Prakarana 12
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ രസകേന്ദ്രം കരുണയാണ്; എന്നാൽ ഈ കരുണ നിരാശയല്ല—വൈരാഗ്യം പ്രസവിപ്പിക്കുന്ന കരുണയാണ്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ (ഏകദേശം ദോഹാ 110–119) ‘ലോകസമുദായം’ രാമ-സീത-ലക്ഷ്മണ ദർശനത്തിൽ പുളകിതമാകുന്നു; ഇത് സമുഹഭക്തിയുടെ ഉയർച്ചയാണ്—ഗൃഹകാര്യങ്ങൾ മറന്നു കണ്ണുകൾ ‘നയനഫലം’ നേടുന്നു. പിന്നെ കഥ മറിഞ്ഞു വരുന്നു: ജനങ്ങൾ റാണിയെയും രാജാവിനെയും കുറ്റപ്പെടുത്തി വിധിയെ നിഠുരമെന്ന് പറയുന്നു—ഈ മാനുഷിക പ്രതികരണം തുളസിയുടെ മനശ്ശാസ്ത്രസൂക്ഷ്മതയാണ്. എന്നാൽ ഈ അസന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ നിന്നുതന്നെ സിദ്ധാന്തം ഉയരുന്നു: രാമന്റെ വനഗമനം ‘ആജ്ഞാപാലനം’യും ‘ധർമ്മസ്ഥിതപ്രജ്ഞത’യും എന്ന ആദർശമാണ്. ഇവിടെ സഗുണരൂപത്തിന്റെ സൗന്ദര്യലീല (രൂപമാധുരി)യും നിർഗുണസത്യം (ആജ്ഞ, മര്യാദ, വൈരാഗ്യം)യും ഒരേ ധുരിയിൽ ചേരുന്നു. ഈ സോപാനത്തിൽ साधകൻ പഠിക്കുന്നു: പ്രേമത്തിന്റെ പരമരൂപം ‘വിയോഗത്തിലും ആജ്ഞാസമർപ്പണം’ ആണെന്ന്.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
അവർ വരുന്നു എന്നു കേട്ട്, നദീതീരത്തു താമസിച്ചിരുന്ന സ്ത്രീപുരുഷൻമാർ തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ ജോലികൾ മറന്ന് അവരെ കാണാൻ ഓടി. ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവരുടെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, തങ്ങളുടെ നല്ല ഭാഗ്യത്തെ വലുതായി പുകഴ്ത്തി. അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ആഗ്രഹം ഉണ്ടായിരുന്നു, എന്നാൽ യാത്രക്കാരുടെ പേരും നാടും ചോദിക്കാൻ ലജ്ജിച്ചു. അവരിൽ പ്രായം മുതിർന്ന ജ്ഞാനികൾ തങ്ങളുടെ ബുദ്ധി ഉപയോഗിച്ച് രാമനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അവർ ബാക്കി എല്ലാവർക്കും മുഴുവൻ കഥ പറഞ്ഞു: രാമൻ തന്റെ പിതാവിന്റെ കല്പനപ്രകാരം കാട്ടിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു എന്ന്. കേട്ട് എല്ലാവരും ദുഃഖിച്ച്, "റാണിയും രാജാവും നന്നായി ചെയ്തില്ല" എന്ന് പശ്ചാത്തപിച്ചു. ആ സമയത്ത് ഒരു തപസ്വി അവിടെ വന്നു, തേജസ്സിന്റെ പിണ്ഡം, ചെറിയ പ്രായം, സുന്ദരമായ രൂപം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥിതിയും സഞ്ചാരവും കവിക്ക് വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയാത്തവ; അദ്ദേഹം സന്യാസിയുടെ വേഷത്തിൽ, മനസ്സ്, കർമ്മം, വാക്ക് ഇവയിൽ രാമനോട് അനുരാഗം ഉള്ളവനായിരുന്നു.
ദോഹ 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ് ശരീരം ആനന്ദപുളകിതമടഞ്ഞ്, തന്റെ ഇഷ്ടദേവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, വടിയെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീണുപോയി. അവന്റെ അവസ്ഥ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുന്നതല്ല.
