Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
บทที่ 1 เริ่มด้วยมงคลวาจา แล้ววางฐานว่า “อัคนีปุราณะ” เป็นคัมภีร์ที่น่าเชื่อถือ เป็นที่พึ่งเกื้อกูล และเป็น “สาระแห่งวิทยา” อันนำไปสู่โมกษะ ณ ไนมิษารัณยะ เศานกะและฤๅษีผู้ภักดีต่อหริ ต้อนรับสุตะและขอ “สาระแห่งสาระ” คือความรู้ที่ให้ความรอบรู้ยิ่ง สุตะตอบว่า สาระนั้นคือพระวิษณุ ผู้สร้างและผู้กำกับจักรวาล การรู้พระองค์ย่อมสุกงอมเป็นความตระหนัก “อะหัง พรหมาสมิ” (ข้าคือพรหมัน) บทนี้กำหนดแผนที่แห่งญาณ: พรหมันสองประการ (ศัพทพรหมัน และ ปรพรหมัน) และวิทยาสองระดับ (อปรา และ ปรา) พร้อมสายสืบทอดคำสอน—สุตะเรียนจากวยาสะ วยาสะจากวสิษฐะ และวสิษฐะถ่ายทอดสิ่งที่อัคนีสอนไว้ในสภาเทพและฤๅษี อัคนีกล่าวตนเป็นหนึ่งเดียวกับพระวิษณุและกาลาคนิ-รุทร และนิยามปุราณะว่าเป็นวิทยาสารที่ให้ทั้งความรื่นรมย์และความหลุดพ้นแก่ผู้สาธยายและผู้ฟัง อปราวิทยารวมเวท เวทางคะ และศาสตร์ประกอบ เช่น ไวยากรณ์ มีมางสา ธรรมศาสตร์ ตรรกะ อายุรเวท ดนตรี ธนุรเวท และอรรถศาสตร์ ส่วนปราวิทยาคือความรู้ที่ทำให้ประจักษ์พรหมัน ตอนท้ายแนะนำอวตารลีลา (มัตสยะ กูรมะ ฯลฯ) เป็นพาหนะอธิบายวัฏจักรการสร้าง สกุลวงศ์ มนวันตระ และประวัติราชวงศ์—ผู้ไร้รูปทรงรับรูปเพื่อสอนเหตุ ปรโยชน์ และธรรมะ
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
บทที่ 2 เปิดลำดับอวตาร-ลีลา เมื่อวสิษฐ์ทูลขอเรื่องราวการเสด็จลงมาของพระวิษณุอย่างเป็นลำดับ อัคนีจึงอธิบายจุดมุ่งหมายของอวตารในเชิงธรรม—ปราบคนชั่วและคุ้มครองคนดี. ในปลายกัลป์ก่อน ระหว่างนัยมิตติกประลัยที่โลกถูกน้ำทะเลท่วม มนูไววัสวตะผู้บำเพ็ญตบะและทำพิธีตัรปณะด้วยน้ำ ณ ฝั่งแม่น้ำกฤตมาลา พบปลาตัวน้อยวอนขอที่พึ่ง. มนูอุปถัมภ์มันจากหม้อสู่สระและสู่มหาสมุทร แต่ปลากลับขยายใหญ่เป็นอัศจรรย์จนเผยตนว่าเป็นนารายณ์ในรูปมัตสยะ. มัตสยะทรงสั่งให้เตรียมเรือ รวบรวมเมล็ดพันธุ์และของจำเป็น ข้ามราตรีแห่งพรหมพร้อมฤๅษีทั้งเจ็ด และผูกเรือเข้ากับเขามัตสยะด้วยพญานาค. ตอนจบย้ำการพิทักษ์พระเวทเป็นแก่นของภารกิจอวตาร และปูทางสู่อวตารถัดไปคือกูรมะและวราหะ.
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
อัคนีกล่าวสืบลำดับอวตารลิลา ต่อจากมัตสยะอวตารด้วยเรื่องกูรมาวตารทันที เหล่าเทวะอ่อนกำลังเพราะคำสาปของทุรวาสะและสูญเสียศรี (สิริ-ความรุ่งเรือง) จึงไปพึ่งพระวิษณุผู้สถิตในกษีราบธิ (มหาสมุทรน้ำนม) พระวิษณุทรงแนะให้ทำสัญญาสงบศึก (สันธิ) กับอสูรเพื่อร่วมกันกวนเกษียรสมุทรให้ได้อมฤตและฟื้นคืนศรี แต่ทรงย้ำว่าอมตภาพจะตกแก่เทวะ มิใช่ทานวะ มันทราจลเป็นแกนกวน วาสุกีเป็นเชือก; เมื่อภูเขาจม พระวิษณุทรงอวตารเป็นกูรมะเพื่อรองรับให้การงานจักรวาลดำเนินได้ จากการกวนปรากฏพิษหาลาหละ วารุณี ปาริชาต เกาสตุภะ เหล่าเทพยดา และพระลักษมี เป็นนิมิตแห่งระเบียบมงคลที่กลับคืน ธันวันตริปรากฏพร้อมหม้ออมฤต; พระวิษณุแปลงเป็นโมหินีแจกอมฤตแก่เทวะ พร้อมผูกเรื่องคราสด้วยเศียรราหูที่ถูกตัดและกล่าวถึงบุญแห่งทานในยามคราส ตอนท้ายมีจุดหักเหไวษณพ–ไศวะ: มายาของพระวิษณุทำให้รุทระหลงได้ แต่พระวิษณุประกาศว่ามีเพียงพระศิวะเท่านั้นที่พิชิตมายานั้นได้ จบด้วยชัยชนะของเทวะและผลแห่งการสาธยาย (ผลศรุติ)
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
อัคนีกล่าวโดยย่อถึงวัฏจักรอวตาร โดยชี้ว่าการเสด็จลงมาของพระผู้เป็นเจ้าเป็นไปเพื่อฟื้นฟูระเบียบแห่งยัญญะ สิทธิส่วนแบ่งของเหล่าเทวะ และดุลยภาพของแผ่นดิน ก่อนอื่นหิรัณยากษะครอบงำเหล่าเทวะ พระวิษณุอวตารเป็นวราหะ—ระบุชัดว่าเป็นยัญญรูป—ปราบอสูรและคุ้มครองธรรมให้มั่นคง ต่อมาหิรัณยกศิปุยึดส่วนยัญญะและอำนาจของเทวะ พระวิษณุปรากฏเป็นนรสิงห์เพื่อสถาปนาเหล่าเทวะกลับสู่ฐานะอันชอบธรรม เมื่อเทวะพ่ายแพ้และขอพึ่ง พระวิษณุอวตารเป็นวามนะเข้าสู่มณฑลยัญญะของพญาพลี ด้วยการให้น้ำเป็นพันธะของทานและการขอสามก้าว พระองค์ขยายเป็นตรีวิกรม ครอบคลุมสามโลก ย้ายพญาพลีไปสู่สุทละ และคืนอธิปไตยแก่อินทร์ ท้ายที่สุดอัคนีกล่าวถึงปรศุราม ผู้บังเกิดจากชามทัคนีและเรณุกา เพื่อขจัดภาระแผ่นดินจากกษัตริย์นักรบผู้โอหัง: ทรงสังหารการ์ตตวีรยะ แก้แค้นการสิ้นของบิดา ทำให้แผ่นดินสงบยี่สิบเอ็ดครั้ง และถวายแผ่นดินแก่กัศยปะ บทจบด้วยผลश्रuti ว่าการสดับอวตารเหล่านี้นำไปสู่สวรรค์ ย้ำคุณค่าของการฟัง (ศรวณะ) เป็นวัตรภักติในคัมภีร์ปุราณะ।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
พระอัคนีกล่าวประกาศว่าจะเล่า “รามายณะ” ซ้ำอย่างซื่อสัตย์ตามที่นารทเคยถ่ายทอดแก่วาลมีกิ โดยชี้ว่าเรื่องนี้เป็นเครื่องมือแห่งศาสตรา (ศาสตระ) ที่ประทานทั้งภุกติ—ความรุ่งเรืองทางโลก และมุกติ—ความหลุดพ้น. นารทเริ่มด้วยลำดับวงศ์สุริยวงศ์โดยย่อ: จากพรหมา—มรีจิ—กัศยปะ—สุริยะ—ไววัสวตมนู—อิกษวากุ ต่อด้วยกกุตสถะ รฆุ อชะ และทศรถะ เพื่อสถาปนาอวตารของพระรามในกรอบราชธรรมสืบสาย. เพื่อทำลายราวณะและภัยร่วม พระหริปรากฏเป็นสี่ภาค; ด้วยปายสะอันศักดิ์สิทธิ์ที่ฤศยศฤงคะจัดสรร จึงประสูติพระราม ภรต ลักษมณะ และศัตรุฆนะ. ตามคำขอของวิศวามิตร เจ้าชายทั้งหลายกำจัดอุปสรรคพิธียัญ—สังหารตาฑกา ขับไล่มารีจะ และสังหารสุพาหุ. ต่อมาที่มิถิลา พระรามทอดพระเนตรพิธีของชนก ทรงขึ้นสายและหักคันศรพระศิวะ ได้อภิเษกกับสีตา และพี่น้องก็อภิเษกในสายตระกูลชนก. ระหว่างเสด็จกลับ พระรามทรงปราบชามทัคนยะ (ปรศุราม) เป็นอันสมบูรณ์แบบอย่างอำนาจกษัตริย์ที่อยู่ใต้ธรรมะ.
