Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
พระอัคนีทรงสอนว่า “อาตยันติกละยะ” (ātyantika-laya) มิใช่เพียงการล่มสลายของจักรวาล หากคือการดับพันธนาการด้วยญาณ—เกิดจากการรู้เท่าทันกิเลสภายในและความคลายกำหนัด (ไวรากยะ) แล้วจึงทรงแจกแจงเส้นทางของชีวะหลังความตาย: ละทิ้งภคะเทหะหยาบ รับกายอาติวาหิกะ (กายผ่านทาง), ถูกนำไปตามยมมรรค, ธรรมและอธรรมถูกพิจารณาโดยจิตรกุปตะ, และยังต้องอาศัยเครื่องบูชาศราทธะ/ปิณฑะจนถึงพิธีสปิณฑีกรณะเพื่อเข้าสู่ระเบียบแห่งบรรพชน. คัมภีร์แยกกายเสวยผลกรรมที่เป็นมงคลและอัปมงคล อธิบายการตกจากสวรรค์และการพ้นจากนรกไปสู่ครรภ์ต่ำ ตลอดจนพัฒนาการทารกในครรภ์รายเดือน ความทุกข์ในครรภ์และความสะเทือนแห่งการเกิด. ท้ายสุดทรงเสนอจักรวาลวิทยาในกาย: ธาตุอากาศ-ไฟ-น้ำ-ดินก่อให้เกิดอินทรีย์และธาตุเนื้อเยื่อ; คุณะ (ตมส/รชส/สัตตวะ) บ่งจิตใจและความประพฤติ; และหมวดอายุรเวท (โทษะ รสะ โอชัส ชั้นผิว/กะลา) อธิบายพลังชีวิต—เป็นความรู้เกื้อหนุนโยคะและพรหมวิทยา.
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
พระอัคนีทรงแจกแจงกายมนุษย์ว่าเป็น “สนาม” ที่จัดระเบียบเพื่อความเข้าใจทางอายุรเวทและเพื่อการพิจารณาทางจิตวิญญาณ ทรงจำแนกอินทรีย์แห่งความรู้ ๕—หู ผิว ตา ลิ้น จมูก—พร้อมอารมณ์คือ เสียง สัมผัส รูป รส กลิ่น และอินทรีย์แห่งการกระทำ ๕—ทวารหนัก อวัยวะสืบพันธุ์ มือ เท้า วาจา—พร้อมหน้าที่ จิต (มโน) ถูกกล่าวว่าเป็นผู้กำกับอินทรีย์ อารมณ์ และมหาภูตทั้งห้า แล้วจึงยกสู่หมวดแบบสางขยะ: อาตมัน อวิยักตปรกฤติ ตัตตวะ ๒๔ และปุรุษสูงสุด—ร่วมอยู่แต่แยกต่างดุจปลาและน้ำ ต่อจากนั้นกล่าวถึงอาศยะ (ที่รองรับอวัยวะ) สโรตัส/ศิรา (ทางเดิน/เส้น) กำเนิดอวัยวะสัมพันธ์กับโทษะ-คุณะ ภาวะสืบพันธุ์ที่มีผลต่อการปฏิสนธิ หทัยดุจดอกบัวเป็นที่ตั้งของชีวะ และจำนวนกระดูก ข้อต่อ เอ็น กล้ามเนื้อ ตลอดจนโครงข่าย (ชาละ กูรจะ) พร้อมทั้งปริมาณของเหลวตามหน่วยอัญชลี สุดท้ายชี้ให้เห็นว่ากายเป็นกองแห่งมละและโทษะ จึงควรละความยึดถือกายและตั้งมั่นในอาตมัน.