ചൗപായി 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
രാമൻ സ്നേഹത്തോടെ ഹൃദയം നിറഞ്ഞ് അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, പരമദരിദ്രൻ പാരസമണി കിട്ടിയതുപോലെ. സ്നേഹവും പരമാർത്ഥവും രണ്ടും ശരീരം ധരിച്ച് സന്ധിച്ചതുപോലെ തോന്നി, എന്ന് എല്ലാവരും പറഞ്ഞു. പിന്നെ നിഷാദൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, ലക്ഷ്മണൻ അനുരാഗത്തോടെ അവനെ ഉയർത്തി. പിന്നെ സീതയുടെ പാദപൊടി തലയിൽ വെച്ചു, അവൾ അമ്മയെപ്പോലെ അവനെ മകനായി അറിഞ്ഞ് അനുഗ്രഹിച്ചു. നിഷാദൻ അവന് ദണ്ഡവത്ത് ചെയ്തു, ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ പ്രിയമിത്രനായി കണ്ട് ആനന്ദത്തോടെ സന്ധിച്ചു. കണ്ണുകളുടെ കപ്പലിൽ സൗന്ദര്യത്തെ അമൃതംപോലെ പാനം ചെയ്ത്, നിഷാദൻ വിശപ്പുള്ളവന് നല്ല ഭക്ഷണം കിട്ടിയതുപോലെ ആനന്ദിച്ചു. "പറ, സുഹൃത്തേ, ഇത്തരം കുട്ടികളെ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചവർ എങ്ങനെയുള്ള മാതാപിതാക്കളായിരിക്കും?" രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരുടെ സൗന്ദര്യം കണ്ട്, പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സ്നേഹത്താൽ വികലരായി.
ദോഹ 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
അപ്പോൾ രഘുവീരൻ തന്റെ സുഹൃത്തിനെ പല വിധത്തിൽ ഉപദേശിച്ചു; നിഷാദൻ രാമന്റെ കല്പന തലയിൽ ഏറ്റി തന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി.
ചൗപായി 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
പിന്നീട് സീത, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവർ കൈകൾ കൂപ്പി, യമുനയ്ക്ക് വീണ്ടും തൊഴുതു. രണ്ട് സഹോദരന്മാരും സീതയുമായി സന്തോഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു, പോകുമ്പോൾ സൂര്യന്റെ പുത്രിയെ പ്രശംസിച്ചു. വഴിയിൽ പോകുമ്പോൾ അനേകം യാത്രികർ അവരെ കണ്ടുമുട്ടി, രണ്ട് സഹോദരന്മാരെ കണ്ട് സ്നേഹത്തോടെ സംസാരിച്ചു. "നിങ്ങളുടെ ഓരോ അവയവത്തിലും രാജ്യാധികാരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ട്, അവ കണ്ട് നമ്മുടെ ഹൃദയം വളരെ വിഷമിക്കുന്നു." "നിങ്ങൾ ബരിക്കാലുകളോടെ നടന്ന് വഴിയിൽ പോകുന്നു. നമ്മുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, രാജ്യാധികാരം പ്രവചിക്കുന്ന ജ്യോതിഷം വ്യാജമാണ്." "വഴി താണ്ടാൻ പ്രയാസമുള്ളതാണ്, വലിയ മലകളും കാടുകളും നിറഞ്ഞതാണ്, നിങ്ങളോടൊപ്പം ഒരു മൃദുവായ തരുണിയും വരുന്നു." "ആനകളും സിംഹങ്ങളും നിറഞ്ഞ കാട് കാണാൻ ഭയാനകമാണ്. നിങ്ങൾ അനുവദിച്ചാൽ, ഞങ്ങൾ നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നതാണ്." "നിങ്ങൾ പോകുന്നതുവരെ നിങ്ങളോടൊപ്പം വന്ന്, നിങ്ങളെ സുരക്ഷിതമായി ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്ത് എത്തിച്ച്, പിന്നെ നിങ്ങൾക്ക് തല കുനിഞ്ഞ് തിരിഞ്ഞുപോകുന്നതാണ്."
