Prakarana 12
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
అయోధ్యాకాండ రసకేంద్రం కరుణే; కానీ ఈ కరుణ నిరాశ కాదు—వైరాగ్యాన్ని ప్రసవించే కరుణ. ఈ ఖండంలో (దోహా 110–119 సమీపంలో) ‘లోక-సముదాయం’ రామ-సీత-లక్ష్మణ దర్శనంతో పులకితమవుతుంది; ఇది సామూహిక భక్తి ఉప్పొంగడం—ఇక్కడ గృహకార్యాలు మరిచిపోతారు, నేత్రాలు ‘నయనఫల’ాన్ని పొందుతాయి. తరువాత కథ మలుపు తిరుగుతుంది: ప్రజలు రాణి/రాజుపై దోషారోపణ చేస్తూ విధిని నిఠురమని అంటారు—ఇది తులసీ మనోవిజ్ఞానపు సున్నితత్వం. కానీ ఈ అసమతుల్యత నుంచే సిద్ధాంతం వెలుస్తుంది: రాముని వనగమనం ‘ఆజ్ఞాపాలన’ ‘ధర్మ-స్థితప్రజ్ఞత’కు ఆదర్శం. ఇక్కడ సగుణరూప సౌందర్యలీలా (రూపమాధురి) మరియు నిర్గుణసత్యం (ఆజ్ఞ, మర్యాద, వైరాగ్యం) ఒకే ధురిపై కలుస్తాయి. ఈ సోపానంలో సాధకుడు నేర్చుకుంటాడు: ప్రేమ యొక్క పరాకాష్ఠ—‘వియోగంలోనూ ఆజ్ఞకు సమర్పణ’.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
వారు వస్తున్నారని విని, నదీతీరంలో నివసించే స్త్రీపురుషులు తమ తమ పనులను మరచి వారిని చూడడానికి పరుగెత్తారు. లక్ష్మణ, రామ, సీతల అందాన్ని చూసి, తమ మంచి అదృష్టాన్ని గొప్పగా కీర్తించారు. వారి హృదయాల్లో గొప్ప కోరిక ఉండగా, యాత్రికుల పేరును, ఊరును అడగడానికి సంకోచించారు. వారిలో వయసు మీరిన జ్ఞానులు తమ బుద్ధిని ఉపయోగించి రాముడిని గుర్తించారు. వారు మిగతా అందరికీ అంతా కథను చెప్పారు: రాముడు తన తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు అరణ్యానికి బయలుదేరాడని. విని అందరూ విచారించి, "రాణియు రాజువు మంచి చేయలేదు" అని పశ్చాత్తాపపడ్డారు. ఆ సమయంలో ఒక తపస్వి అక్కడకు వచ్చాడు, తేజోరాశి, చిన్న వయసు, సుందరమైన రూపముతో. అతని స్థితియు సంచారమును కవి వర్ణించలేనివి; అతడు సన్యాసి వేషములో, మనసు, కర్మ, మాటలలో రాముని యెడల అనురక్తి కలవాడు.
దోహా 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
కళ్ళు కన్నీరుతో నిండి, శరీరం ఆనందపుళకితముతో వణుకుతూ, తన ఇష్టదైవాన్ని గుర్తించి, కర్రవలె భూమిపై పడిపోయాడు. అతని స్థితి వర్ణించలేనిది.