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
อัคนีกล่าวสืบต่อจากการอธิบายเส้นทางของยม โดยหันมาแจกแจงกระบวนการใกล้ตายและการเคลื่อนผ่านหลังมรณะอย่างเป็นลำดับ เมื่อความร้อนในกายและลม (วายุ) แปรปรวน โทษะถูกกีดขวาง ที่ตั้งแห่งปราณและมรรมหย่อนลง วายุแสวงหาช่องทางออก การออกทางเบื้องบน—ตา หู รูจมูก ปาก—ถือเป็นผลแห่งกรรมดี ส่วนการออกทางเบื้องล่าง—ทวารหนักและอวัยวะสืบพันธุ์—เป็นผลแห่งกรรมชั่ว แต่โยคีผู้ชำนาญย่อมจากไปโดยอำนาจตนผ่านพรหมรันธระที่กระหม่อม เมื่อปราณกับอปานมาบรรจบ สติรู้ถูกปกคลุม ชีวะซึ่งตั้งอยู่แถบสะดือรับกายละเอียดชั่วคราว (อทีวาหิก) เทวดาและสิทธะเห็นการเคลื่อนนี้ด้วยทิพยจักษุ จากนั้นทูตยมพา “บุคคลละเอียด” ไปตามยมมรรคอันน่ากลัว เครื่องบูชาพินฑะและน้ำจากญาติช่วยเกื้อหนุน จนถึงการพิพากษากรรมต่อหน้ายมและจิตรคุปต์ บทนี้แจกแจงนรกมากมาย ผู้ครองนรก และโทษทัณฑ์อันรุนแรง พร้อมผลการเกิดใหม่ของผู้ทำมหาปาตกะ ท้ายสุดกล่าวถึงทุกข์สามประการ (อาธยात्मิก อาธิภौติก อาธิदैวิก) และแนะนำญาณโยคะ การถือพรต การให้ทาน และการบูชาพระวิษณุเป็นทางแก้ไข
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
อัคนีกล่าวว่ายคะคือเอกจิตตตา (ความตั้งมั่นเป็นหนึ่ง) และยืนยันว่า จิตตวฤตติ-นิโรธ เป็นวิธีสูงสุดเพื่อประจักษ์ความสัมพันธ์ระหว่างชีวะกับพรหมัน บทนี้บัญญัติยมห้าประการ—อหิงสา สัตยะ อัสเตยะ พรหมจรรยะ อปริครหะ—และนิยมห้าประการ—เศาจะ สันโตษะ ตปัส สวาธยายะ อีศวรปูชน—เป็นรากฐานทางศีลธรรมอันจำเป็นต่อพรหมวิทยา อหิงสาถูกยกเป็นธรรมสูงสุด; สัตยะถูกกลั่นเป็นวาจาที่ก่อประโยชน์ในที่สุด ตามหลัก “จริงและไพเราะ” พรหมจรรยะอธิบายเป็นการสำรวมแปดชั้นตั้งแต่ความคิดถึงการกระทำ ส่วนอปริครหะจำกัดเพียงสิ่งจำเป็นขั้นต่ำเพื่อค้ำจุนกาย ต่อจากความชำระและตบะ จึงเข้าสู่สวาธยายะที่มีปรณวะเป็นศูนย์กลาง: โอมถูกแจกแจงเป็น อ-อุ-ม พร้อม “ครึ่งมาตรา” อันละเอียด และเชื่อมกับพระเวท โลก คุณ ภาวะสำนึก และตรีเทพ กำหนดให้ภาวนา “ภาวะที่สี่” (ตุรียะ) ในดอกบัวแห่งหทัย ด้วยอุปมาคันศร-ลูกศร-เป้า: ปรณวะเป็นคันศร ตนเป็นลูกศร พรหมันเป็นเป้า ท้ายบททำพิธีการใช้มนตร์ด้วยฉันทลักษณ์คายตรี วินิโยคเพื่อภุกติ-มุกติ กวจะ/นยาส บูชาพระวิษณุ โหมะ และชปะอย่างมีวินัยจนพรหมันปรากฏ; สรุปว่า ผู้มีปราภักติแด่พระเจ้าและเคารพครูบาอาจารย์เสมอกัน ย่อมเข้าถึงความหมายโดยสมบูรณ์