ദോഹ 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിൽ ലയിച്ച്, ശരീരം രോമാഞ്ചത്തോടെ, കണ്ണുകളിൽ നീർ നിറഞ്ഞ് അവർ ചോദിച്ചു; കൃപാസിന്ധുവായവൻ മൃദുവായ വിനയപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് അവരെ തിരികെ അയച്ചു.
ചൗപായി 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
വഴിയിലുള്ള നഗരങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നാഗനഗരങ്ങൾക്കും ദേവനഗരങ്ങൾക്കും അസൂയ തോന്നിക്കുന്നു. "ഏത് പുണ്യശീലനാൽ, ഏത് സമയത്ത് ഇവ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു? ധന്യങ്ങളായവ, പുണ്യമയങ്ങളായവ, അത്യന്തം സുന്ദരങ്ങളായവ" എന്ന് പറയുന്നു. രാമന്റെ പാദങ്ങൾ നടന്നു പോകുന്നിടത്ത്, അമരാവതി നഗരവും തുല്യമല്ല. വഴിക്ക് സമീപം വസിക്കുന്നവർ പുണ്യത്തിന്റെ കൂമ്പാരങ്ങളാണ്; ദേവനഗര വാസികൾ അവരെ പ്രശംസിക്കുന്നു. രാമനെ, മേഘശ്യാമനെ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടിയവനെ കണ്ണുനിറയെ നോക്കുന്നവരെ ദേവനഗര വാസികൾ പ്രശംസിക്കുന്നു. രാമൻ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന കുളങ്ങളും നദികളും, ദേവന്മാരുടെ കുളങ്ങളും നദികളും അവയെ പ്രശംസിക്കുന്നു. സ്വാമി പോയി ഇരിക്കുന്ന മരത്തെ, കൽപ്പവൃക്ഷം അതിന്റെ മഹത്വത്തെ പ്രശംസിക്കുന്നു. രാമന്റെ പദ്മപാദങ്ങളുടെ പൊടി സ്പർശിച്ച്, ഭൂമി തന്റെ ഭാഗ്യത്തെ വലുതായി കരുതുന്നു.
ദോഹ 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
മേഘങ്ങൾ തണൽ നൽകി, ദേവന്മാരുടെ കൂട്ടം ആനന്ദത്തോടെ പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. മലകളെയും കാടുകളെയും പക്ഷികളെയും മാനുകളെയും നോക്കിക്കൊണ്ട് രാമൻ വഴിയേ നടന്നു പോയി.
ചൗപായി 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി രഘുരായ, ഗ്രാമത്തിന് അടുത്തുകൂടെ പോകുമ്പോൾ, കേട്ട്, എല്ലാ കുട്ടികളും വൃദ്ധരും പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, വീട്ടുജോലികൾ മറന്ന് ഉടനെ പുറപ്പെട്ടു. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സീതയുടെയും സൗന്ദര്യം നോക്കി, കണ്ണുകളുടെ ഫലം നേടി സന്തോഷിച്ചു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളും പുളകിത ശരീരവുമായി, രണ്ട് വീരന്മാരെ കണ്ട് എല്ലാവരും മയക്കത്തിലായി. അവരുടെ അവസ്ഥ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; ദരിദ്രർക്ക് ദിവ്യ മാണിക്യങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം കിട്ടിയതുപോലെ. പരസ്പരം വിളിച്ച്, "ഈ നിമിഷത്തിൽ തന്നെ കണ്ണുകളുടെ ലാഭം എടുത്തുകൊള്ളുക" എന്ന് പ്രേരിപ്പിച്ചു. ചിലർ, രാമനെ കണ്ട് പ്രേമത്തിൽ ആഴ്ന്നു, നോക്കിക്കൊണ്ട് അവനോടൊപ്പം നടന്നു. മറ്റു ചിലർ, കണ്ണുകളുടെ വഴിയിലൂടെ അവന്റെ സൗന്ദര്യം ഹൃദയത്തിൽ കൊണ്ടുവന്ന്, ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും വാക്കിലും ബലഹീനരായി.