చౌపాయి 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
రాముడు ప్రేమతో ఉబ్బిపోయి అతనిని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు, అత్యంత దరిద్రుడు పరసమణిని పొందినట్లు. ప్రేమయు పరమార్థమును ఇద్దరూ శరీరము ధరించి కలిసినట్లు అనిపించింది, అందరూ అన్నారు. తరువాత నిషాదుడు లక్ష్మణుని పాదాలకు వాలాడు, లక్ష్మణుడు అనురాగముతో అతనిని లేవనెత్తాడు. తరువాత సీత పాదాల ధూళిని తలపై ధరించాడు, ఆమె తల్లివలె అతనిని బిడ్డగా తెలిసి ఆశీర్వదించింది. నిషాదుడు అతనికి దండవత్ చేసాడు, లక్ష్మణుడు రాముని ప్రియమిత్రుడిగా చూచి ఆనందముతో కలిసాడు. కళ్ల కప్పెలతో అందాన్ని అమృతమువలె పానం చేసి, నిషాదుడు ఆహారము పొందిన ఆకలిగొన్నవాడివలె ఆనందించాడు. "చెప్పు, స్నేహితురాలి, ఇటువంటి బాలురను అరణ్యముకు పంపినవారు ఎటువంటి తల్లిదండ్రులు?" రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత యొక్క అందాన్ని చూచి, స్త్రీపురుషులు ప్రేమతో కుమిలిపోయారు.
దోహా 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
అప్పుడు రఘువీరుడు తన మిత్రునికి అనేక విధాలుగా ఉపదేశించాడు; నిషాదుడు రాముని ఆజ్ఞను శిరసా వహించి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు.
చౌపాయి 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
తరువాత సీత, రామ, లక్ష్మణులు చేతులు జోడించి, యమునకు మళ్లీ నమస్కరించారు. ఇద్దరు సోదరులు సీతతో కలిసి ఆనందంగా బయలుదేరారు, వెళ్లేటప్పుడు సూర్యుని కుమార్తెను కీర్తించారు. దారిలో వెళుతుండగా అనేక యాత్రికులు వారిని కలిశారు, ఇద్దరు సోదరులను చూసి ప్రేమతో మాట్లాడారు. "మీ ప్రతి అవయవంలో రాజ్యాధికార చిహ్నాలు ఉన్నాయి, వాటిని చూసి మన హృదయం మిక్కిలి బాధపడుతుంది." "మీరు బరికాళ్లతో నడిచి దారిలో వెళ్తున్నారు. మన అభిప్రాయంలో, రాజ్యాధికారాన్ని చెప్పే జ్యోతిష్యం అసత్యం." "మార్గం చాలా కష్టం, పెద్ద కొండలు, అడవులతో నిండి ఉంది, మీతో ఒక మృదువైన యువతి కూడా వస్తోంది." "ఏనుగులు, సింహాలతో నిండిన అడవి చూడటానికి భయంగొలుపుతుంది. మీరు అనుమతిస్తే, మేము మీతో వస్తాము." "మీరు వెళ్లే వరకు మీతో వచ్చి, మిమ్మలను సురక్షితంగా గమ్యస్థానానికి చేర్చి, తరువాత మీకు తల వంచి తిరిగి వస్తాము."
దోహా 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
ఇట్లు ప్రేమ వశపడి, శరీరము గగుర్పొడుచుకొని, కళ్ళలో నీళ్లతో వారు అడిగిరి; కృపాసింధువు మృదువైన వినయపూర్వకమైన మాటలు చెప్పి వారిని తిరిగి పంపించెను.
చౌపాయి 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
మార్గంలో ఉన్న పట్టణాలు గ్రామాలు నాగుల నగరాలకు దేవతల నగరాలకు అసూయ కలిగిస్తున్నాయి. "ఏ పుణ్యశీలి చేత, ఏ సమయంలో ఇవి నివాసయోగ్యం చేయబడ్డాయి? ధన్యమైనవి, పుణ్యమయమైనవి, అత్యంత సుందరమైనవి" అని అంటారు. రాముని పాదాలు నడచి వెళ్ళే చోట, అమరావతి నగరం కూడా సమానం కాదు. మార్గానికి సమీపంలో నివసించేవారు పుణ్య సమూహాలు; దేవతల నగర వాసులు వారిని కొనియాడుతారు. రాముని, మేఘశ్యాముని, సీత లక్ష్మణులతో కూడినవానిని కళ్ళు నిండా చూసేవారిని దేవతల నగర వాసులు కొనియాడుతారు. రాముడు స్నానం చేసే కొలనులు నదులు, దేవతల కొలనులు నదులు వాటిని కొనియాడుతాయి. స్వామి వెళ్ళి కూర్చునే చెట్టు, కల్పవృక్షం దాని గొప్పతనాన్ని కొనియాడుతుంది. రాముని పద్మ పాదాల ధూళి తాకి, భూమి తన భాగ్యాన్ని గొప్పగా ఎంచుకుంటుంది.
