Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
พระอัคนีเริ่มอธิบายศาสตร์วรรณคดีอย่างเป็นระบบ โดยนิยามองค์ประกอบพื้นฐานของวाङมยะ ได้แก่ ธวณิ (เสียง), วรรณะ (หน่วยเสียง/พยัญชนะ), ปทะ (คำ) และ วากยะ (ประโยค) แล้วชี้ความต่างระหว่างศาสตราและอิติหาสะตามจุดเน้นในการสื่อความ—ฝ่ายหนึ่งเน้นการร้อยเรียงถ้อยคำ อีกฝ่ายเน้นความหมายที่ลงตัวแน่นอน จากนั้นทรงวางกรอบกวีนิพนธ์ด้วยความเป็นใหญ่ของ อภิธา (ความหมายตรง) พร้อมย้ำว่าความรู้แท้ พลังแห่งกวี และวิจารณญาณนั้นหาได้ยาก บทนี้เคลื่อนจากรากฐานภาษา เช่น วิภัตติและการกำหนดขอบเขตประโยค ไปสู่คติการประเมินกวีนิพนธ์: กาวยะควรประดับด้วยอลังการ มีคุณะ ปราศจากโทษะ และยึดอำนาจทั้งจากพระเวทและการใช้ในโลก (โลคะ) ต่อมาจำแนกงานประพันธ์ตามระดับภาษาและรูปแบบ (ร้อยแก้ว ร้อยกรอง ผสม) อธิบายสำนวนร้อยแก้วและห้าประเภทกัทยกาวยะ—อาขยายิกา, กถา, ขัณฑกถา, ปริกถา, กถานิกา ช่วงท้ายกล่าวถึงฉันทลักษณ์และรูปแบบร้อยกรองสำคัญ จบด้วยลักษณะมหากาวยะ: มหากาพย์อุดมด้วยรีติและรสะ โดยประกาศว่ารสะคือชีวิตของกวีนิพนธ์ แม้ความชาญฉลาดทางถ้อยคำจะเด่น—เป็นการประสานช่างศิลป์กับจุดหมายงามและจิตวิญญาณ।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
พระอัคนีทรงเริ่มอธิบายนาฏยะอย่างเป็นระบบ โดยแจกแจงประเภทนาฏกรรมและการแสดงที่ได้รับการยอมรับ (รูปกะและรูปแบบที่เกี่ยวเนื่อง) เพื่อสถาปนาการจัดหมวดหมู่ของนาฏศาสตรา จากนั้นทรงแยกความต่างของการใช้โดยทั่วไปกับการใช้เฉพาะในลักษณา (ความหมายเชิงบ่งชี้) และกฎทางนาฏยวิธี พร้อมชี้ว่าองค์ประกอบที่แผ่ทั่วนาฏกรรมทั้งปวงคือ รสะ ภาวะ วิภาวะ–อนุภาวะ อภินยะ อังกะ และความดำเนินของบท (สถิติ) ต่อมาทรงกล่าวถึงปูรวรังคะเป็นรากฐานเชิงพิธีและขั้นตอนของการแสดง ได้แก่ นานที การคำนับและคำอวยพร การแนะนำสุทรธาระอย่างเป็นทางการ รวมถึงการสรรเสริญวงศ์สกุลและการยืนยันความสามารถของผู้ประพันธ์ แล้วทรงนิยามกลวิธีเปิดเรื่อง (อามุขะ/ปรัสตาวนา ปรวฤตตกะ กถอดฆาตะ ประโยคะ ประโยคาติศยะ) และสถาปนาอิติฤตตะ (โครงเรื่อง) ว่าเป็น ‘กาย’ ของนาฏกรรม แบ่งเป็นสิทธะ (สืบประเพณี) และอุตเปรกษิตะ (กวีสร้าง) ท้ายที่สุดทรงแจกแจงสถาปัตยกรรมของโครงเรื่องด้วยอรรถประกฤติห้าและสันธิห้า โดยเน้นว่าต้องระบุเวลาและสถานที่เพื่อให้การดำเนินเรื่องสอดคล้องกลมกลืน
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