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
บทนี้พระอัคนีเริ่มสอนโยคะทั้งเชิงเทคนิคและเพื่อความหลุดพ้น ผู้ปฏิบัติจัดสถานที่ให้สะอาดและตั้งอาสนะมั่นคง ไม่สูงหรือต่ำเกินไป ปูด้วยผ้า หนังเนื้อ และหญ้ากุศะ จัดลำตัว ศีรษะ และคอให้ตรง พร้อมตั้งสายตาที่ปลายจมูก (นาสาคร‑ทฤศฏิ) กล่าวถึงการวางส้นเท้าและมือเพื่อคุ้มครองและเพิ่มความมั่นคง โดยย้ำความนิ่งและความเป็นหนึ่งเดียวของจิตเป็นเงื่อนไขก่อนพิจารณาพระปรมัตถ์ จากนั้นนิยามปราณายามะว่าเป็นการยืดและควบคุมปราณอย่างมีระเบียบ อธิบายสามขั้น—เรจกะ (หายใจออก), ปูรกะ (หายใจเข้า), กุมภกะ (กลั้น)—และมาตรเวลา/ระดับ คันยกะ มัธยมะ อุตตมะ ผลมีทั้งทางกายและทางธรรม—สุขภาพ กำลัง เสียง ผิวพรรณ และลดโทษะ—แต่เตือนว่าหากยังไม่ชำนาญอาจทำให้โรคกำเริบ ชปะและธยานะจำเป็นต่อภาวะ “ครรภะ” (เมล็ดภายใน/สมาธิ) แล้วสอนการชนะอินทรีย์ว่าอินทรีย์ก่อสวรรค์หรือนรก; กายคือรถ อินทรีย์คือม้า ใจคือสารถี และปราณายามะคือแส้ สุดท้ายประติยาหาระคือการดึงอินทรีย์กลับจากมหาสมุทรแห่งอารมณ์ และชี้ให้กู้ตนด้วยการพึ่ง “ต้นไม้แห่งญาณ”.
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
พระอัคนีทรงนิยาม “ธยานะ” ว่าเป็นการเพ่งพิจารณาอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสายและไม่ฟุ้งซ่าน—ตั้งจิตย้ำ ๆ ไว้ที่พระวิษณุ/หริ และในที่สุดตั้งมั่นในพรหมันเอง สมาธินี้เป็น “ประตยะ” กระแสเดียวที่มั่นคง ปราศจากความคิดแทรก และทำได้ทุกที่ทุกเวลา—ขณะเดิน ยืน หลับ หรือตื่น พระองค์ทรงวางโครงสร้างการปฏิบัติ ๔ ประการ: ผู้ภาวนา การภาวนา อารมณ์ภาวนา และจุดหมาย โดยโยคาภยาสะนำไปสู่โมกษะและอณิมาเป็นต้นแห่งอัษฏไอศวรรยะ “ธยานะ-ยัชญะ” ถูกยกย่องเป็นยัญภายในอันบริสุทธิ์และอหิงสา เหนือกว่ายัญภายนอก ชำระจิตและให้ “อปวรรคะ” มีการสอนนิมิตเป็นลำดับ: การจัดวางตรีคุณ มณฑลสามสี ดอกบัวในดวงใจพร้อมสัญลักษณ์ (กลีบเป็นสิทธิ; ก้าน/เกสรเป็นญาณ-ไวราคยะ) และการเพ่งโองการขนาดเท่านิ้วหัวแม่มือ หรือพระผู้เป็นเจ้าผ่องใสนั่งบนดอกบัว ผู้เหนือปรธานและปุรุษะ ท้ายที่สุดเป็นการเพ่งรูปแบบไวษณพ พร้อมปณิธานคล้ายมหาวากยะว่า “ข้าพเจ้าคือพรหมัน… ข้าพเจ้าคือวาสุเทวะ” ควบคู่กับชปะ; ชปะ-ยัชญะได้รับสรรเสริญว่าไร้ผู้เทียบเพื่อคุ้มครอง ความรุ่งเรือง โมกษะ และชัยชนะเหนือความตาย.
