यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
अयोध्या काण्डाचा रस-केन्द्र करुण आहे; पण ही करुणा निराशा नाही—ती वैराग्य-प्रसविनी करुणा आहे. प्रस्तुत खंडात (दोहा 110–119 च्या आसपास) ‘लोक-समुदाय’ राम-सीता-लखनांच्या दर्शनाने पुलकित होतो; हा सामूहिक भक्तीचा उभार आहे, जिथे गृहकार्य सुटते आणि नेत्र ‘नयनफल’ पावतात. मग कथेला कलाटणी मिळते: लोक राणी/राजावर दोषारोप करीत विधीला निठुर म्हणतात—ही मानवी प्रतिक्रिया तुलसीच्या मनोवैज्ञानिक सूक्ष्मतेचे द्योतक आहे. पण याच असंतुलनातून सिद्धान्त उगवतो: रामांचे बनगमन ‘आज्ञा-पालन’ आणि ‘धर्म-स्थितप्रज्ञता’ यांचा आदर्श आहे. येथे सगुण-रूपाची सौंदर्य-लीला (रूप-माधुरी) आणि निर्गुण-सत्य (आज्ञा, मर्यादा, वैराग्य) एकाच धुरीवर जोडले जातात. या सोपानात साधक शिकतो की प्रेमाचा परम रूप ‘वियोगातही आज्ञा-समर्पण’ आहे.
तीरवासी स्त्री-पुरुष राम-सीता-लखन को देखकर काम छोड़ दौड़ते हैं; एक तापस (वैरागी-वेश, राम-अनुरागी) आता है और दण्डवत करता है; राम उसे स्नेह से उठाकर हृदय से लगाते हैं। ग्राम-जन मार्ग में जल, छाया, विनय, आशीष देते हैं; स्त्रियाँ सीता से परिचय पूछती हैं; सीता लखन को ‘लघु देवर’ कहती है और संकेत से पति का परिचय देती है। फिर लोग लौटते हुए विधि को दोष देते हैं, राजकुमारों के कष्ट पर करुण-विलाप करते हैं।
चौपाई 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
नदीकाठचे राहणारे स्त्री-पुरुष ऐकून स्वतःची कामे विसरून धावून आले। लक्ष्मण, राम आणि सीता यांचे सौंदर्य पाहून ते स्वतःच्या भाग्याची मोठी प्रशंसा करू लागले। त्यांच्या मनात अतिशय लालसा होती, पण नाव आणि गाव विचारण्यास संकोच करत होते। त्यांत जे वयस्क व ज्ञानी होते, त्यांनी हुशारीने रामांची ओळख केली। त्यांनी सर्व कथा सर्वांना सांगितली की पित्याची आज्ञा मिळवून राम वनास गेले. ते ऐकून सर्व दुःखी झाले आणि पश्चात्ताप करू लागले की राणी आणि राजा यांनी चांगले केले नाही. त्याच वेळी एक तपस्वी तेथे आला, तेजाचा पुंज, तरुण व सुंदर दिसणारा. कवी त्याची अलौकिक गती आणि वैराग्याचा वेष लिहू शकत नाही; तो मन, कर्म आणि वाणीने रामाचा अनुरागी होता.
दोहा 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
अश्रूंनी भरलेले डोळे आणि पुलकित शरीर घेऊन, त्याने आपल्या इष्टदेवाला ओळखले आणि दांड्याप्रमाणे भूमीवर कोसळला। त्याची अवस्था वर्णन करण्यास अशक्य आहे।
चौपाई 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
रामाने प्रेमाने कंपित अंतःकरणाने त्याला मिठी मारली, जसा अत्यंत दरिद्री माणसाला पारस दगड सापडला असता. जणू प्रेम आणि परमार्थ दोघांनीही शरीर धारण केले आणि भेटत आहेत, असे सर्वांनी सांगितले. मग तो लक्ष्मणाच्या पायाला लागला, आणि लक्ष्मणाने अनुरागाने उमटून त्याला उचलून उभे केले. मग सीतेच्या चरणांची धूळ डोक्यावर धारण केली, आणि तिने माता जशी बाळाला ओळखते तशी त्याला ओळखून त्याला आशीर्वाद दिला. निषादाने दंडवत केले, आणि लक्ष्मणाने त्याला रामाचा प्रेमी मित्र समजून आनंदाने भेट घेतली. डोळ्यांच्या प्याल्यांनी त्या सौंदर्यरूपी अमृताला पीत निषाद आनंदित झाला, जसा भुकेल्या माणसाला उत्तम भोजन मिळाल्यावर. हे सखी, कसे असे ते माता-पिता असतील, ज्यांनी असे बाळक वनात पाठवले? राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे सौंदर्य पाहून स्त्री-पुरुष स्नेहाने व्याकुल झाले.