บทนี้พระอัคนีทรงวางรากฐานสุนทรียศาสตร์ไว้บนอภิปรัชญา—พรหมันอันไม่เสื่อมสลายเป็นแสงแห่งจิตสำนึกหนึ่งเดียว และความปีติอันเป็นธรรมชาติของพระองค์ปรากฏเป็น ‘รสะ’ (รสสุนทรีย์) จากการแปรเปลี่ยนดั้งเดิม (อะหังกา ระ และ อภิมานะ) เมล็ดอารมณ์คือ ‘รติ’ เมื่ออาศัยภาวะชั่วคราว (วยภิจาริน) และปัจจัยการแสดงออก จึงสุกงอมเป็นศฤงคารรสะ จากนั้นทรงแจกแจงแผนผังกำเนิดรสะต่าง ๆ—ศฤงคาร, หาสยะ, เราทระ, วีระ, กรุณา, อัทภุตะ, ภยานกะ, วีภัตสะ—พร้อมตำแหน่งของศานตะ และย้ำว่ากวีนิพนธ์ไร้รสะย่อมจืดชืด อีกทั้งกวีทำหน้าที่ดุจผู้สร้างจักรวาลแห่งกวีนิพนธ์ ทรงสถาปนาความแยกไม่ออกของรสะกับภาวะ แล้วจำแนกสถายีภาวะและวยภิจาริภาวะจำนวนมากด้วยนิยามย่อและอาการทางกายใจ ท้ายบทนำเสนอเครื่องมือทางนาฏยศาสตร์—วิภาวะ (อาลัมพนะ/อุททีปนะ), อนุภาวะ, ประเภทนายกและผู้ช่วย รวมทั้งการจำแนกการเริ่มถ้อยคำ (วาคารัมภะ) และตรีบท ริติ–วฤตติ–ปรวฤตติ ว่าเป็นหมวดแห่งการสื่อสารกวีนิพนธ์อย่างมีประสิทธิผล
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
ในลำดับวิชาอลังการ (กวีนิพนธ์) พระอัคนีทรงก้าวจากทฤษฎีรสไปสู่การอธิบาย ‘รีติ’ โดยยกสไตล์เป็นองค์ประกอบเชิงแบบแผนของวากวิทยา (ศาสตร์แห่งวาจา) ทรงจำแนกรีติเป็น ๔ แบบตามถิ่นและเนื้อสัมผัส—ปาญจาลี, เกาฑี (เกาฑเทศียา), ไวทัรภี และ ลาฏี—ซึ่งกำหนดด้วยความหนาแน่นของเครื่องประดับถ้อยคำ (อุปจาร), ความเชื่อมโยงทางไวยากรณ์ (สันทรภะ) และการขยายโครงสร้าง (วิฆรหะ) จากนั้นทรงหันจากสไตล์กวีนิพนธ์ไปสู่สไตล์นาฏยกรรม (วฤตติ) อธิบาย ๔ วฤตติที่ยึดการกระทำ—ภารตี, อารภฏี, เกาศิกี และ สาตตวตี—เพื่อผสานทฤษฎีกาวยะกับหลักนาฏยะ ภารตีถูกกล่าวว่าเน้นวาจา พูดอย่างเป็นธรรมชาติ สืบเนื่องจากคัมภีร์สายภรตะ พร้อมสรุปองค์ประกอบและรูปนาฏยที่เกี่ยวข้อง (เช่น วีถี และ ประหสนะ) รวมทั้งรายชื่อวีถี-อังคะ ท้ายบทนิยามประหสนะว่าเป็นละครตลกแบบฟาร์ส และชี้ว่าอารภฏีเด่นด้วยฉากเร้าใจ (มายา สงคราม) และการเคลื่อนไหวบนเวทีที่ฉับไว แสดงให้เห็นว่าเทคนิคสุนทรียะรับใช้การแสดงออกอย่างมีวินัยในวัฒนธรรมธรรมะ
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