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
ตอนนี้ทำหน้าที่เป็น “จุดเชื่อม” ของคัมภีร์: ปิดท้ายคำสอนก่อนหน้าว่าด้วยธยานะ (dhyāna สมาธิภาวนา) และประกาศการก้าวเข้าสู่โยคางค์ถัดไปที่เป็นเชิงเทคนิคยิ่งขึ้น คือ ธารณา (dhāraṇā การตั้งจิต/การเพ่งยึด). โคโลฟอนท้ายบทเน้นเป้าหมายเพื่อความหลุดพ้น—การบรรลุพระหริ (วิษณุ) และ “ผล” แห่งการภาวนาอย่างมีวินัย—พร้อมทั้งรักษาร่องรอยความต่างของบทอ่านในคัมภีร์ใบลาน/ต้นฉบับซึ่งสะท้อนการสืบทอดที่ยังมีชีวิต. การวางธยานะไว้ก่อนธารณาแสดงระเบียบการสอนโยคะอย่างเป็นขั้น: ฝึกจิตให้ตั้งมั่นในแนวภาวนาอย่างต่อเนื่องก่อน แล้วจึงกลั่นให้เป็นการเพ่งยึดที่แม่นยำต่อจุดและหลักธรรมที่เลือก. ในกรอบงานเชิงสารานุกรมของอัคนีปุราณะ บทนี้ชี้ว่ากรรมวิธีโยคะภายในถูกนำเสนอเสมือนศาสตร์แห่งศาสตรา มีนิยาม ขอบเขต และลำดับความก้าวหน้า ภายใต้โอวาททิพย์ที่พระอัคนีประทานแก่พระวสิษฐะ เพื่อประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติที่แสวงหาความกระจ่างแห่งจิตและโมกษะ.
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
พระอัคนีทรงนิยามสมาธิว่าเป็นภาวนาที่มีเพียงอาตมันส่องสว่าง—มั่นคงดุจมหาสมุทรที่ไม่ไหว และดุจประทีปในที่ไร้ลม—เมื่อการทำงานของประสาทสัมผัสและความปรุงแต่งของจิตสงบดับลง โยคีดูประหนึ่งไม่รับรู้อารมณ์ภายนอก ดำดิ่งสู่พระอีศวร และเกิดนิมิตกับสิ่งล่อใจดุจลางบอกเหตุ—ความสุขทิพย์ ของกำนัลจากกษัตริย์ ความรู้เกิดเอง อัจฉริยภาพกวีนิพนธ์ ยา รสายนะ และศิลปวิทยา—ซึ่งถูกย้ำว่าเป็นสิ่งรบกวน ต้องสละดุจฟางเพื่อพระกรุณาแห่งพระวิษณุ จากนั้นขยายสู่พรหมวิทยา: ความบริสุทธิ์เป็นเงื่อนไขแห่งอัตมญาณ; อาตมันหนึ่งเดียวปรากฏเป็นหลายดุจอากาศในหม้อหรือดวงอาทิตย์สะท้อนในน้ำ; ลำดับการเกิดโลกผ่านพุทธิ อหังการ ธาตุ ตันมาตระ และคุณ; พันธะเกิดจากกรรมและความใคร่ ปลดปล่อยด้วยญาณ อีกทั้งกล่าวถึงคติหลังความตาย: ‘ทางสว่าง’ (อรฺจิราทิ) สู่ความบรรลุเหนือโลก เทียบกับ ‘ทางควัน’ (ธูมาทิ) ที่นำสู่การกลับมา สุดท้ายยืนยันว่าแม้คฤหัสถ์ผู้ทรงธรรมก็หลุดพ้นได้ด้วยสัจจะ ทรัพย์ที่ชอบธรรม การต้อนรับแขก ศราทธะ และตัตตวญาณ
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