दोहा 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
तेव्हा रघुवीराने अनेक प्रकारे आपल्या मित्राला शिकवले। रामाची आज्ञा डोक्यावर घेऊन निषाद आपल्या घरी गेला।
चौपाई 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
मग सीता, राम आणि लक्ष्मण यांनी हात जोडून यमुनेला पुन्हा प्रणाम केला। दोन्ही भाऊ सीतेसह आनंदाने निघाले आणि रवितनुजा म्हणजे यमुनेची स्तुती करीत गेले। वाटेने जाताना त्यांना अनेक प्रवासी भेटले, त्यांनी दोन्ही भाऊ पाहून प्रेमाने म्हटले। तुमच्या सर्व अवयवांवर राज्याची चिन्हे आहेत, ती पाहून आमच्या अंतरात अतिशय दुःख होते। तुम्ही उघड्या पायांनी पायी रस्त्याने चालता, त्यामुळे आम्हाला ज्योतिषाचे राजयोगाचे भाकीत खोटे वाटते। हा मार्ग दुर्गम आहे, मोठे-मोठे पर्वत आणि घनदाट वने आहेत, आणि तुमच्यासोबत एक कोमल स्त्री आहे। वनात हत्ती आणि सिंह आहेत, ते पाहणे भयकर आहे. जर परवानगी असेल तर आम्ही तुमच्यासोबत चलू. तुम्ही जिथपर्यंत जाल तिथपर्यंत आम्ही तुम्हाला पोहोचवू, मग डोके वाकून तुम्हाला नमस्कार करून परत येऊ.
दोहा 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
अशाप्रकारे ते प्रेमाच्या वशीभूत होऊन, शरीर पुलकित आणि डोळ्यांत अश्रू घेऊन विचारतात, आणि कृपासिंधु त्यांना नम्र आणि कोमल शब्द बोलून परत घालतात.
चौपाई 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
जी नगरे आणि गावे मार्गावर वसली आहेत, त्यांची नाग आणि देवांची नगरे देखील ईर्ष्या करतात. म्हणतात, कोणत्या पुण्यवानाने, कोणत्या वेळी ही वसविली? धन्य, पुण्यमय आणि अत्यंत सुंदर आहेत ही. जिथे-जिथे रामाचे चरण चालून जातात, तिथे अमरावतीही त्यांच्या समान नाही. मार्गाजवळ राहणारे पुण्याचे ढीग आहेत, आणि देवपुराचे वासी त्यांची स्तुती करतात. जे डोळे भरून राम, सीता आणि लक्ष्मण सहित घनश्यामाला पाहतात. ज्या सरोवरांत आणि नद्यांत राम स्नान करतात, त्यांची देवांची सरोवरे आणि नद्या स्तुती करतात. ज्या झाडाखाली प्रभु जाऊन बसतात, कल्पवृक्ष त्याची महती गातो. रामाच्या चरणकमलांच्या रजाने स्पर्शित होऊन पृथ्वी आपले भाग्य मोठे मानते.
दोहा 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
ढग छाया करतात, देवांचे गण आनंदाने फुले धरतात. डोंगर, जंगल, पक्षी आणि हरीण पाहत राम वाटेने चालत जातात.