พระอัคนีภควานทรงเปลี่ยนจากการอภิปรายเรื่องอลังการไปสู่เทคนิคนาฏยะ อธิบายว่า “เทหาภินัย” ในการร่ายรำเกิดจาก (1) ประเภทการเคลื่อนไหวเฉพาะ และ (2) กิริยาของอังคะและประตยังคะ (อวัยวะใหญ่และอวัยวะย่อย) โดยตั้งอยู่บน “อาธาร-สถิติ” คือท่ายืนรองรับเบื้องต้น ทรงแจกแจงรูปแบบการแสดงออกที่ละเอียดอ่อนและมักมีนัยศฤงคาร เช่น ลีลา วิลาส วิจฉิตติ วิภรม กิลกิญจิต โมฏฏายิต กุฏฏมิต วิวโวก ลลิต พร้อมนิยามย่อยอย่าง กิญจิด-วิลาส และ กิลกิญจิต (การผสมสัญญาณอารมณ์ เช่น หัวเราะและร่ำไห้) จากนั้นทรงจัดวางการแสดงออกตามกายวิภาค—ศีรษะ มือ อก สีข้าง เอว/สะโพก เท้า—และแยกความเคลื่อนไหวที่เกิดเองของอวัยวะย่อยออกจากการเคลื่อนไหวที่เกิดจากความพยายามโดยเจตนา ต่อมามีบัญชีเชิงเทคนิค: การเคลื่อนศีรษะ 13 แบบ การทำคิ้ว 7 แบบ ประเภทสายตา/ทฤษฏิสัมพันธ์กับรสและภาวะ (รวมทั้งการแบ่ง 36 และชุด 8) การทำงานของตารกา/ดวงตา 9 แบบ จมูก 6 แบบ ลมหายใจ 9 แบบ และการนับข้อบกพร่องของใบหน้าและลำคอ มุทรามือจำแนกเป็นมือเดี่ยวและมือประกบ; มือประกบมี 13 เช่น อัญชลี กโปต กรฺกฏ สฺวสฺติก และยังระบุรูปหัสดะหลายแบบ เช่น ปตากา ตริปตากา กรรตรีเมขะ พร้อมกล่าวถึงความต่างของข้อความ สุดท้ายจำแนกกิริยาของลำตัว ท้อง สีข้าง ขา และเท้า สำหรับนาฏยะและนฤตยะ ยืนยันว่าสุนทรียะแห่งกายเป็นวิทยาศาสตร์เชิงศาสตราที่ประณีตภายใต้ธรรมะ
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
พระอัคนีทรงนิยาม “อภินยะ” ว่าเป็นวิธีการอันมีวินัยที่ทำให้ความหมายปรากฏต่อหน้าผู้ชมโดยตรง และทรงจำแนกเป็น ๔ ฐาน คือ สาต्तวิกะ (อาการที่เกิดจากอารมณ์และผุดขึ้นเอง), วาจิกะ (วาจา/ถ้อยคำ), อางคิกะ (กิริยาท่าทางของกาย), และอาหารยะ (เครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ) จากนั้นทรงกล่าวถึงการใช้ “รสะ” และองค์ประกอบกวีนิพนธ์ที่เกี่ยวข้องอย่างมีจุดหมาย โดยย้ำว่าเจตนาของผู้ประพันธ์เป็นตัวกำกับการแสดงความหมายให้ถูกต้อง รสะสำคัญถูกแจกแจงพร้อมอนุภาคภายใน: ศฤงคาระเป็นสมาคมและวิปรลัมภะ โดยวิปรลัมภะแบ่งเป็น ปูรวานุรากะ ประวาสะ มานะ และกรุณาตมกะ; หาสยะมีลำดับตั้งแต่ยิ้มจนถึงหัวเราะแรง และยังอธิบายกรุณา เราทระ วีระ ภยานกะ และวีภัตสะ พร้อมเหตุให้เกิดและลักษณะทางกาย ต่อมาบทจึงหันสู่เครื่องประดับแห่งกาวยะคือ “อลังการะ” โดยเฉพาะศัพทาลังการะ ได้แก่ ฉายา (สำนวนเงาเลียนแบบ), มุทรา/ไศยยา, อุกติ ๖ ประเภท, ยุกติ (การเชื่อมคำกับความหมายอย่างประดิษฐ์), คุมผนา (การสานร้อยองค์ประกอบ), และวาโกวากยะ (บทสนทนา) รวมทั้งวักโรกติและกากู ตลอดบทใช้วิธีจัดหมวดหมู่ สอนสุนทรียศาสตร์ในฐานะศาสตราเพื่อคุ้มครองธรรมะและขัดเกลาพลังศิลป์ให้ประณีตยิ่งขึ้น