దోహా 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
మేఘాలు నీడను ఇచ్చాయి, దేవతా సమూహాలు ఆనందంతో పువ్వులను కురిపించాయి. కొండలను, అడవులను, పక్షులను, జింకలను చూస్తూ రాముడు దారిలో నడుస్తూ వెళ్ళాడు.
చౌపాయి 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
సీత, లక్ష్మణుడితో రఘురాయ, గ్రామం దగ్గరగా వెళ్ళేటప్పుడు, విని, అందరు పిల్లలు, ముసలివారు, మగవారు, ఆడవారు, ఇంటి పనులను మరచి తక్షణమే బయలుదేరారు. రామ, లక్ష్మణ, సీతల అందాన్ని చూచి, కళ్ల ఫలాన్ని పొంది సంతోషించారు. కన్నీరు నిండిన కళ్లు, పులకించిన శరీరాలతో, ఇద్దరు వీరులను చూచి అందరూ ముగ్ధులయ్యారు. వారి స్థితిని వర్ణించలేము; దిక్కరించిన వారికి దివ్య మణుల పుట్ట దొరికినట్లు. ఒకరినొకరు పిలిచి, "ఈ క్షణమే కళ్ల లాభాన్ని తీసుకోండి" అని ప్రోత్సహించారు. కొందరు, రాముడిని చూచి ప్రేమలో మునిగి, చూస్తూ అతనితో పాటు నడిచారు. మరికొందరు, కళ్ల ద్వారా అతని అందాన్ని గుండెలో పెట్టుకొని, శరీరం, మనసు, మాటలలో సడలిపోయారు.
దోహా 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
ఒకడు మర్రిచెట్టు క్రింద మంచి నీడను చూచి, అక్కడ మృదువైన గడ్డిని ఆకులను పరచుతాడు; మరియు ఇలా అంటాడు: ఇక్కడ కొంచెం సేపు విశ్రాంతి తీసికొని నీ అలసటను పోగొట్టుకో; తరువాత నీవు వెళ్ళవచ్చు, ఇప్పుడే గానీ లేక ఉదయమే గానీ.
చౌపాయి 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
ఒకరు నీరు నిండిన కుండను తీసుకువచ్చి, మృదువైన మాటలతో, "నోరు పుక్కించండి, నా ప్రభూ" అని చెబుతారు. వారి ప్రియమైన మాటలను విని, వారి గొప్ప ప్రేమను చూసి, కరుణామయుడు, అత్యంత సౌమ్య స్వభావం గల రాముడు కరుణ పొందాడు. సీత అలసిపోయిందని తన మనస్సులో గ్రహించి, ఆయన మర్రిచెట్టు నీడలో కొంతసేపు విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు. స్త్రీలు పురుషులు ఆయన అందాన్ని ఆనందంతో చూస్తున్నారు; ఆయన అపూర్వమైన రూపంతో వారి కళ్ళు, మనసు మోహించబడ్డాయి. అందరూ నాలుగు దిక్కులా కన్ను మూడక చూస్తూ, రామచంద్రుని ముఖం అనే చంద్రుని చుట్టూ ఉన్న చకోర పక్షుల వలె కనిపిస్తున్నారు. యవ్వన తమాల వృక్షం వంటి నల్లని వర్ణం గల ఆయన శరీరం శోభిస్తోంది; దానిని చూసి కోట్ల మన్మథుల మనసు మోహించింది. మెరుపు వంటి వర్ణం గల లక్ష్మణుడు అత్యంత సుందరుడు; తల నుండి పాదం వరకు అందంగా ఉన్నాడు, మనస్సుకు ఇష్టమైనవాడు. బెరడా వస్త్రాలు ధరించి, వారి నడుమున బాణపు తూటాలు గట్టిగా కట్టి, విల్లు బాణాలు వారి కమల హస్తాలలో శోభిస్తున్నాయి.