พระอัคนีเริ่มสอนพรหมญาณเป็นยารักษาอวิชชาอันเกิดจากสังสารวัฏ โดยเน้นการรู้จำอันให้หลุดพ้นว่า “อะยัม อาตมา ปะรัง พรหม—อะหัม อัสมิ” ด้วยวิเวกะจึงปฏิเสธกายว่าไม่ใช่อาตมันเพราะเป็นสิ่งถูกรับรู้ดุจวัตถุ; อินทรีย์ จิต และปราณก็เป็นเพียงเครื่องมือ มิใช่ผู้เป็นสักขี อาตมันถูกยืนยันว่าเป็นแสงภายในในทุกดวงใจ เป็นผู้เห็นและผู้เสวย ประดุจประทีปส่องในความมืด ต่อมาทรงแสดงภาวนาเข้าสมาธิ: ติดตามการแผ่กำเนิดจักรวาลจากพรหมันผ่านธาตุต่าง ๆ แล้วหวนกลับด้วยลยะให้สิ่งหยาบละลายคืนสู่พรหมัน พร้อมกล่าวถึงวิราฏ (ภาวะจักรวาลหยาบ), ลิงคะ/หิรัณยครรภะ (กายละเอียดมีองค์ประกอบสิบเจ็ด), และสามภาวะ—ตื่น ฝัน หลับลึก—กับคู่สัมพันธ์ (วิศวะ ไตชสะ ปราจญะ) ความจริงเป็นอนิรวจนะ กล่าวมิได้ เข้าถึงด้วย “เนติ เนติ” และบรรลุด้วยญาณที่รู้จริง มิใช่ด้วยกรรม ท้ายที่สุดเป็นถ้อยยืนยันแนวมหาวากยะถึงสติรู้ผู้เป็นสักขีอันพ้นอวิชชา; ผลคือพรหมญาณีหลุดพ้นและ “เป็นพรหมัน” เอง
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ในหมวดโยคะ–พรหมวิทยานี้ พระอัคนีทรงแสดงถ้อยประกาศอทไวตะอย่างย่อและเข้มข้น ด้วยการย้ำอัตลักษณ์ว่า “เราคือพรหมัน แสงสว่างสูงสุด” คำสอนดำเนินด้วยวิธีอปวาทะ (การปฏิเสธเพื่อชี้ความจริง) ละอุปาธิทั้งปวง: จากธาตุหยาบ (ดิน ไฟ ลม อากาศ) ไปสู่การยึดถือเชิงจักรวาลและจิต (วิราฏ; ภาวะตื่น–ฝัน–หลับลึก; ไตชส–ปราชญะ), อินทรีย์การกระทำและการรับรู้, อันตหกรณะ (มโน พุทธิ จิตตะ อหังการะ), ตลอดจนปราณและส่วนย่อยของปราณ พระองค์ยังปฏิเสธกรอบความคิด เช่น มาตร/สิ่งที่ถูกวัด เหตุ/ผล มี/ไม่มี ต่าง/ไม่ต่าง แม้แนวคิดจำกัดอย่าง “ภาวะพยาน” และสถาปนาพรหมันเป็นตุรียะ—เหนือสามภาวะ ตอนท้ายยืนยันพรหมันมีสภาวะเป็นความบริสุทธิ์นิรันดร์ จิตสำนึก เสรีภาพ ความจริง ความปีติ และอทไวตะ และชี้ว่าการรู้แจ้งนี้สัมพันธ์กับสมาธิสูงสุดซึ่งประทานโมกษะโดยตรง
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
พระอัคนีทรงแสดงลำดับผลแห่งการบำเพ็ญ: ยัญญะนำไปสู่ภาวะทิพย์และจักรวาล ตบะนำสู่ฐานะของพระพรหม สันนยาสพร้อมไวรัคยะนำสู่ปรกฤติ-ลยะ และญาณนำสู่ไกวัลยะ. ญาณคือวิเวกแยกสิ่งมีสำนึกกับสิ่งไร้สำนึก; ปรมาตมันเป็นที่รองรับสรรพสิ่ง สรรเสริญเป็นพระวิษณุและยัญเญศวร—ผู้ยึดแนวปรวฤตติในพิธีกรรมบูชา และผู้ยึดแนวนิวฤตติในญาณโยคะรู้แจ้งโดยตรง. ทรงจำแนกความรู้สองแบบ: ศัพทพรหมอาศัยเวท/อาคม และปรพรหมรู้ได้ด้วยวิเวก; อธิบายคำว่า “ภควาน” ด้วยนิรุกติและหกภคะ—ไอศวรรยะ วีรยะ ยศ ศรี ญาณ ไวรัคยะ. พันธะเกิดจากอวิทยา คืออธยาสซ้อนอาตมันบนอนาตมัน; ใช้อุปมา น้ำ–ไฟ–หม้อ เพื่อแยกอาตมันออกจากอธรรมของปรกฤติ. แนวปฏิบัติคือถอนจิตจากอารมณ์ ระลึกพระหริเป็นพรหม และตั้งโยคะเป็นความรวมของจิตกับพรหมให้มั่นด้วย ยม-นิยม อาสนะ ปราณายามะ ประตยาหาระ และสมาธิ. เพราะนิราการยากในเบื้องต้น จึงเริ่มภาวนาด้วยรูป แล้วจบที่ความไม่แตกต่าง; ความต่างที่เห็นเป็นผลแห่งอวิทยา.
