Prakarana 12
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
অযোধ্যা কাণ্ডৰ ৰস-কেন্দ্ৰ কৰুণ, কিন্তু এই কৰুণা নিৰাশা নহয়—বৈৰাগ্য-প্ৰসবিনী কৰুণা। এই খণ্ডত (দোহা ১১০–১১৯ৰ আশেপাশে) ‘লোক-সমুদায়’ ৰাম-সীতা-লখনৰ দৰ্শনে পুলকিত; ই সামূহিক ভক্তিৰ উত্থান, য’ত গৃহকাৰ্য ছুটে আৰু নেত্ৰ ‘নয়নফল’ পায়। তাৰ পাছত কাহিনীৰ উলট-পালট: লোকসকলে ৰাণী/ৰাজাৰ ওপৰত দোষাৰোপ কৰি বিধিক নিঠুৰ কয়—এই মানৱীয় প্ৰতিক্ৰিয়া তুলসীৰ মনোবিজ্ঞানৰ সুনিপুণতা। কিন্তু এই অসাম্যৰ মাজৰ পৰাই সিদ্ধান্ত উজলি উঠে: ৰামৰ বনগমন ‘আজ্ঞা-পালন’ আৰু ‘ধৰ্ম-স্থিতপ্ৰজ্ঞতা’ৰ আদৰ্শ। ইয়াত সগুণ-ৰূপৰ সৌন্দর্য-লীলা (ৰূপ-মাধুৰী) আৰু নিৰ্গুণ-সত্য (আজ্ঞা, মৰ্যাদা, বৈৰাগ্য) একে ধুৰিত যুক্ত। এই সোোপানত সাধকে শিকে—প্ৰেমৰ চূড়ান্ত ৰূপ ‘বিয়োগতেও আজ্ঞা-সমৰ্পণ’।
Verses
চৌপাই 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
তেওঁলোকৰ আগমনৰ কথা শুনি নদীৰ পাৰত বাস কৰা নৰ-নাৰীয়ে নিজ নিজ কাম পাহৰি দৌড়ি আহিল। লক্ষ্মণ, ৰাম আৰু সীতাৰ সৌন্দৰ্য দেখি তেওঁলোকে নিজৰ ভাগ্যৰ মাহাত্ম্য গালে। মনত অতি লালসা আছিল, তথাপি নাম আৰু গাঁও সুধিবলৈ সংকোচ কৰিলে। যি তেওঁলোকৰ মাজত অতি জ্ঞানী আছিল, তেওঁলোকে বুদ্ধি কৰি ৰামক চিনাক্ত কৰিলে। তেওঁলোকে সকলোকে সম্পূৰ্ণ কথা ক'লে, পিতৃৰ আজ্ঞা পাই বনলৈ যাত্ৰা কৰাৰ বিষয়ে। সকলো শুনি সকলোৱে দুঃখিত হ'ল, অনুতাপ কৰিলে, ৰাণী আৰু ৰজাই ভাল কাম কৰা নাই। সেই সময়ত এজন তপস্বী আহিল, তেজৰ পুঞ্জ, অল্প বয়সত সুন্দৰ। কবিয়ে তেওঁৰ অলক্ষিত গতি আৰু বেশ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে, বিৰাগীৰ বেশ ধাৰণ কৰিছিল, মন, কৰ্ম আৰু বাক্যত ৰামত অনুৰাগী।
দোহা 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
নয়ন জলেৰে পূৰ্ণ, দেহ আনন্দত ৰোমাঞ্চিত হৈ নিজ ইষ্টদেৱক চিনি লৈ সে যেন দণ্ডৰ নিচিনা ধৰণিতলত পৰি গ'ল। তেওঁৰ সেই অৱস্থা বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি।
চৌপাই 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
ৰামে প্ৰেমভৰে বুকু কঁপাই তেওঁক আলিঙ্গন কৰিলে, যেন এক চৰম দৰিদ্ৰ ব্যক্তিয়ে পাৰসপাথৰ পাইছে। যেন প্ৰেম আৰু পৰম কল্যাণ দুয়োৱে দেহ ধাৰণ কৰি মিলিত হৈছে, সকলোৱে এই কথা ক'লে। তাৰ পিছত নিষাদে লক্ষ্মণৰ চৰণত লুটিয়া পৰিল, আৰু লক্ষ্মণে অনুৰাগেৰে উদ্বেলিত হৈ তেওঁক তুলি ধৰিলে। তাৰ পিছত সীতাৰ চৰণধূলি মস্তকত ধাৰণ কৰিলে, আৰু সীতাই তেওঁক নিজ সন্তান জানি আশীৰ্বাদ দিলে। নিষাদে তেওঁৰ ওচৰত দণ্ডবৎ প্ৰণাম কৰিলে, আৰু লক্ষ্মণে ৰামৰ প্ৰিয় বন্ধু জানি আনন্দেৰে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিলে। চকুৰ পাত্ৰৰে সেই ৰূপক অমৃতৰ দৰে পান কৰি নিষাদ আনন্দিত হ'ল, যেনে ক্ষুধাতুৰ ব্যক্তিয়ে উত্তম ভোজন পাই আনন্দিত হয়। কোৱা, সখি, কেনে পিতা-মাতা তেওঁলোক, যিসকলে এনে বালকসকলক বনলৈ পঠিয়াইছে? ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ ৰূপ দেখি নৰ-নাৰীসকল প্ৰেমত বিহ্বল হ'ল।
দোহা 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
তেতিয়া ৰঘুবীৰে অনেক প্ৰকাৰে সখাক উপদেশ দিলে। ৰামৰ আজ্ঞা মস্তকত ধৰি সেই তেতিয়াই গৃহলৈ গ'ল।
চৌপাই 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
তাৰ পিছত সীতা, ৰাম আৰু লক্ষ্মণে হাত জোৰি পুনৰ যমুনাক প্ৰণাম কৰিলে। সীতাৰ সৈতে দুই ভাই আনন্দেৰে যাত্ৰা কৰিলে, যাত্ৰাপথত সূৰ্যপুত্ৰীৰ মাহাত্ম্য গাই। পথত যাওঁতে যাওঁতে অনেক পথিকে তেওঁলোকৰ সৈতে মিলিল, দুই ভ্ৰাতাক দেখি প্ৰেমেৰে ক'লে। "তোমালোকৰ সৰ্বাঙ্গত ৰাজচিহ্ন আছে, সেইটো দেখি আমাৰ হৃদয় অত্যন্ত দুঃখিত।" "তোমালোকে খালি ভৰিতে পথত খোজ কাঢ়িছ। আমাৰ মতে, ৰাজযোগৰ যি জ্যোতিষ কথা, সেইটো মিথ্যা।" "পথ দুৰ্গম, ডাঙৰ পৰ্বত আৰু অৰণ্য, আৰু তোমালোকৰ সৈতে আছে এগৰাকী কোমল যুৱতী।" "হাতী-সিংহৰে পূৰ্ণ বন দৰ্শনত ভয়ংকৰ। যদি আজ্ঞা হয়, আমি তোমালোকৰ সৈতে যাম।" "তোমালোক যি পৰ্যন্ত যাব সি পৰ্যন্ত তোমালোকক পাই দিম, তাৰ পিছত মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰি উভতি আহিম।"
দোহা 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
এইদৰে তেওঁলোকে প্ৰেমত আবিষ্ট হৈ প্ৰশ্ন কৰিলে, দেহত পুলক জন্মিল আৰু চকুত অশ্ৰু উথলি উঠিল। কৃপাসিন্ধুৱে বিনীত আৰু কোমল বাক্য কৈ তেওঁলোকক ঘূৰাই পঠিয়ালে।
চৌপাই 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
যি নগৰ আৰু গাঁওবোৰ পথত অৱস্থিত, সেইবোৰক নাগ আৰু দেৱতাৰ নগৰীয়ে ঈৰ্ষা কৰে। কোন পুণ্যবান ব্যক্তিয়, কোন সময়ত এইবোৰ বসত কৰিছিল? ধন্য, পুণ্যময় আৰু পৰম সুন্দৰ এইবোৰ। য'ত য'ত ৰামৰ চৰণ চলি যায়, তাৰ সমান অমৰাৱতী নাই। পথৰ ওচৰত বাস কৰা সকল পুণ্যৰ স্তূপ; দেৱনগৰৰ বাসিন্দাসকলে তেওঁলোকক প্ৰশংসা কৰে। যিসকলে চকুভৰি ৰামক চায়, সীতা আৰু লক্ষ্মণ সহ ঘনশ্যামক। যি পুখুৰী আৰু নদীত ৰামে স্নান কৰে, দেৱলোকৰ পুখুৰী আৰু নদীয়ে সেইবোৰৰ প্ৰশংসা কৰে। যি গছৰ তলত প্ৰভু গৈ বহে, কল্পবৃক্ষই তাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। ৰামৰ পদ্মচৰণৰ ৰেণু স্পৰ্শত পৃথিৱীয়ে নিজৰ ভাগ্যক মহান বুলি ভাৱে।