దోహా 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
వారి తలలపై జడలు అందమైన కిరీటాలుగా కట్టబడి ఉన్నాయి, వారి ఛాతీ, భుజాలు, నయనాలు విశాలంగా పెద్దవిగా ఉన్నాయి. శరద్ పర్వణినాడి పూర్ణచంద్రుని వంటి అందమైన ముఖాలు, మెరుస్తున్న చెమట చినుకుల వలయంతో ప్రకాశించాయి.
చౌపాయి 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
ఆ మనోహరమైన జంటను వర్ణించలేము; వారి శోభ అత్యధికము, నా బుద్ధి అల్పము. రామ, లక్ష్మణ, సీతల సౌందర్యమును అందరూ తమ చిత్తము, మనసు, బుద్ధి లగ్నము చేసి చూచిరి. స్త్రీ పురుషులు ప్రేమ దాహముతో దణిగి, దీపము చూచు కృష్ణజింకల వలె ఆశ్చర్యముతో నిలిచిరి. గ్రామ స్త్రీలు సీత సమీపమునకు వెళ్ళిరి, కాని అధిక స్నేహముతో ఆమెను ప్రశ్నించుచు సిగ్గుపడిరి. మరల మరల అందరూ ఆమె పాదములను స్పృశించి, తమ సాధారణ స్వభావముతో మృదువైన మాటలను పలికిరి. "రాజకుమారి, మేము ఒక విన్నపము చేయుదామనుకొనుచున్నాము; కాని స్త్రీలమైన మేము, నీయెదుట ఏది అడుగగా భయపడుచున్నాము." "స్వామిని, మా ధైర్యమును క్షమింపుము; మేము గ్రామ స్త్రీలమని తెలిసి, దీనిని పొరపాటుగా తీసికొనకుము." "ఈ ఇద్దరు రాజకుమారులు సహజముగా అందముగా మనోహరముగా ఉన్నారు; మరకతము, బంగారము వీరినుండియే తమ కాంతిని పొందినవి."
దోహా 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
ఒకడు నల్లని శరీరం గలవాడు, మరొకడు తెల్లని శరీరం గలవాడు, ఇద్దరూ ఉత్తమ యువకులు, సుందరులు, సౌందర్యానికి నిలయాలు; వారి ముఖాలు శరదృతు చంద్రుని వలెను, కళ్లు శరదృతు కమలాల వలెను ఉన్నాయి.
చౌపాయి 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
"కోటి మన్మధులను సిగ్గుపడించేది, అందమైన ముఖం గలది, చెప్పు, ఇద్దరూ నీకు ఎవరు?" వారి ప్రేమతో నిండిన మధురమైన మాటలు విని, సీత సిగ్గుపడింది, అయినా తన మనసులో నవ్వింది. ఆ స్త్రీలను చూసింది, తరువాత భూమిని చూసింది; గోరపు వర్ణం గల ఆ స్త్రీ రెట్టింటి సిగ్గుతో సిగ్గుపడింది. సిగ్గుతోను ప్రేమతోను నిండిన, దూదిల కళ్లు గల, కోయిల స్వరం గల సీత మధురమైన మాటలు పలికింది. "సహజంగా అందంగా ఉండే, గోరపు అందమైన శరీరం గలవాడు, లక్ష్మణుడు అనే పేరు గలవాడు; అతడు నా చిన్న మరిది." తరువాత తన చంద్రుని వంటి ముఖాన్ని ఆచాదన అంచుతో కప్పి, తన భర్తను చూసి, పుట్టలను వంచింది. ఖంజన పిట్ట వంటి అందమైన కళ్లతో చిక్కగా చూసి, అతడు తన భర్త అని సీత వారికి సైగతో చెప్పింది. గ్రామపు స్త్రీలందరూ ఆనందంతో నిండిపోయారు, ఒక రాజు నిధి కుప్పను దరిద్రులు దోచుకున్నట్లు.