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
อัคนีกล่าวแสดงอทไวตะ-พรหมวิชญาณอย่างมุ่งตรง—เริ่มด้วยผู้แสวงหาบำเพ็ญตบะที่ศาลครามและบูชาวาสุเทวะ แล้วเตือนว่า “ความยึดติด” กำหนดการเกิดใหม่ (คติยึดติดกวาง) แต่โยคะช่วยฟื้นคืนสภาวะแท้ได้ ต่อมาในเหตุการณ์ทางสังคม ผู้รู้ดุจอวธูตถูกบังคับให้หามเสลี่ยง จึงสอนกษัตริย์ด้วยการแยกแยะทำลายความเป็นผู้กระทำและอัตตา โดยชี้ว่า “ผู้หาม–ผู้ถูกหาม–เสลี่ยง” เป็นเพียงชื่อเรียกตามสมมติของอวัยวะกาย ธาตุ และถ้อยคำในโลก; “ฉัน–เธอ” เป็นการสวมความหมายทางภาษาแก่กระแสคุณะที่ถูกขับเคลื่อนด้วยกรรมอันสั่งสมเพราะอวิทยา ส่วนอาตมันบริสุทธิ์ นิรคุณะ และเหนือปรกฤติ จากนั้นบทสนทนานิทาฆะ–ฤตุใช้ความหิวและความอิ่มแสดงขอบเขตกาย แต่สภาวะตนแผ่ทั่วดุจอากาศ ไม่ไปไม่มา ท้ายที่สุดยืนยันว่าเอกภพอันไม่แบ่งแยกคือสภาวะของวาสุเทวะ และโมกษะเกิดจากญาณ เป็นดั่ง “ศัตรู” ที่โค่นต้นอวิชชาแห่งสังสารวัฏ
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
บทนี้สืบต่อจากอทไวตะ-พรหมวิชญาณก่อนหน้า แล้วอัคนีแสดง ‘คีตาสาร’ คือสารสรุปคำสอนของพระกฤษณะต่ออรชุน อันให้ทั้งภุกติและมุกติ เริ่มด้วยตัตตวะแห่งอาตมันผู้ไม่เกิดเพื่อดับโศก ต่อด้วยลำดับจิตแห่งพันธะ—การสัมผัสทางอินทรีย์นำสู่อาสักติ แล้วเป็นกาม โกรธ โมหะ และความพินาศ—พร้อมชี้สัทสังคะและการสละความปรารถนาเป็นจุดเปลี่ยนสู่ปัญญามั่นคง จากนั้นตั้งหลักกรรมโยคะ: กระทำโดยอุทิศกรรมแด่พรหมัน ละความยึดติด และเห็นอาตมันในสรรพสัตว์ ภักติและการพึ่งพระเป็นเจ้าถูกยกเป็นหนทางข้ามมายา พร้อมนิยาม อธยาตมะ อธิภูตะ อธิไทวตะ และอธิยัชญะ รวมทั้งหลักการระลึกสุดท้ายยามตายด้วย ‘โอม’ ยังกล่าวถึงเขตระ/เขตรชญะ วินัยแห่ง ‘ญาณ’ (ความถ่อมตน อหิงสา ความบริสุทธิ์ ความไม่ยึดติด) ธรรมชาติอันแผ่ซ่านของพรหมัน และการจัดหมวดตามคุณะของญาณ กรรม ผู้กระทำ ตบะ ทาน และอาหาร ตอนท้ายทำให้สวธรรมเป็นการบูชาพระวิษณุ เชื่อมหน้าที่ปฏิบัติกับความสำเร็จทางจิตวิญญาณตามแนวสังเคราะห์ของอัคนีปุราณะ.