ദോഹ 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
ഒരാൾ ആൽമരത്തിന്റെ താഴെ നല്ല തണൽ കണ്ട്, അവിടെ മൃദുവായ പുല്ലും ഇലകളും വിരിക്കുന്നു; പിന്നെ പറയുന്നു: ഇവിടെ കുറച്ചു നേരം വിശ്രമിച്ച് നിന്റെ ക്ഷീണം മാറ്റിക്കൊള്ളു; പിന്നെ നീ പോകാം, ഇപ്പോഴോ അല്ലെങ്കിൽ രാവിലെയോ.
ചൗപായി 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
ഒരാൾ വെള്ളം നിറഞ്ഞ കുടം കൊണ്ടുവന്ന്, മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ, "വായ് ഉലക്കുക, എന്റെ നാഥാ" എന്ന് പറയുന്നു. അവരുടെ സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവരുടെ മഹത്തായ സ്നേഹം കണ്ട്, കരുണയുള്ളതും അത്യന്തം മൃദു സ്വഭാവമുള്ളതുമായ രാമൻ കരുണ കൊണ്ടു. സീത ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് തന്റെ മനസ്സിൽ മനസ്സിലാക്കി, ആൽമരത്തിന്റെ തണലിൽ അല്പനേരം വിശ്രമിച്ചു. സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും അവന്റെ സൗന്ദര്യം ആനന്ദത്തോടെ നോക്കുന്നു; അവന്റെ അതുല്യമായ രൂപത്താൽ അവരുടെ കണ്ണുകളും മനസ്സും മോഹിക്കപ്പെട്ടു. എല്ലാവരും നാലു ഭാഗത്തേക്കും കണ്ണ് ചിമ്മാതെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു; രാമചന്ദ്രന്റെ മുഖം എന്ന ചന്ദ്രനെ ചുറ്റിയ ചകോരപ്പക്ഷികൾ പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇളം തമാല വൃക്ഷം പോലെ കറുത്ത വർണ്ണമുള്ള അവന്റെ ശരീരം ശോഭിക്കുന്നു; അതു കണ്ട് കോടി മന്മഥന്മാരുടെ മനസ്സ് മോഹിച്ചു. മിന്നൽ പോലെ വർണ്ണമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ അത്യന്തം സുന്ദരനാണ്; തല മുതൽ പാദം വരെ സുന്ദരനായി, മനസ്സിന് ഇഷ്ടപ്പെട്ടവനായി കാണപ്പെടുന്നു. മരത്തൊലി വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, അവരുടെ അരയിൽ അമ്പുപ്പെട്ടി ഇറുക്കി കെട്ടി, വില്ലും അമ്പുകളും അവരുടെ താമര ഹസ്തങ്ങളിൽ ശോഭിക്കുന്നു.
ദോഹ 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
അവരുടെ തലകളിൽ ജടാമുടികൾ സുന്ദരമായ കിരീടങ്ങളായി കെട്ടപ്പെട്ടിരുന്നു, നെഞ്ച്, കൈകൾ, കണ്ണുകൾ വിശാലവും വലുതുമായിരുന്നു. ശരത് ഉത്സവത്തിന്റെ പൗർണ്ണമി ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള സുന്ദരമായ മുഖങ്ങൾ, തിളങ്ങുന്ന വിയർവൈ തുള്ളികളുടെ വലയത്തോടെ പ്രകാശിച്ചു.
ചൗപായി 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
മനോഹരമായ ആ ജോഡിയെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; അവരുടെ ശോഭ മഹത്താണ്, എന്റെ ബുദ്ധി ചെറുത്. രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവരുടെ സൗന്ദര്യത്തെ എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ചിത്തം, മനസ്സ്, ബുദ്ധി ഒന്നിച്ചു നോക്കി. സ്ത്രീ പുരുഷന്മാർ പ്രേമ ദാഹത്താൽ വലഞ്ഞ്, വിളക്കിനെ നോക്കുന്ന മാനുകളെപ്പോലെ അത്ഭുതത്തോടെ നിന്നു. ഗ്രാമത്തിലെ സ്ത്രീകൾ സീതയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി, എന്നാൽ അധിക സ്നേഹത്താൽ അവളോട് ചോദിച്ചപ്പോൾ ലജ്ജിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും എല്ലാവരും അവളുടെ പാദങ്ങളെ സ്പർശിച്ച്, തങ്ങളുടെ ലളിതമായ സ്വഭാവത്തോടെ മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "രാജകുമാരി, ഞങ്ങൾ ഒരു അപേക്ഷ ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ സ്ത്രീകളായ ഞങ്ങൾ, നിങ്ങളോട് എന്തെങ്കിലും ചോദിക്കാൻ ഭയപ്പെടുന്നു." "സ്വാമിനി, ഞങ്ങളുടെ ധൈര്യത്തെ ക്ഷമിക്കണം; ഞങ്ങൾ ഗ്രാമത്തിലെ സ്ത്രീകളാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഇത് തെറ്റായി എടുക്കരുത്." "ഈ രണ്ട് രാജകുമാരന്മാരും സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരരും മനോഹരരുമാണ്; മരതകവും പൊന്നും ഇവരിൽ നിന്നാണ് തങ്ങളുടെ തേജസ്സ് കൈവരിച്ചത്."