দোহা 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
মেঘে ছায়া দিয়ে, দেৱতাৰ দলে আনন্দেৰে ফুল বৰ্ষণ কৰে। পাহাৰ, অৰণ্য, চৰাই আৰু হৰিণ চাই চাই ৰামে পথেদি খোজ পায়।
চৌপাই 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
ৰঘুনাথ সীতা আৰু লক্ষ্মণৰ সৈতে, যেতিয়া কোনো গাঁওৰ ওচৰেদি যাত্ৰা কৰিছিল, সেই কথা শুনি সকলো শিশু, বৃদ্ধ, পুৰুষ আৰু নাৰী গৃহকাৰ্য পাহৰি তৎক্ষণাৎ দৌড়ি আহিছিল। ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ ৰূপ চাই তেওঁলোকে চকুৰ ফল লাভ কৰি আনন্দিত হৈছিল। চকুলোৰে ভৰা চকু আৰু পুলকিত শৰীৰেৰে দুই বীৰক দেখি সকলোৱে মগ্ন হৈ গৈছিল। তেওঁলোকৰ অৱস্থা বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি, যেন দৰিদ্ৰ লোকে দিব্য ৰত্নৰ স্তূপ পাইছে। ইজনে সিজনক মাতি উপদেশ দিছিল: "এই মুহূৰ্ততে তোমালোকৰ চকুৰ লাভ লও।" ৰামক দেখি কিছুমান অনুৰাগে ভৰি, চাই চাই তেওঁৰ সৈতে খোজ কাঢ়ি গৈছিল। কিছুমানে চকুৰ পথেদি তেওঁৰ ছবি বক্ষত ধাৰণ কৰি দেহ, মন আৰু বাক্যত শিথিল হৈ গৈছিল।
দোহা 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
এজনে বটগছৰ তলত সুন্দৰ ছাঁয়া দেখি, তাত কোমল ঘাঁহ আৰু পাত বিছাই কয়: "সামান্য বিশ্ৰাম লও, ক্লান্তি আঁতৰাওক, তাৰ পিছত তোমালোক যাব পাৰা, এতিয়াই অথবা প্ৰাতঃকালত।"
চৌপাই 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
এজনে পানীৰে ভৰা ঘট আনি কোমল বাক্যে কয়, "কুল কৰক, প্ৰভু।" প্ৰিয় বচন শুনি আৰু অতিশয় প্ৰেম দেখি, দয়ালু আৰু অতি সুশীল ৰাম অভিভূত হ'ল। সীতাৰ মনত ক্লান্তি অনুভৱ কৰি, তেওঁ সামান্য সময়ৰ বাবে বটবৃক্ষৰ ছায়াত বিশ্ৰাম ল'লে। আনন্দিত নাৰী আৰু পুৰুষসকলে তেওঁৰ সৌন্দৰ্য চায়; অনুপম ৰূপে তেওঁলোকৰ চকু আৰু মন মুগ্ধ হয়। সকলোৱে চাৰিওফালে একদৃষ্টিত চায়, ৰামচন্দ্ৰৰ মুখৰূপ চন্দ্ৰৰ ওচৰত চকোৰাৰ দৰে। তৰুণ তমাল বৃক্ষৰ দৰে কৃষ্ণবৰ্ণ দেহ তেওঁ শোভা পায়; দৰ্শনত কোটি কামদেৱৰ মন মোহিত হয়। বিদ্যুৎবৰ্ণ লক্ষ্মণ অত্যন্ত সুন্দৰ; নখৰ পৰা শিখলৈকে তেওঁ হৃদয়ৰ প্ৰিয়। বল্কল পৰিধান কৰি কটিত তুণীৰ সুদৃঢ়ভাৱে বান্ধি, তেওঁলোকৰ পদ্মহস্তত ধনু আৰু বাণ শোভা পায়।