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
บทนี้ดำเนินอวตารลีลาของพระศรีรามในฐานะบทเรียนเรื่องราชธรรม สัตยะ (ความจริง) และความเป็นกษัตริย์ที่ผูกพันด้วยสัตย์ปฏิญาณ หลังพระภรตเสด็จไป ท้าวทศรถประกาศพิธียุวราชาภิเษกของพระราม มอบหมายพระวสิษฐ์และเสนาบดีตามลำดับ พร้อมกำชับให้สำรวมและถือวัตรตลอดคืน แต่ด้วยการยุยงของมันถรา นางไกเกยีระลึกถึงพรสองประการ ทำให้การเตรียมพิธีกลายเป็นวิกฤตการเมือง—พระรามต้องออกป่า 14 ปี และพระภรตต้องรับการอภิเษกทันที ท้าวทศรถผู้ถูกผูกด้วยบ่วงแห่งสัตย์ (สัตยะปาศะ) ทรุดลงด้วยน้ำหนักแห่งคำมั่น; พระรามยอมรับการเนรเทศโดยไม่ก่อกบฏ ปฏิบัติหน้าที่กตัญญูและสังคม (บูชา กราบทูลพระนางเกาสัลยา แจกทานแก่พราหมณ์และผู้ยากไร้) แล้วเสด็จพร้อมพระสีดาและพระลักษมณ์ เส้นทางผ่านแม่น้ำตมสา ศฤงคเวรปุระกับคุหะ ประยาค ณ อาศรมภารทวาช และจิตรคูฏ แสดงการสละโลกอย่างชอบธรรมในภูมิศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์; ตอนอีกาเป็นนัยถึงวิชาอัสตรเพื่อคุ้มครอง ท้าวทศรถสารภาพเรื่องคำสาปเก่า (เหตุยัชญทัตตะ) และสิ้นพระชนม์ด้วยความโศก พระภรตกลับมา ปฏิเสธมลทินแห่งอธรรม ออกตามหาพระราม และปกครองจากนันทิครามโดยอัญเชิญปาทุกาของพระรามประดิษฐาน—สัญลักษณ์แห่งอำนาจที่มอบหมายและความภักดีอันเป็นแบบอย่าง
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
บทนี้สรุปอวตารลีลาในอัคนีปุราณะ โดยย่อเหตุการณ์สำคัญแห่งอรัณยกาณฑะให้เป็นแนวเรื่องที่ตั้งอยู่บนธรรมะ พระรามถวายความเคารพฤๅษีวสิษฐ์ อตรี-อนสูยา ศรภังคะ และสุทีक्षณะ แล้วด้วยพระกรุณาแห่งอคัสตยะจึงได้รับอาวุธทิพย์ก่อนเข้าสู่ทัณฑการัณยะ แสดงกษัตริยธรรมที่มีตบะและคำแนะนำเป็นเครื่องนำทาง ณ ปัญจวฏี ความใคร่และความก้าวร้าวของศูรปณขาทำให้ลักษมณ์ตัดจมูกและหูตามพระบัญชาพระราม จนเกิดการแก้แค้นของขระ แต่พระรามทำลายกองทัพของขระสิ้น ศูรปณขายุยงราวณะให้ลักพาสีตา ราวณะใช้มาริจะเป็นกวางทองล่อพระรามให้ห่างไป และเสียงครวญสุดท้ายทำให้สีตาส่งลักษมณ์ออกไป จากนั้นราวณะฆ่าชฏายุและพาสีตาไปลงกาไว้ในสวนอาโศก ความโศกของพระรามกลายเป็นภารกิจ: ทรงประกอบฌาปนกิจชฏายุ สังหารกพันธะ และได้รับแนวทางสู่พันธมิตรกับสุครีวะ เชื่อมบททดสอบทางศีลธรรม ยุทธศาสตร์รัฐ และพระภารกิจแห่งอวตารเข้าด้วยกัน
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