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
อัคนีแนะนำ “ยมคีตา” ว่าเป็นคำสอนเพื่อโมกษะที่เคยตรัสแก่นจิเกตัสมาก่อน และสัญญาว่าผู้สวดอ่านและผู้ฟังย่อมได้ทั้งภุกติและมุกติ ยมเปิดเผยความหลงของมนุษย์ว่า ชีวะผู้ไม่เที่ยงกลับใฝ่หาทรัพย์และความครอบครองที่คิดว่าเที่ยงแท้ แล้วทรงร้อยเรียง “บทเพลงแห่งศฺเรยัส” อันเป็นหลักฐาน—การสำรวมอินทรีย์และพิจารณาอาตมัน (กปิละ), การเห็นเสมอและไม่ยึดถือ (ปัญจศิขะ), วิจารณญาณเรื่องอาศรม/ช่วงชีวิต (คงคา–วิษณุ), และวิธีบรรเทาทุกข์ (ชนก) คำสอนหันสู่เวทานตะอย่างชัดเจน: ความคิดเรื่องความแตกต่างในพระปรมัตถ์ผู้ไม่แตกต่างต้องสงบลง; การละกามนำสู่ญาณที่ประจักษ์ (สนก) วิษณุถูกระบุว่าเป็นพรหมัน ทั้งเหนือโลกและสถิตในสรรพสิ่ง รู้ได้ด้วยพระนามศักดิ์สิทธิ์มากมาย การปฏิบัติ—สมาธิ วรตะ/ปฏิญาณ บูชา ฟังธรรม ทาน และการไปตีรถะ—เกื้อหนุนการรู้แจ้ง อุปมา “รถ” แบบนจิเกตัสสอนการครองอินทรีย์ด้วยมโนและพุทธิ จนถึงลำดับตัตตวะขึ้นสู่ปุรุษะ ท้ายสุดแจกแจงองค์โยคะ—ยมะ นิยมะ อาสนะ ปราณายามะ ปรัตยาหาระ ธารณา ธยานะ สมาธิ—และลงท้ายด้วยเอกภาพอทไวตะ: ชีวะพ้นอวิทยาแล้วเป็นพรหมันเอง
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
บทนี้ปิดท้าย “ยมคีตา” ตอนก่อน แล้วตั้งกรอบทันทีว่าอัคนีปุราณะเป็นพรหมรูปและยิ่งใหญ่ เป็นคำสอนแห่งวิทยาสองระดับ คือ สปรปัญจ (โลกปรากฏ/ระเบียบที่ประจักษ์) และ นิษปรปัญจ (เหนือโลก/ปรมัตถ์) อัคนีกล่าวถึงขอบเขตแบบสารานุกรมของปุราณะ—พระเวทและเวทางคะ, ธรรมศาสตร, นยายะ–มีมางสา, อายุรเวท, ราชธรรมและนีติ (การปกครอง), ธนุรเวท, และศิลปะการแสดงเช่น นาฏยะ–คีตะ—พร้อมชี้ความต่างระหว่าง อปราวิทยา (ความรู้เชิงศาสตร์) กับ ปราวิทยา (การรู้แจ้งอักษระสูงสุด) จากนั้นย้ำว่าแก่นปฏิบัติคือวิษณุภักติ: ภาวนาและสมาธิต่อโควินทะ/เกศวะ การภักติ กถา และกรรม ชำระบาป ระงับโทษแห่งกาลียุค และเป็นลักษณะของธยานที่แท้จริง ตอนมหาตมยะกล่าวถึงอานิสงส์คุ้มครองและชำระจากการฟัง สวดอ่าน เขียน บูชา ถวายทาน แม้เพียงเก็บคัมภีร์ไว้ในบ้าน รวมทั้งบุญตามฤดู/เดือน และพิธีให้เกียรติผู้สาธยายปุราณะ ลำดับผู้กล่าว (อัคนี→วสิษฐะ→วยาสะ→สูตะ) ยืนยันความสอดคล้องกับพระเวท การประสานธรรมะแห่งปรวฤตติ–นิวฤตติ และคำมั่นทั้งภุกติและมุกติ ปิดด้วยถ้อยคำอุปนิษัทว่า “จงรู้ว่าทั้งปวงเป็นพรหมัน”