দোহা 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
তেওঁলোকৰ শিৰত জটাজুট শোভনীয় মুকুটৰ দৰে বান্ধিত, বক্ষ, বাহু আৰু নয়ন প্ৰশস্ত আৰু বিশাল। শাৰদীয় উৎসৱৰ পূৰ্ণিমা চন্দ্ৰৰ দৰে তেওঁলোকৰ সুন্দৰ মুখমণ্ডল উজ্জ্বল স্বেদকণৰ জালেৰে শোভিত।
চৌপাই 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
মনোহৰ যুগলৰ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি; তেওঁলোকৰ শোভা বহুত, আৰু মোৰ বুদ্ধি সামান্য। ৰাম, লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ সুন্দৰ ৰূপলৈ সকলোৱে চাই আছে, চিত্ত, মন আৰু বুদ্ধি একাগ্ৰ কৰি। নৰ-নাৰী প্ৰেমৰ তৃষ্ণাত মুগ্ধ হৈ থিয় হৈ, যেন হৰিণ-হৰিণীয়ে প্ৰদীপ দেখি চাই আছে। গাঁওৰ নাৰীসকল সীতাৰ ওচৰলৈ গ'ল, কিন্তু অতি স্নেহে সংকোচিত হৈ তেওঁক প্ৰশ্ন কৰিলে। বাৰে বাৰে সকলোৱে তেওঁৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰিলে, আৰু সৰল স্বভাৱে কোমল কথা ক'লে। "ৰাজকুমাৰী, আমি এটা অনুনয় কৰিব খোজো; কিন্তু আমি নাৰী, সেয়ে কিবা সুধিবলৈ ভয় কৰো।" "স্বামিনী, আমাৰ অভদ্ৰতা ক্ষমা কৰিব, আৰু আমাক গাঁৱলীয়া নাৰী জানি মন নকৰিব।" "এই দুজন ৰাজকুমাৰ স্বাভাৱিকভাৱে সুন্দৰ আৰু মনোহৰ; এওঁলোকৰ পৰাই মণি আৰু সোণে নিজৰ কান্তি পাইছে।"
দোহা 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
এজন শ্যামবৰ্ণ, আনজন গৌৰবৰ্ণ, কিশোৰ দুই উত্তম যুৱক, সুন্দৰ, সৌন্দৰ্যৰ নিধি; তেওঁলোকৰ মুখ শৰৎকালৰ চন্দ্ৰৰ নিচিনা, নয়ন শৰৎকালৰ পদুমৰ সদৃশ।
চৌপাই 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
যিয়ে কোটি কামদেৱকো লাজত পেলায়, হে সুন্দৰমুখী, কোৱা এই দুজন তোমাৰ কোন? স্নেহময় মধুৰ কথা শুনি সীতা লাজিত হ'ল, অথচ মনত মনত হাঁহিল। তেওঁলোকৰ ফালে চালে, তাৰ পিছত ভূমিৰ ফালে চালে; গৌৰবৰ্ণা নাৰী দ্বিগুণ লাজত সংকুচিত হ'ল। লাজিত অথচ স্নেহভৰে হৰিণনয়না সীতাই, যাৰ কণ্ঠ কুলিৰ দৰে, মধুৰ কথা ক'লে। "যি স্বাভাৱিকভাৱে সুন্দৰ, গৌৰ আৰু সুশ্ৰীংগাৰ দেহেৰে আছে, তেওঁৰ নাম লক্ষ্মণ; তেওঁ মোৰ সৰু দেওৰ।" তাৰ পিছত চন্দ্ৰৰ দৰে মুখ আঁচলেৰে ঢাকি, প্ৰিয়ৰ দেহৰ ফালে চাই ভ্ৰু বেঁকা কৰিলে। খঞ্জন চৰাইৰ দৰে তিৰ্যক দৃষ্টিত চোৱা সুন্দৰ চকুৰে সীতাই ইশাৰাত তেওঁলোকক বুজাই দিলে যে তেওঁ তেওঁৰ নিজৰ স্বামী। গাঁওৰ সকলো বধূ আনন্দত ভৰি পৰিল, যেন দৰিদ্ৰই ৰজাৰ ধনৰাশি লুট কৰিছে।
দোহা 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