บทนี้ดำเนินอวตารลีลาของพระศรีรามในตอนกิษกินธา เน้นการสร้างพันธมิตรตามธรรมะและการกระทำอย่างมีวินัย พระรามผู้โศกเศร้ามาถึงปัมปา และด้วยการชี้นำของหนุมานจึงผูกมิตรกับสุครีพ เพื่อให้เกิดความเชื่อมั่น พระรามแสดงฤทธิ์เดชเหนือมนุษย์ ยิงศรดอกเดียวทะลุต้นตาลเจ็ดต้น และเหวี่ยงร่างทุณฑุภีไปไกล จากนั้นทรงสังหารวาลี ระงับความบาดหมางพี่น้อง และสถาปนาสุครีพขึ้นครองราชย์ เมื่อสุครีพผัดผ่อน พระรามทรงถือจาตุรมาสยะบนเขามาลยวัต ลักษมณะตักเตือนจนสุครีพสำนึกผิด แล้วจัดกองค้นหาพร้อมกำหนดเวลาเคร่งครัด และมอบแหวนตราพระรามแก่หนุมานสำหรับเส้นทางทิศใต้ ครั้นกองทิศใต้ท้อแท้ สัมปาตีบอกที่อยู่ของสีตาในสวนอาโศกแห่งลงกา ทำให้วานรได้เบาะแสภูมิศาสตร์และยุทธศาสตร์อันชี้ขาดสู่ขั้นต่อไปของการกู้ภัย
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
บทนี้ดำเนินอวตารลีลาในภาครามายณะต่อไป โดยยกหนุมานเป็นเครื่องมือสำคัญแห่งภารกิจธรรมของพระศรีราม หลังคำแนะนำของสัมปาติ กองวานรเผชิญปัญหายุทธศาสตร์เรื่องข้ามมหาสมุทร; เพื่อความอยู่รอดของกองทัพและความสำเร็จแห่งงานของพระราม หนุมานเพียงผู้เดียวกระโดดข้ามทะเลใหญ่ ระหว่างทางท่านฝ่าฟันอุปสรรคแห่งสมุทร ทั้งข้อเสนอพักของไมณากและการโจมตีของสิงหิกา แล้วสำรวจวังและโครงอำนาจของลงกา ก่อนพบพระนางสีดาในสวนอาโศก การสนทนาทำให้เกิดการยืนยันตัวตน ความซื่อสัตย์ และหลักฐาน—มอบแหวนของพระรามเป็นเครื่องหมายรู้จำ และพระนางสีดาส่งคืนอัญมณีพร้อมสาร ย้ำว่าผู้กอบกู้ต้องเป็นพระรามเอง จากนั้นหนุมานใช้กำลังอย่างพอเหมาะ ทำลายสวนเพื่อให้ได้เข้าเฝ้า ประกาศตนเป็นทูตพระราม และเตือนทศกัณฐ์ถึงความพ่ายแพ้อันหลีกเลี่ยงไม่ได้ หลังการเผาลงกาและปลอบพระนางสีดา หนุมานกลับไปกราบทูลข่าวดุจน้ำอมฤตให้พระรามคลายโศก ตอนท้ายกล่าวถึงการเข้าพึ่งพระรามของพิเภก การสถาปนา และคำแนะนำของสมุทรให้สร้างสะพานของนล (เสตุ) เพื่อให้ศึกธรรมดำเนินต่อไปได้
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
บทนี้สืบต่ออวตารลิลาของรามายในอัคนีปุราณะ โดยย่อเหตุการณ์ชี้ขาดแห่งสงครามลงกาให้เป็นลำดับทั้งด้านธรรมะและยุทธศาสตร์ นารทเล่าว่าอังคท ทูตของพระราม นำคำขาดไปยังราวณะ: คืนสีตา มิฉะนั้นจะถูกทำลายโดยชอบธรรม—เป็นเงื่อนไขทางจริยธรรมก่อนการรบ จากนั้นกล่าวถึงรายนามวีรบุรุษฝ่ายวานรและยักษ์ การนำทัพอย่างเป็นระบบ (ในบริบทธนุรเวท) และความโกลาหลของศึกใหญ่ จุดหักเหสำคัญคือการปราบแม่ทัพ การใช้มายาและอาวุธผูกมัดของอินทรชิต การคลายพันธนาการที่เกี่ยวกับครุฑ และเหตุการณ์รักษาบาดเจ็บเมื่อหนุมานอัญเชิญภูเขาสมุนไพร—แสดงการเกื้อหนุนจากทิพย์ควบคู่เวชกรรมสนามรบ ท้ายที่สุดพระรามมีชัยด้วยอาวุธไพตามหะ แล้วฟื้นฟูรัฐ: พิธีศพโดยวิภีษณะ การชำระสีตาด้วยไฟ การชุบชีวิตวานรด้วยอมฤตของพระอินทร์ การจัดพิธีราชาภิเษก และอุดมคติรามราชยะ—ความอุดมสมบูรณ์ ความตายตามกาล และการลงโทษคนชั่วอย่างมีวินัย—ในฐานะราชธรรมของอวตาร