దోహా 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
అత్యంత ప్రేమతో సీత పాదాలపై పడి, ఎన్నో విధాలుగా ఆశీర్వాదాలు అందించారు: "భూమి సర్పం తలపై ఉన్నంత కాలం, నీవు ఎల్లప్పుడూ సౌభాగ్యవతిగా ఉండు."
చౌపాయి 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
"పార్వతి శివునికి ప్రియమైనట్లు మీరు మీ భర్తకు ప్రియమైనవారు కండి. దేవీ, మా మీద మీ మృదుత్వాన్ని విడవకండి. మళ్లీ మళ్లీ చేతులు జోడించి మిమ్మల్ని వేడుకుంటున్నాము: ఈ మార్గంలో మళ్లీ తిరిగి వస్తే, మమ్మల్ని మీ దాసీలుగా తెలుసుకొని మాకు మీ దర్శనం ఇవ్వండి." సీత వారందరూ ప్రేమాతిశయంతో దాహిస్తున్నారని చూసింది. మధురమైన మాటలు చెప్పి చెప్పి వారిని ఓదార్చింది, చంద్రకాంతి కుముదినీ పువ్వులను పోషించినట్లు. అప్పుడు లక్ష్మణుడు రాముని కోరికను గ్రహించి, మృదువైన వాణితో ప్రజలను దారి అడిగాడు. విని స్త్రీలు పురుషులు దుఃఖితులయ్యారు; శరీరాలు వణుకించుకున్నాయి, కళ్లు కన్నీరు నిండాయి. ఆనందం మాసిపోయి హృదయాలు చీకటి పడ్డాయి, విధి ఒక నిధిని ఇచ్చి తిరిగి తీసికొన్నట్లు. విధి గతిని తెలుసుకొని ధైర్యం తీసుకున్నారు; దారిని పరిశీలించి వారికి సులభమైన మార్గాన్ని చెప్పారు.
దోహా 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
అప్పుడు లక్ష్మణుడు, జానకి తో సహిత రఘునాథుడు బయలుదేరాడు. ప్రియమైన మాటలు చెప్పి అందరినీ వెనుకకు తిప్పాడు, కానీ వారిని తన మనస్సులో తోడుగా తీసుకువెళ్ళాడు.
చౌపాయి 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
తిరిగి వెళుతున్న స్త్రీలు పురుషులు మిక్కిలి విచారించారు, వారి మనసులో విధిని నిందించారు. దుఃఖంతో ఒకరికొకరు చెప్పుకున్నారు, "సృష్టికర్త చేతలు అన్నీ తారుమారుగా ఉన్నాయి." అతడు మొత్తం నిరంకుశుడు, క్రూరుడు, భయరహితుడు, చంద్రుడిని కళంకితుడిని చేసినవాడు. కల్పవృక్షాన్ని కేవలం చెట్టుగాను, సముద్రాన్ని ఉప్పగాను చేసినవాడు; అతడే ఈ కుమారులను అరణ్యానికి పంపాడు. వీరికి అతడు వనవాసం ఇచ్చాడు అయితే, సృష్టికర్త భోగాలను విలాసాలను వృథా చేశాడు. వీరు పాదరక్షలు లేక దారిలో తిరుగుతే, సృష్టికర్త అనేక వాహనాలను వృథా చేశాడు. వీరు దర్భలను ఆకులను పరచి నేలపై పడుతుంటే, సృష్టికర్త అందమైన పడకలను ఎందుకు సృష్టించాడు? సృష్టికర్త వీరికి చెట్ల ఆశ్రయం ఇచ్చాడు అయితే, తెల్లని భవనాలను ఒకటొకటి నిర్మించి వృథా శ్రమ పట్టాడు.
దోహా 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
ఇద్దరూ ఇంత అందమైనవారూ అత్యంత సుకుమారులూ ఉండి, మునివారి వల్కల వస్త్రాన్ని జటాజూటాన్ని ధరించాలి అంటే, సృష్టికర్త వివిధ భాంతుల అలంకరణలను వస్త్రాలను వృథాగా సృష్టించాడు.
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