ദോഹ 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
ഒരാൾ കറുത്ത ശരീരനും മറ്റേയാൾ വെളുത്ത ശരീരനുമായ, രണ്ടുപേരും ഉത്തമ യുവാക്കളും സുന്ദരന്മാരും സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഖനികളുമായ; അവരുടെ മുഖങ്ങൾ ശരത്കാല ചന്ദ്രനെപ്പോലും, കണ്ണുകൾ ശരത്കാല താമരകളെപ്പോലുമിരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
"കോടി മന്മഥന്മാരെയും ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നവളേ, സുന്ദരമുഖിയായവളേ, പറ, ഇവരിരുവരും നിനക്ക് ആരാണ്?" അവരുടെ സ്നേഹനിർഭരമായ മധുരവാക്കുകൾ കേട്ട്, സീത ലജ്ജിച്ചു, എങ്കിലും തന്റെ മനസ്സിൽ പുഞ്ചിരിച്ചു. ആ സ്ത്രീകളെ നോക്കി, പിന്നെ ഭൂമിയെ നോക്കി; വെളുത്ത നിറമുള്ള ആ സ്ത്രീ ഇരട്ട ലജ്ജയാൽ ലജ്ജിച്ചു. ലജ്ജയും സ്നേഹവും കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ, മൃഗനയനങ്ങളുള്ള, കുയിൽ ശബ്ദമുള്ള സീത മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരനായ, വെളുത്ത സുന്ദരമായ ശരീരമുള്ളവൻ, ലക്ഷ്മണൻ എന്ന പേരുള്ളവൻ; അവൻ എന്റെ ഇളയ ദേവർ." പിന്നെ തന്റെ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖം ആചാദനത്തിന്റെ അറ്റംകൊണ്ട് മൂടി, തന്റെ ഭർത്താവിനെ നോക്കി, പുരികങ്ങൾ വളച്ചു. ഖഞ്ജന പക്ഷിയെപ്പോലുള്ള സുന്ദരമായ കണ്ണുകൾ ചെരിച്ച് നോക്കി, അവൻ തന്റെ ഭർത്താവ് എന്ന് സീത അവർക്ക് ആംഗ്യം കൊണ്ട് അറിയിച്ചു. ഗ്രാമത്തിലെ സ്ത്രീകൾ എല്ലാം ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു, ഒരു രാജാവിന്റെ നിധിക്കൂമ്പാരം ദരിദ്രന്മാർ കൊള്ളയടിച്ചതുപോലെ.
ദോഹ 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
അത്യധിക സ്നേഹത്തോടെ സീതയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുകയും, പലവിധത്തിൽ അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്തു: "ഭൂമി സർപ്പത്തിന്റെ തലയിൽ ഇരിക്കുന്നതുവരെ, നീ എന്നും സൗഭാഗ്യവതിയായിരിക്കണം."