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
บทนี้กล่าวต่อจากเรื่องในยุทธกาณฑ์ แล้วสรุปอวตารลีลาที่เน้นการครองราชย์หลังสงครามของพระศรีรามและผลแห่งธรรมะ นารทมุนีมาเฝ้าพร้อมอคัสตยะและฤๅษีทั้งหลาย สรรเสริญชัยชนะอันเป็นทิพย์ซึ่งปรากฏด้วยความพินาศของอินทรชิต จากนั้นย่อวงศ์รากษส: จากปุลัสตยะถึงวิศรวัส การประสูติของกุเบร การรุ่งเรืองของราวณะด้วยพรพระพรหม จนถึงตัวตนของอินทรชิตและการถูกพระลักษมณ์สังหารเพื่อความปลอดภัยของเหล่าเทวะ เมื่อฤๅษีลาจากแล้ว เรื่องหันสู่การบริหารบ้านเมืองและการปราบชายแดน: ตามคำขอของเทวะ พระศัตรุฆนะถูกส่งไปสังหารลวณะ; พระภรตทำลายกองกำลังอธรรมที่เกี่ยวกับไศลูษะ และสถาปนาทักษะกับปุษกรเป็นผู้ครองแคว้น แสดงแบบอย่างราชธรรมคือคุ้มครองผู้มีวินัยหลังขจัดคนชั่ว กล่าวถึงการประสูติของกุศะและลวะ ณ อาศรมวาลมีกิและการได้รับการยอมรับในภายหลัง แล้วเชื่อมสู่คำสอนหลุดพ้น: ราชาภิเษกควบคู่การภาวนายาวนานว่า ‘ข้าพเจ้าเป็นพรหมัน’ ตอนท้ายกล่าวถึงการครองราชย์ดุจยัญของพระรามและการเสด็จสู่สวรรค์พร้อมหมู่ชน และอัคนียืนยันว่า วาลมีกิแต่งรามายณะจากคำบอกเล่าของนารท การสดับฟังนำไปสู่สวรรค์
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
อัคนีกล่าวลำดับวงศ์หริวงศ์เริ่มจากดอกบัวที่พระนาภีของพระวิษณุ—พรหมา→อत्रิ→โสม→ปุรูรวัส→อายุ→นะหุษะ→ยะยาติ—และแตกสายสกุลจนถึงพวกยาทวะ โดยยกวสุเทวะเป็นผู้สำคัญที่สุด จากนั้นสรุปลีลาอวตารของพระกฤษณะอย่างเป็นลำดับ—การย้ายครรภ์ (รวมพระพลราม), การปรากฏยามเที่ยงคืน, การสลับทารกกับพระนางยโศทา และความทารุณของกังสะ เทวีผู้มีวาจาจากฟ้าพยากรณ์ความพินาศของกังสะ ได้รับการสรรเสริญด้วยพระนามทุรคา และกล่าวผลแห่งการสวดไตรสันธยา ต่อด้วยกิจในวรชะ—ปูตนา, ยมลอรชุน, ศกฏะ, กาลิยะ, เธนุกะ, เกศิน, อริษฏะ และเหตุการณ์โควรรธนะ—แล้วเข้าสู่มถุรา: กุวลยาปีฑะ, จาณูระ–มุษฏิกะ และการสิ้นกังสะ เรื่องขยายไปถึงการล้อมของชราสันธะ การสถาปนาทวารกา การปราบนรกาสุระ การอัญเชิญปาริชาต และตอนประทยุมน์–อนิรุทธะ–อุษา จบด้วยความขัดแย้งหริ–ศังกรและหลักอภेद (ไม่แตกต่าง) ท้ายบทกล่าวการเพิ่มพูนยาทวะ และคำมั่นว่าการอ่านหริวงศ์ให้สมปรารถนาและนำไปสู่พระหริ.