चौपाई 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
रघुनाथ सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह जेव्हा एखाद्या गावाजवळून जात असत। ते ऐकून सर्व लहानथोर, स्त्री-पुरुष लगेच घरकाम विसरून धावून येत। राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे रूप पाहून ते डोळ्यांचे फळ मिळवून सुखी होत। डोळ्यांत अश्रू आणि शरीरात पुलक घेऊन सर्व दोन्ही वीरांना पाहून मग्न होत। त्यांची अवस्था वर्णन करता येत नाही, जणू दरिद्रींना दिव्य मण्यांचा ढीग मिळाला। एकाला एक हाक मारून सांगत, याच क्षणी तुमच्या डोळ्यांचा लाभ घ्या। एक रामाला पाहून प्रेमाने भरून जात आणि बघत बघत त्यांच्यासोबत चालू लागत। एक डोळ्यांच्या मार्गाने त्यांची छटा हृदयात आणून शरीर, मन आणि वाणीत शिथिल होत।
दोहा 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
एक जण वडाच्या झाडाखाली चांगली सावली पाहून तिथे कोमल गवत आणि पाने अंथरतो आणि म्हणतो: थोड्या वेळास विश्रांती घेऊन थकवा दूर करा, नंतर निघा, आता की सकाळी।
चौपाई 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
एक कलश भरून पाणी आणते आणि कोमल शब्दांत म्हणते, "आचमन करा, स्वामी।" प्रिय वचने ऐकून आणि अतिशय प्रीती पाहून, दयाळू आणि अत्यंत सुशील राम प्रेरित झाले. सीतेच्या मनात श्रांती जाणून, त्यांनी वडाच्या सावलीत थोडावेळ विश्रांती घेतली. स्त्रिया आणि पुरुष आनंदाने त्यांचे सौंदर्य पाहतात; त्यांची डोळे आणि मन अनूप रूपाने मोहित होतात. सर्व एकटक चारही बाजूंना पाहतात, रामचंद्राच्या मुखरूपी चंद्राचे चकोर यांच्यासारखे. तरुण तमालासारख्या वर्णाचे त्यांचे शरीर शोभते; पाहताच कोटी कामदेवांचे मन मोहित होते. लक्ष्मणाचा वर्ण वीजेसारखा अत्यंत सुंदर आहे; नखापासून शिखेपर्यंत ते सुभग आणि जीवाला प्रिय आहेत. मुनींचे वस्त्र आणि बाणकुंड कटीत कसलेले आहेत; कमळासारख्या हातांत धनुष्य आणि बाण शोभतात.
दोहा 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
जटांचे मुकुट त्यांच्या शिरावर सुशोभित होते, त्यांचे वक्ष, भुजा आणि डोळे रुंद-मोठे होते. शरद पौर्णिमेच्या चंद्रासारखी त्यांची सुंदर मुखे स्वेदाच्या चमकत्या थेंबांच्या जाळ्याने झळाळत होती.
चौपाई 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
त्या मनोहर जोडीचे वर्णन करता येत नाही; त्यांचे सौंदर्य अत्यंत मोठे आहे, आणि माझी बुद्धी थोडी आहे. राम, लक्ष्मण आणि सीता यांचे सौंदर्य सर्व न्याहाळत होते, चित्त, मन आणि बुद्धी सर्व एकाग्र करून. स्त्री आणि पुरुष प्रेमाच्या तहानेने थकले, जणू हरीण आणि हरीणी दिवा पाहून स्तब्ध झाले आहेत. गावातल्या स्त्रिया सीतेजवळ गेल्या, आणि अत्यंत स्नेहाने सकुचत तिला विचारू लागल्या. वारंवार सर्व तिच्या चरणी लागल्या, आणि आपल्या सरळ स्वभावाने कोमल शब्द बोलल्या. "हे राजकुमारी, आम्ही विनंती करतो; पण स्त्री असल्यामुळे आम्ही तुझ्याशी काही विचारायला घाबरतो." "हे स्वामिनी, आमच्या धाडसाची क्षमा कर, आणि आम्हाला ग्रामीण स्त्रिया जाणून हे अप्रिय न मान." "हे दोन्ही राजकुमार सहजच सुंदर आहेत; यांच्यापासूनच मरकत आणि सोन्याने आपली चमक घेतली आहे."
दोहा 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
एक श्याम आणि दुसरा गोरा, दोन्ही किशोर, उत्तम, सुंदर, सौंदर्याचे खनिज; त्यांचे मुख शारद चंद्रासारखे आणि नयन शारद कमळांसारखे आहेत.
चौपाई 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
"ज्या कोटी कामदेवांना लाज वाटवतात, हे सुमुखी, सांग, हे दोघे तुझे कोण आहेत?" त्यांचे प्रेममय आणि मधुर वचन ऐकून सीता लाजली, आणि मनात हसली। त्या स्त्रियांकडे पाहिले, मग जमिनीकडे पाहिले; गोरी सीता दुहेरी लाजेने सकुचली। लाजलेली पण प्रेमभरी, मृगनयनी सीता, जिचा आवाज कोकिळासारखा होता, तिने मधुर वचने बोलली। "जो सहज स्वभावाने सुंदर, गोर आणि सुभग शरीराचा आहे, त्याचे नाव लक्ष्मण; तो माझा धाकटा दिर आहे।" मग तिने चंद्रासारखे चेहरे आंचळाने झाकले, पतीच्या शरीराकडे पाहिले आणि भुवया वक्र केल्या। खंजन पक्षासारख्या तिरक्या आणि सुंदर डोळ्यांनी सीतेने इशाऱ्यांनी त्यांना सांगितले की तो तिचा पती आहे। सर्व ग्रामस्त्रिया आनंदित झाल्या, जणू कंगाळांनी राजाचा धनराशी लुटला.
