्ञा-पालन’ और ‘धर्म-स्थितप्रज्ञता’ का आदर्श है। यहाँ सगुण-रूप की सौंदर्य-लीला (रूप-माधुरी) और निर्गुण-सत्य (आज्ञा, मर्यादा, वैराग्य) एक ही धुरी पर जुड़ते हैं। इस सोपान में साधक सीखता है कि प्रेम का चरम रूप ‘वियोग में भी आज्ञा-समर्पण’ है।

The emotional arc

आरम्भ में ‘श्रवण’ से ‘उत्सुकता’—तीरवासी नर-नारी अपने-अपने काम छोड़कर दौड़ पड़ते हैं; यह सामूहिक पुलक/आनन्द (श्रृंगार-मिश्रित अद्भुत) है जहाँ नेत्रों को ‘नयनफल’ मिलता है। मध्य में रूप-माधुरी का चरम—राम-सीता-लक्ष्मण की सुन्दरता से लोक-हृदय द्रवित, देह-धर्म भूलकर केवल दर्शन-धर्म जागता है। फिर कथा का पलटाव: आनन्द के भीतर ही वियोग की छाया उतरती है—भीड़ में करुणा का उभार, ‘क्यों’ और ‘कैसे’ की मानवीय छटपटाहट। इसके बाद दोषारोपण/क्रोध का क्षण—कभी राजा-रानी पर, कभी ‘विधि’ को निठुर कहकर; यह शोक का स्वाभाविक मनोविज्ञान है। समापन में करुणा वैराग्य में रूपान्तरित—राम का आज्ञा-पालन और मर्यादा-स्थितप्रज्ञता लोक-शोक को धर्म-बोध में ढालती है; रस-निष्पत्ति ‘वैराग्य-प्रसविनी करुणा’ के रूप में होती है, जहाँ प्रेम वियोग में भी समर्पण बन जाता है।

The dialogue

  • Ghatउत्तरा-घाट (भक्ति-प्रधान, कथा का पक्षी-दृष्टि से पुनर्कथन; ‘नाम-प्रताप’ और ‘राम-लीला’ की सर्वग्राह्यता का घाट)

Bhakti in this prakarana

मुख्यतः माधुर्य-भक्ति (रूप-माधुरी का पान), साथ में दास्य (आज्ञा-पालन), और शान्त (वैरागी तापस की भाव-स्थिति)। लोकसमुदाय में ‘दर्शन-लालसा’ और ‘अनुगमन’ से सख्य/प्रेम-भक्ति का सामूहिक रूप भी झलकता है।

Nirguna and saguna

रूप-वर्णन (घनश्याम राम, दामिनी-बरन लखन, सरद-बिधु बदन) सगुण-उपासना का आलम्बन है; पर उसी के साथ ‘राम रजायसु सीस धरि’—आज्ञा को शिर पर धारण करना निर्गुण-निष्ठा (धर्म/सत्य/ब्रह्म-नियम) का संकेत है। तुलसी यहाँ ‘लीला’ को परम-सत्य की अभिव्यक्ति मानते हैं: लोक के लिए रूप मधुर है, साधक के लिए वही रूप ‘आज्ञा-तत्त्व’ बनकर वैराग्य जगाता है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: राम का वनगमन, नागरिकों का शोक/अनुराग, मार्ग में जनसमुदाय का अनुगमन (समकक्ष प्रसंग: ‘वनगमन’ और ‘नागरिकानुयाय’); अध्यात्मरामायण में भी त्याग-धर्म और लोक-विमूढ़ता की ध्वनि।

Awadhi idioms

निज निज काज बिसारी, नयनफलु होहिं सुखारी, पिअत नयन पुट रूपु पियूषा, घरिक बिलंबु, बार बार सब लागहिं पाएँ, बिधि करतब उलटे

Metaphors

  • ‘परम रंक जनु पारसु पावा’ (स्पर्श से रूपान्तरण: दर्शन-स्पर्श की आध्यात्मिक रसायन-क्रिया)
  • ‘रूपु पियूषा’ (दर्शन = अमृत-पान)
  • ‘रंकन्ह सुरमनि ढेरी’ (दर्शन से दरिद्रता का दिव्य-समृद्धि में रूपान्तरण)
  • ‘मृगी मृग देखि दिआ से’ (प्रेम-प्यास की तीव्रता)
  • ‘सरद-बिधु बदन’ (चन्द्र-उपमा द्वारा सौंदर्य और शीतलता का आध्यात्मिक संकेत)

Meter

110–119; 9 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत मिश्र-प्रयोग)

Verses in this prakarana

दोहा 110 से दोहा 119 (चौपाई-समूह सहित)

Frequently Asked Questions

परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।

सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।

Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play