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
พระอัคนีทรงเริ่มอธิบาย “ศัพทาลังการ” โดยนิยาม อนุปฺราส ว่าเป็นการซ้ำของเสียง/พยัญชนะอย่างมีแบบแผนในคำและประโยค พร้อมทรงเตือนว่าเครื่องประดับถ้อยคำควรพอเหมาะ ไม่ฟุ่มเฟือยเกินควร จากนั้นทรงจำแนกความเด่นของเสียงเดียวเป็นห้าวฤตติ—มธุรา ลลิตา เปราฑา ภัทรา และปรุษา—พร้อมข้อกำหนดทางสัทศาสตร์ เช่น ข้อจำกัดตามวรรค ผลของพยัญชนะควบ ความกระด้างจากอนุสวาร/วิสรรค และกฎลหุ–คุรุเพื่อความไพเราะและน้ำหนักถ้อยคำ ต่อมาทรงขยายสู่ ยมก โดยแยกแบบ อวยฺยเปต (ติดกัน) และ วฺยเปต (แยกห่าง) พร้อมแจกแจงชนิดสำคัญถึงสิบแบบและอนุแบบต่าง ๆ แล้วกล่าวถึง จิตร-กาวยะ ในบริบทสังคม เช่น ถามตอบ ปริศนา โครงสร้างซ่อนเร้น/สลับตำแหน่ง อธิบายว่าการปกปิดและการเลื่อนโครงสร้างก่อให้เกิดความหมายรอง สุดท้ายทรงกล่าวถึง พันธะ (กวีนิพนธ์เป็นรูปแบบ) เช่น สรวโตภัทร แบบดอกบัว (อัมพุชะ) แบบจักร และมุรชะ พร้อมกฎการวางอักษรและนามเรียก แสดงการบรรจบของเสียง ฉันท์ และรูปทรงเป็นศิลปะที่มีวินัยภายใต้ธรรมะ.
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
เมื่อจบการอธิบายศัพทาลังการ (เครื่องประดับแห่งถ้อยคำ) แล้ว พระอัคนีทรงเริ่มแจกแจงอรรถาลังการ (เครื่องประดับแห่งความหมาย) อย่างเป็นระบบ และทรงย้ำว่า ความงามของคำที่ไร้เครื่องประดับแห่งความหมายย่อมไม่ชวนรื่นรมย์—ดุจพระสรัสวตีที่ปราศจากอาภรณ์. ตอนต้นทรงวาง ‘สวรูป/สวภาว’ (สภาวะเดิม/ธรรมชาติ) เป็นกรอบพื้นฐาน และแยกแบบโดยกำเนิด (สางสิทธิิกะ) กับแบบเกิดตามเหตุการณ์ (ไนมิตติกะ). ต่อมาทรงยก “สาทฤศยะ” (ความคล้ายคลึง) เป็นแกน และจำแนก “อุปมา” (อุปไมย) อย่างกว้างขวาง: เครื่องหมายบอกการเปรียบเทียบ รูปสมาส/ไม่สมาส และการขยายเชิงวิเคราะห์จนถึงความชัดเจน 18 ประเภท. ยังระบุอุปมาเฉพาะหลายแบบ—โต้ตอบ, กลับด้าน, จำกัด/ไม่จำกัด, เชิงตัดกัน, หลายชั้น, แบบพวงมาลัย, แปรสภาพ, อัศจรรย์, ลวงตา, คลางแคลง/แน่ชัด, ความหมายระดับประโยค, เปรียบตนเอง, แบบค่อยเป็นค่อยไป (คคนอุปมา)—พร้อม 5 วิธีใช้เชิงปฏิบัติ: สรรเสริญ ตำหนิ สมมติ จริง และบางส่วน. จากนั้นทรงนิยาม รูปกะ (อุปมาเชิงอุปมานัย/อุปมารูป) และ สโหกติ อธิบาย อรรถันตรนยาสะ อุตเปรกษา อติศยะ (กล่าวเกินจริงที่เป็นไปได้/เป็นไปไม่ได้) วิเศษโอกติ วิภาวนาและสังคตีกรณะ วิโรธ และ เหตุ ในฐานะการกะ/ญาปกะ พร้อมข้อสังเกตเรื่อง วยาปติ (ความสัมพันธ์แน่นอน).