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
อัคนีประกาศเรื่องราวภารตะอันมี “กฤษณะมหาตมยะ” เป็นแก่น—มหาภารตะคือยุทธวิธีของพระวิษณุเพื่อปลดเปลื้องภาระแผ่นดิน โดยอาศัยมนุษย์เป็นเครื่องมือคือเหล่าปาณฑพ บทนี้สรุปลำดับวงศ์จาก วิษณุ→พรหมา→อัตริ→โสม→พุธ→ปุรูรวัส ลงมาถึง ยยาติ ปุรุ ภรต และกุรุ เพื่อยืนยันความชอบธรรมแห่งกุรุวงศ์ แล้วกล่าวสายศานตนุ: ภีษมะผู้พิทักษ์ จิตรางคทะสิ้นชีพ เหตุเจ้าหญิงกาศี วิจิตรวิริยะถึงกาล และการนิโยคของวยาสะให้กำเนิดธฤตราษฏระกับปาณฑุ; ธฤตราษฏระมีโอรสเป็นเการพ นำโดยทุรโยธนะ คำสาปของปาณฑุทำให้ปาณฑพถือกำเนิดจากเทพ กรรณะเกิดและผูกมิตรกับทุรโยธนะจนก่อศัตรูกรรม ต่อมามีแผนเรือนยาง เหตุเอกจักราและสังหารวกระ ดรौปทีสวยัมวร ได้คันธนูกาณฑีวะและรถของอัคนี เหตุเผาขาณฑวะ ราชสูยะ เนรเทศเพราะสกุณี ปีลี้ลับในวิราฏะ (มีความต่างตามคัมภีร์) การเปิดเผยตน สมรสอภิมันยุ การระดมสงคราม ทูตของกฤษณะ การปฏิเสธของทุรโยธนะ และกฤษณะทรงแสดงวิศวรูป—ชี้ความจำเป็นของสงครามทั้งทางธรรมและจักรวาล
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
อัคนีกล่าวสรุปเรื่องสงครามมหาภารต ณ กุรุเกษตรอย่างย่อ เพื่อชี้ให้เห็นธรรมะ ความไม่เที่ยง และหลักราชธรรม. เมื่ออรชุนเห็นผู้ใหญ่เช่น ภีษมะ และโทรณะ ก็ลังเล; พระศรีกฤษณะทรงสอนว่ากายย่อมเสื่อมสลาย แต่อาตมันไม่สูญ และทรงเชื่อมปัญญาทางจิตวิญญาณเข้ากับราชธรรม คือมั่นคงในชัยและพ่าย พร้อมพิทักษ์กฎแห่งกษัตริย์. บทนี้กล่าวถึงการเปลี่ยนแม่ทัพ (ภีษมะ, โทรณะ, กรรณะ, ศัลยะ) และความตายสำคัญ—ภีษมะล้มบนแท่นลูกศรภาวนาถึงวิษณุรออุตตรายณะ; โทรณะวางอาวุธหลังข่าว “อัศวัตถามาถูกฆ่า”; อรชุนปราบกรรณะ; ยุธิษฐิระสังหารศัลยะ; และทุรโยธนะพ่ายในศึกกระบองกับภีมะ. ต่อมามีการสังหารยามค่ำโดยอัศวัตถามา รวมทั้งปัญจาละและบุตรของเทราปที; อรชุนยับยั้งและยึดแก้วประดับยอดมงกุฎของเขา. พระหริทรงฟื้นและคุ้มครองครรภ์ของอุตตรา ให้สายสกุลของปรีกษิตดำรงอยู่. มีการนับผู้รอดชีวิต ทำพิธีศพ ภีษมะสอนธรรมเพื่อความสงบ (ราชธรรม โมกษธรรม ทาน) ยุธิษฐิระประกอบอัศวเมธ สถาปนาปรีกษิต และท้ายที่สุดเสด็จสู่สวรรค์.