অতি স্নেহেৰে সীয়াৰ চৰণত পৰি গাঁওৰ নাৰীসকলে বহুবিধে আশীৰ্বাদ দিলে: তুমি সদায় সৌভাগ্যৱতী হোৱা, যতক্ষণ পৃথিৱী সাপৰ মস্তকত আছে।
চৌপাই 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
"তোমালোক তোমালোকৰ স্বামীৰ ওচৰত পাৰ্বতীৰ দৰে প্ৰিয় হোৱা। হে দেৱী, আমাৰ ওপৰত স্নেহ ত্যাগ নকৰিব।" "বাৰে বাৰে হাত জোৰ কৰি তোমালোকক প্ৰাৰ্থনা কৰিছো, যদি তোমালোক এই পথেৰে আকৌ উভতি আহে," "তেতিয়া আমাক তোমালোকৰ নিজৰ দাসী বুলি জানি দৰ্শন দিব।" সীতাই দেখিলে তেওঁলোক সকলোৱে প্ৰেমৰ তৃষ্ণাত কাতৰ। তেওঁ বাৰে বাৰে মধুৰ বচন কৈ তেওঁলোকক সান্ত্বনা দিলে, যেন চন্দ্ৰপোনে কুমুদিনীসকলক পুষ্ট কৰে। তেতিয়া লক্ষ্মণে ৰঘুবৰৰ মনোভাব বুজি মৃদু বাণীত লোকসকলক পথ সোধিলে। শুনি নাৰী-পুৰুষসকল দুঃখিত হ'ল, তেওঁলোকৰ দেহ ৰোমাঞ্চিত হ'ল আৰু চকুত অশ্ৰু আহিল। তেওঁলোকৰ আনন্দ মিলি গ'ল আৰু মন মলিন হ'ল, যেন বিধাতাই ধনভাণ্ডাৰ দি আকৌ ছিনাই লৈছে। কৰ্মৰ গতি বুজি তেওঁলোকে ধৈৰ্য ধাৰণ কৰিলে, পথ বিচাৰি তেওঁলোকক এটা সহজ পথ কৈ দিলে।
দোহা 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
তেতিয়া ৰঘুনাথে লক্ষ্মণ আৰু জানকীৰ সৈতে প্ৰস্থান কৰিলে। সকলোকে প্ৰিয় বাক্য কৈ উভটাই দিলে, কিন্তু মনত তেওঁলোকক সৈতে লৈ গ'লে।
চৌপাই 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
ঘূৰি অহাত নাৰী আৰু পুৰুষসকল অতি অনুতপ্ত হ'ল, আৰু মনত বিধাতাক দোষ দিলে। বিষাদৰ সৈতে পৰস্পৰে ক'লে, বিধাতাৰ কৰ্ম সবই ওলোটা। তেওঁ সম্পূৰ্ণ নিৰঙ্কুশ, নিষ্ঠুৰ আৰু নিৰ্ভীক, যিয়ে চন্দ্ৰক ৰুগ্ণ আৰু কলঙ্কিত কৰিলে। কল্পবৃক্ষক সাধাৰণ বৃক্ষ কৰিলে, সমুদ্ৰক লৱণাক্ত কৰিলে, আৰু তেৱেই ৰাজকুমাৰসকলক বনলৈ পঠিয়ালে। যদি তেওঁ এই দুজনক বনবাস দিছে, তেন্তে বিধাতাই ভোগ আৰু বিলাস বৃথাই সৃষ্টি কৰিলে। যদি তেওঁলোকে পদত্ৰাণ অবিহনে পথত বিচৰণ কৰে, তেন্তে বিধাতাই নানা বাহন বৃথাই ৰচিলে। যদি তেওঁলোকে কুশঘাস আৰু পাত পাৰি মাটিত শয়ন কৰে, তেন্তে বিধাতাই সুন্দৰ শয্যা কিয় সৃষ্টি কৰিলে? যদি বিধাতাই তেওঁলোকক বৃক্ষৰ আশ্ৰয়ত বাস দিছে, তেন্তে ধৱল প্ৰাসাদ ৰচি ৰচি তেওঁ বৃথাই শ্ৰম কৰিলে।
দোহা 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
যদি এই দুজন সুন্দৰ আৰু অতি কোমল মুনিৰ বস্ত্ৰ আৰু জটা ধাৰণ কৰে, তেন্তে স্ৰষ্টাই বিবিধ প্ৰকাৰৰ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ নিৰ্মাণ কৰিছে বৃথা।
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