ചൗപായി 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
"പാർവതി ശിവന് പ്രിയപ്പെട്ടവളായിരിക്കുന്നതുപോലെ നീ നിന്റെ ഭർത്താവിന് പ്രിയപ്പെട്ടവളാകണം. ദേവി, നമ്മുടെ മേൽ നിന്റെ മൃദുത്വം പിൻവലിക്കരുത്. വീണ്ടും വീണ്ടും കൈകൾ കൂപ്പി നിന്നെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു: ഈ വഴിയാൽ വീണ്ടും തിരികെ വന്നാൽ, നമ്മെ നിന്റെ ദാസിമാരായി അറിഞ്ഞ് നമുക്ക് നിന്റെ ദർശനം തരണം." സീത അവരെല്ലാവരും പ്രേമത്താൽ ദാഹിക്കുന്നവരാണെന്ന് കണ്ടു. മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു പറഞ്ഞ് അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു, ചന്ദ്രകാന്തി കുമുദിനി പുഷ്പങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ആഗ്രഹം മനസ്സിലാക്കി, മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ ജനങ്ങളോട് വഴി ചോദിച്ചു. കേട്ട് സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും ദുഃഖിതരായി; ശരീരം പുളകിതമായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. സന്തോഷം മാഞ്ഞു ഹൃദയം ഇരുണ്ടു, വിധി ഒരു നിധി തന്ന് വീണ്ടും കവരുന്നതുപോലെ. വിധിയുടെ ഗതി മനസ്സിലാക്കി ധൈര്യം സ്വീകരിച്ചു; വഴി പരിശോധിച്ച് അവർക്ക് എളുപ്പമായ വഴി പറഞ്ഞുകൊടുത്തു.
ദോഹ 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനോടും ജാനകിയോടും കൂടി രഘുനാഥൻ പുറപ്പെട്ടു. സ്നേഹമുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ് എല്ലാവരെയും തിരിച്ചയച്ചു, എന്നാൽ അവരെ തന്റെ മനസ്സിൽ തൻറെ കൂടെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു പോയി.
ചൗപായി 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
തിരിഞ്ഞു പോയ സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും വളരെ ഖേദിച്ചു, തങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ വിധിയെ കുറ്റം ചുമത്തി. ദുഃഖത്തോടെ പരസ്പരം പറഞ്ഞു, "സ്രഷ്ടാവിന്റെ പ്രവൃത്തികൾ എല്ലാം തലതിരിഞ്ഞതാണ്." അവൻ പൂർണ്ണമായും നിരങ്കുശനാണ്, ക്രൂരൻ, ഭയരഹിതൻ, ചന്ദ്രനെ കളങ്കമുള്ളവനാക്കിയവൻ. കൽപ്പവൃക്ഷത്തെ വെറുമൊരു മരമാക്കിയതും, സമുദ്രത്തെ ഉപ്പാക്കിയതും അവനാണ്; ഈ രാജകുമാരന്മാരെ കാട്ടിലേക്ക് അയച്ചതും അവനാണ്. ഇവർക്ക് അവൻ വനവാസം നൽകിയെങ്കിൽ, സ്രഷ്ടാവ് ഭോഗങ്ങളെയും വിലാസങ്ങളെയും വ്യർത്ഥമാക്കി. ഇവർ പാദരക്ഷകൾ ഇല്ലാതെ വഴിയിൽ അലഞ്ഞാൽ, സ്രഷ്ടാവ് പലവിധ വാഹനങ്ങളെ വ്യർത്ഥമാക്കി. ഇവർ ദർഭപ്പുല്ലും ഇലകളും വിരിച്ച് നിലത്ത് കിടന്നാൽ, സ്രഷ്ടാവ് സുന്ദരമായ കിടക്കകൾ എന്തിന് സൃഷ്ടിച്ചു? സ്രഷ്ടാവ് ഇവർക്ക് മരങ്ങളുടെ ആശ്രയം നൽകിയെങ്കിൽ, വെളുത്ത കൊട്ടാരങ്ങൾ ഒന്നൊന്നായി പണിത് വ്യർത്ഥമായി അധ്വാനിച്ചു.
ദോഹ 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
ഇവരിരുവരും ഇത്രയും സുന്ദരരും അത്യന്തം സുകുമാരരുമായിരുന്നുകൊണ്ട് മുനിമാരുടെ മരത്തൊലി വസ്ത്രവും ജടാജൂടവും ധരിക്കണം എന്നാൽ, സൃഷ്ടികർത്താവ് പലവിധ അലങ്കാരങ്ങളെയും വസ്ത്രങ്ങളെയും വ്യർത്ഥമായി സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