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
พระอัคนีทรงดำเนินคำสอนด้านสาหิตยศาสตร์ โดยนิยาม “อลังการแห่งคำและความหมาย” ที่งามพร้อมกันทั้งถ้อยคำ (ศัพท) และอรรถ (อรรถะ) ดุจสร้อยเส้นเดียวประดับทั้งลำคอและทรวงอก. ทรงแจกแจงคุณวิเศษแห่งการประพันธ์ ๖ ประการ ได้แก่ ประศัสติ (ความเลิศแห่งการสรรเสริญ), กานติ (เสน่ห์), เอาจิตยะ (ความเหมาะควร), สังก์เศปะ (ความย่อ), ยาวทัรถตา (ความพอดีแห่งความหมาย), และ อภิว्यक्ति (ความกระจ่างในการแสดง). ประศัสติคือวาจาที่ทำให้แก่นใจผู้ฟังอ่อนละลาย แยกเป็นคำเรียกด้วยความรักและคำสรรเสริญอย่างเป็นพิธี. กานติคือความกลมกลืนอันชวนรื่นใจระหว่างสิ่งที่กล่าวได้กับความหมายที่สื่อ. เอาจิตยะเกิดเมื่อ ริติ (ลีลา), วฤตติ (วิธีดำเนิน), และ รสะ (รสสุนทรียะ) เหมาะกับเรื่อง พร้อมรักษาสมดุลระหว่างความเข้มแข็งกับความอ่อนหวาน. ต่อมาทรงอธิบายเชิงเทคนิคว่า อภิว्यक्तिมี ศรุติ (ความหมายหลักโดยตรง) และ อากฺเษปะ (ความหมายแฝง/ชี้นัย), กล่าวถึง มุขยะ–อุปจาร และ ลักษณาอันเกิดจากความสัมพันธ์ ความใกล้ชิด หรือความสถิตร่วม. ท้ายบทเชื่อมอากฺเษปะและรูปใกล้เคียง เช่น สมาสโอกติ อปหฺนุติ ปรฺยายโอกตา เข้ากับ ธฺวनि (การสื่อโดยนัย) ยืนยันว่าอรรถแฝงเป็นแกนกำลังของกวีนิพนธ์.