दोहा 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
अती प्रेमाने गावातील स्त्रिया सीतेच्या पायांवर पडून अनेक प्रकारे आशीर्वाद देतात - जोपर्यंत पृथ्वी सर्पाच्या डोक्यावर आहे तोपर्यंत तुम्ही नेहमी सौभाग्यवती रहा।
चौपाई 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
पार्वतीसमान पतिप्रिय होओ. हे देवी, आम्हावर तुमची कृपा सोडू नका. पुन्हा पुन्हा हात जोडून प्रार्थना करतो: जर या मार्गाने परत आलात, तर आम्हाला आपल्या दासी समजून दर्शन द्या. सीतेने पाहिले की सर्व प्रेमाने तहानलेले आहेत. मधुर वचने सांगून त्यांना समाधान दिले, जसे चंद्रिका कुमुदिनींना पोषित करते. तेव्हा लक्ष्मणाने रघुवराची इच्छा जाणून लोकांकडे मृदू वाणीने मार्ग विचारला. ऐकून स्त्री-पुरुष दुःखी झाले, शरीर पुलकित झाले आणि डोळे अश्रूंनी भरले. मनाचा आनंद मिटला आणि मन उदास झाले, जणू विधात्याने ठेवा दिला आणि जणू हिरावला. कर्माची गती समजून धैर्य धरले. विचारून त्यांनी त्यांना सोपा मार्ग सांगितला.
दोहा 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
तेव्हा लक्ष्मण आणि जानकी यांच्यासह रघुनाथांनी प्रस्थान केले। सर्वांना प्रिय वचने सांगून परत धाडले, पण त्या सर्वांना आपल्या मनात साथी घेऊन गेले।
चौपाई 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
परतताना स्त्री-पुरुष अत्यंत पश्चात्ताप करीत, आणि आपल्या मनात विधात्याला दोष देत होते. शोकासह एकमेकांना म्हणत होते, "विधात्याचे सर्व कर्तब उलटे आहेत." तो पूर्णपणे अनियंत्रित, निर्दय आणि निर्भय आहे, ज्याने चंद्राला रोगी आणि कलंकित केले. त्याने कल्पवृक्षाला साधारण झाड आणि समुद्राला खारे केले; आणि त्यानेच या राजकुमारांना वनात पाठवले. जर त्याने या दोघांना वनवास दिला, तर विधात्याने भोग-विलास व्यर्थ बनवले. जर हे पायात बूट न घालता वाटेवर फिरतात, तर विधात्याने अनेक प्रकारची वाहने व्यर्थ बनवली. जर हे कुशा गवत आणि पाने पसरून जमिनीवर पडतात, तर विधात्याने सुंदर पलंग का बनवले? जर विधात्याने यांना झाडांचा निवास दिला, तर एक-एक श्वेत महल बनवून त्याने व्यर्थ श्रम केले.
दोहा 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
जर ही दोघे अतिसुंदर आणि अत्यंत कोमल मुनींचे वस्त्र धारण करतील आणि जटा ठेवतील, तर सृष्टीच्या निर्मात्याने अनेक प्रकारचे भूषण आणि वस्त्र व्यर्थच बनवले आहेत.