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
พระอัคนีสืบต่อกระแสอวตารลีลา โดยย่อบทสรุปหลังสงครามมหาภารตะอย่างเน้นธรรมะ เมื่อยุธิษฐิระตั้งมั่นในราชสมบัติแล้ว ธฤตราษฏระ คานธารี และปฤถาออกสู่ป่า แสดงการเปลี่ยนจากหน้าที่กษัตริย์สู่การสละโลก วิทุระบรรลุสวรรค์ด้วยวาระสุดท้ายที่เกี่ยวเนื่องกับไฟ จุดมุ่งหมายของพระวิษณุถูกกล่าวชัด—ทรงบรรเทาภาระแผ่นดินโดยอาศัยปาณฑพเป็นเครื่องมือ และความพินาศของวงศ์ยาทวะในเหตุการณ์เมาษละโดยอ้างคำสาป พระหริทรงละสรีระที่ปรภาส ต่อมาทวารกาถูกมหาสมุทรกลืน ย้ำความไม่เที่ยง อรชุนประกอบพิธีศพ แต่เมื่อไร้พระกฤษณะอานุภาพก็เสื่อม ได้ฤๅษีวยาสปลอบแล้วกลับไปกราบทูลที่หัสตินาปุระ ยุธิษฐิระสถาปนาปรีกษิตแล้วออกมหาปรस्थानพร้อมพี่น้องและเทราปที สวดพระนามพระหริ ระหว่างทางสหายล้มลงทีละคน สุดท้ายยุธิษฐิระขึ้นสวรรค์ด้วยรถของพระอินทร์ ตอนท้ายมีผลश्रุติว่า ผู้สาธยายย่อมได้บรรลุสวรรค์
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
อัคนีเริ่มอัธยายะที่ ๑๖ ด้วยการกล่าวว่าเรื่องพุทธาวตาร เมื่อฟังและสาธยายย่อมให้ผลทางจิตวิญญาณอันมีความหมาย เรื่องราววางอยู่ท่ามกลางศึกเทวะ–อสูร: เมื่อเหล่าเทวะพ่ายแพ้จึงเข้าพึ่งพระผู้เป็นเจ้า; วิษณุทรงอวตารเป็น “มายาโมหะ” และประสูติเป็นโอรสของพระเจ้าศุทโธทนะ เพื่อทำให้เหล่าไทตยะหลงผิดจนละทิ้งธรรมแห่งพระเวท จากจุดนั้นเกิดหมู่คณะที่ถูกเรียกว่า “เวทวิหีนะ” รวมถึงสายอารหตะ ซึ่งถูกพรรณนาว่าก่ออัตลักษณ์และการกระทำแบบปาษัณฑะ นำไปสู่นรก ต่อมาบทนี้หันสู่การวินิจฉัยสังคมในกลียุค—ศีลธรรมเสื่อม ผู้ปกครองปล้นกินในคราบมเลจฉะ และความเปลี่ยนแปลงของธรรมเนียมเรื่องจำนวนสาขาพระเวท—ก่อนจบด้วยคติการฟื้นฟูของกัลกี: ทรงอาวุธ มียาชญวัลกยะเป็นปุโรหิต ทำลายมเลจฉะ สถาปนาขอบเขตวรรณะ–อาศรม และเริ่มการกลับคืนของกฤตยุค บทสรุปย้ำว่ารูปแบบนี้เกิดซ้ำในกัลปะและมันวันตระ อวตารมีนับไม่ถ้วน ผู้สาธยายหรือสดับทศาวตารย่อมได้สวรรค์ และประกาศว่าพระหริเป็นผู้กำกับธรรม/อธรรม และเป็นเหตุแห่งการอุบัติและการสลายของจักรวาล