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
พระอัคนีทรงสืบต่อวิชาสหิตยะศาสตรา โดยเปลี่ยนจากการกล่าวถึงอลังการ (alaṅkāra) ไปสู่ “คุณ” (guṇa) อันเป็นคุณสมบัติพื้นฐานที่ทำให้กวีนิพนธ์น่ารื่นรมย์อย่างแท้จริง ทรงชี้ว่าอลังการที่ไร้คุณย่อมเป็นภาระ แล้วแยก “วาจยะ” (vācya ความหมายตรง) ออกจากคุณ/โทษ โดยวางผลทางสุนทรียะไว้ที่ “ภาวะ” (bhāva) บทนี้เสนอ “ฉายา” (chāyā รัศมีแห่งกวีนิพนธ์) อันเกิดจากคุณ แบ่งเป็นสามัญ (sāmānya) และไวเศษิกะ (vaiśeṣika) พร้อมจำแนกสามัญที่อยู่ในคำ ในความหมาย หรือทั้งสองส่วน คุณทางถ้อยคำได้แก่ ศเลษะ (śleṣa), ลาลิตยะ, คามภีรยะ, เสากุมารยะ, อุทารตา และกล่าวถึงความสัตย์จริงกับความเหมาะสมเชิงนิรุกติ ส่วนคุณทางความหมายได้แก่ มาธุรยะ, สํวิธาน, โกมลตวะ, อุทารตา, เปราฑิ, สามยิกตวะ พร้อมอธิบายปริการะ (parikara) ยุกติ (yukti) ความหมายตามบริบท และความเป็นเลิศของการตั้งนามสองประการ ตอนท้ายกล่าวถึงประสาทะ (prasāda ความกระจ่าง), ปากะ (pāka) สี่ประเภท, สรากะ (sarāga) ที่เกิดจากการฝึก และจำแนกราคะ (rāga) เป็นสามเฉด พร้อมชี้ไวเศษิกะด้วยลักษณะจำเพาะของตนเอง
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
วรรคเปิดนี้ทำหน้าที่เป็น ‘รอยต่อ’ ของคัมภีร์: ปิดอธยายก่อนว่าด้วยคุณแห่งกวีนิพนธ์ (กาวยะ-คุณะ) และในทันทีเปิดอธยายถัดไปว่าด้วยโทษแห่งกวีนิพนธ์ (กาวยะ-โทษะ) ในกระแสการสั่งสอนของอัคนี–วสิษฐะปรากฏวิธีแบบศาสตราเป็นคู่—ตั้งหลักความเป็นเลิศของกาวยะก่อน แล้วจึงจำแนกสิ่งที่รบกวนรสานุภพและการยอมรับของบัณฑิต โคโลฟอนย้ำลำดับแบบสารานุกรมของปุราณะว่า ทฤษฎีกวีนิพนธ์เป็นวิทยาอันเคร่งครัดเคียงกับศาสตร์เทคนิคอื่น การเปลี่ยนจากคุณะสู่โทษะชี้ว่ากวีนิพนธ์เป็นการปฏิบัติที่มีวินัย อยู่ใต้ไวยากรณ์ จารีต/สมยะ และความเข้าใจได้; การประเมินมิใช่เรื่องอัตวิสัยล้วน แต่ตั้งอยู่บนผู้ฟังผู้เจริญ (สภยะ) ศัพทศาสตร์ และการใช้ที่เป็นบรรทัดฐาน สอดคล้องกับธรรมะและการขัดเกลาจิตใจ
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
บทนี้พระอัคนีเริ่มอธิบาย “เอกाक्षร” คือคำเรียกแบบพยางค์เดียวที่สอนควบคู่กับ “มาตฤกา” (ชุดหน่วยเสียง) โดยตอนต้นกำหนดความหมายและความสัมพันธ์กับเทพของสระและพยัญชนะ ทำเป็นคลังศัพท์ย่อสำหรับถ้อยคำกวี การเข้ารหัสมนต์ และการตีความเชิงสัญลักษณ์ ต่อมาหันสู่การใช้มนต์ในพิธีกรรม โดยเชื่อมพยางค์บีชะและสูตรสั้นกับเทพและผลคือการคุ้มครองและความรุ่งเรือง เช่น ‘กฺโษ’ (kṣo) สื่อถึงหริ/นรสิงห์ จากนั้นกล่าวนามนวทุรคาและวฏุกผู้ติดตาม กำหนดการบูชาในยันต์รูปดอกบัว ให้มนต์แบบทุรคาคายตรีพร้อมลำดับษฑังค-นยาส และอธิบายมนต์รากของคเณศ คุณลักษณะรูปเคารพ และนามหลายประการสำหรับการบูชาและโหมะที่ลงท้ายด้วยสวาหา ตอนท้ายกล่าวถึงการจัดวางมนต์และข้อสังเกตไวยากรณ์ที่โยงกับกาตยายนะ ย้ำว่าพจน์ศักดิ์สิทธิ์เป็นทั้งศาสตร์ภาษาและเทคโนโลยีแห่งการหลุดพ้น।