लोक-समुदाय का ‘काज बिसारना’ भक्ति का लक्षण है—जहाँ दर्शन-लालसा लौकिक आसक्ति पर विजय पाती है। ‘नयनफल’ का भाव बताता है कि सगुण-रूप का दर्शन साधना का प्रत्यक्ष फल है, पर वह केवल सौंदर्य-रस नहीं; वह हृदय को पिघलाकर त्याग के लिए तैयार करता है। दोषारोपण और विधि-निन्दा भी यहाँ शिक्षा बनते हैं: शोक की पहली प्रतिक्रिया को तुलसी स्वीकारते हैं, फिर उसे धर्म-बोध में रूपान्तरित करते हैं—भक्ति का परिपाक करुणा से होता है। राम का आदर्श-तत्त्व: आज्ञा-पालन ही परम सत्य; प्रेम का शिखर यह कि वियोग में भी मर्यादा न टूटे। साधक के लिए संदेश: ‘रूप’ से मन बँधे, पर ‘आज्ञा’ से अहं छूटे—यही त्याग-धर्म का सोपान और अनुभव-भक्ति की देहरी है।
अयोध्या काण्ड का रस-केन्द्र करुण है, पर यह करुणा निराशा नहीं—यह वैराग्य-प्रसविनी करुणा है। प्रस्तुत खंड (दोहा 110–119 के आसपास) में ‘लोक-समुदाय’ राम-सीता-लखन के दर्शन से पुलकित है; यह सामूहिक भक्ति का उभार है, जहाँ गृहकार्य छूट जाते हैं और नेत्र ‘नयनफल’ पाते हैं। फिर कथा का पलटाव आता है: लोग रानी/राजा पर दोष-आरोप करते हुए विधि को निठुर कहते हैं—यह मानवीय प्रतिक्रिया तुलसी के मनोविज्ञान की सुघड़ता है। किन्तु इसी असंतुलन से सिद्धान्त उभरता है: राम का बनगमन ‘आज्ञा-पालन’ और ‘धर्म-स्थितप्रज्ञता’ का आदर्श है। यहाँ सगुण-रूप की सौंदर्य-लीला (रूप-माधुरी) और निर्गुण-सत्य (आज्ञा, मर्यादा, वैराग्य) एक ही धुरी पर जुड़ते हैं। इस सोपान में साधक सीखता है कि प्रेम का चरम रूप ‘वियोग में भी आज्ञा-समर्पण’ है।
आरम्भ में ‘श्रवण’ से ‘उत्सुकता’—तीरवासी नर-नारी अपने-अपने काम छोड़कर दौड़ पड़ते हैं; यह सामूहिक पुलक/आनन्द (श्रृंगार-मिश्रित अद्भुत) है जहाँ नेत्रों को ‘नयनफल’ मिलता है। मध्य में रूप-माधुरी का चरम—राम-सीता-लक्ष्मण की सुन्दरता से लोक-हृदय द्रवित, देह-धर्म भूलकर केवल दर्शन-धर्म जागता है। फिर कथा का पलटाव: आनन्द के भीतर ही वियोग की छाया उतरती है—भीड़ में करुणा का उभार, ‘क्यों’ और ‘कैसे’ की मानवीय छटपटाहट। इसके बाद दोषारोपण/क्रोध का क्षण—कभी राजा-रानी पर, कभी ‘विधि’ को निठुर कहकर; यह शोक का स्वाभाविक मनोविज्ञान है। समापन में करुणा वैराग्य में रूपान्तरित—राम का आज्ञा-पालन और मर्यादा-स्थितप्रज्ञता लोक-शोक को धर्म-बोध में ढालती है; रस-निष्पत्ति ‘वैराग्य-प्रसविनी करुणा’ के रूप में होती है, जहाँ प्रेम वियोग में भी समर्पण बन जाता है।
मुख्यतः माधुर्य-भक्ति (रूप-माधुरी का पान), साथ में दास्य (आज्ञा-पालन), और शान्त (वैरागी तापस की भाव-स्थिति)। लोकसमुदाय में ‘दर्शन-लालसा’ और ‘अनुगमन’ से सख्य/प्रेम-भक्ति का सामूहिक रूप भी झलकता है।
रूप-वर्णन (घनश्याम राम, दामिनी-बरन लखन, सरद-बिधु बदन) सगुण-उपासना का आलम्बन है; पर उसी के साथ ‘राम रजायसु सीस धरि’—आज्ञा को शिर पर धारण करना निर्गुण-निष्ठा (धर्म/सत्य/ब्रह्म-नियम) का संकेत है। तुलसी यहाँ ‘लीला’ को परम-सत्य की अभिव्यक्ति मानते हैं: लोक के लिए रूप मधुर है, साधक के लिए वही रूप ‘आज्ञा-तत्त्व’ बनकर वैराग्य जगाता है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: राम का वनगमन, नागरिकों का शोक/अनुराग, मार्ग में जनसमुदाय का अनुगमन (समकक्ष प्रसंग: ‘वनगमन’ और ‘नागरिकानुयाय’); अध्यात्मरामायण में भी त्याग-धर्म और लोक-विमूढ़ता की ध्वनि।
निज निज काज बिसारी, नयनफलु होहिं सुखारी, पिअत नयन पुट रूपु पियूषा, घरिक बिलंबु, बार बार सब लागहिं पाएँ, बिधि करतब उलटे
110–119; 9 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत मिश्र-प्रयोग)
दोहा 110 से दोहा 119 (चौपाई-समूह सहित)
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.