Sukta 164

Mantra 1

अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः । तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम् ॥

ఈ ప్రియమైన, ప్రాచీన హోతృకు ఒక మధ్య సహోదరుడు ఉన్నాడు—‘అశ్న’ (భోజకుడు); మూడవ సహోదరుడు ‘ఘృతపృష్ట’—ఘృత-దీప్త పృష్ఠమున్నవాడు. ఇక్కడ నేను ‘విశ్పతి’—గృహాధిపతి/కులాధిపతి—ని ఏడు కుమారులతో చూశాను: ఒకే దర్శనం నుండి జనించిన శక్తులు.

Mantra 2

सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥

ఏడు (ఋషి/దేవ) ఒకే చక్రం గల రథాన్ని యోక్తారు; ఒక్క అశ్వమే దానిని వహిస్తుంది—ఏడు నామాలు కలది. ఆ చక్రం త్రి-నాభి (మూడు నాభులు/కేంద్రాలు) గలది; అజర, అనర్వ (అక్షయ, అఖండ) — దానిమీదే ఈ సమస్త భువనాలు క్రమంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.

Mantra 3

इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः । सप्त स्वसारो अभि सं नवन्ते यत्र गवां निहिता सप्त नाम ॥

ఈ రథంపై ఏడు స్థితిచెందారు; దీనికి ఏడు చక్రాలు, ఏడు అశ్వాలు దీనిని వహిస్తున్నాయి. ఏడు స్వసారులు (సోదరీమణులు) కలిసి దీనివైపు వంగుతారు—అక్కడ గవాం (కిరణాలు/జ్ఞానం) యొక్క ఏడు నామాలు నిహితంగా దాచబడి నిల్వ ఉన్నాయి.

Mantra 4

को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत् ॥

పుట్టుకొస్తున్న ఆ ప్రథమజుని ఎవరు చూశారు—అస్థులు ఉన్నవాడై ఉండి, అయినా అస్తిలేనిది (అనస్థ) అతనిని ధరిస్తోంది? భూమి నుండి—ప్రాణం, రక్తం, ఆత్మ ఎక్కడ? దీనిని తెలిసినవాడిని సమీపించి ఎవరు ఈ ప్రశ్న అడుగుతారు?

Mantra 5

पाकः पृच्छामि मनसाविजानन्देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून्वि तत्निरे कवय ओतवा उ ॥

పక్వం కానివాడైన (పాకః) నేను, ఇంకా తెలియని మనస్సుతో అడుగుతున్నాను—దేవుల ఈ ‘పదాలు’ (పదాని) గుప్తంగా నిహితమై ఉన్నాయి. దూడపై, అవతరణ-గర్భం (బష్కయ) పై, కవులు ఏడు తంతువులను విస్తరించారు—వారు నేయువారు (ఓతవా).

Mantra 6

अचिकित्वाञ्चिकितुषश्चिदत्र कवीन्पृच्छामि विद्मने न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षळिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम् ॥

తెలియకపోయినా, ఇక్కడ తెలిసినవారైన కవులను నేను ప్రశ్నిస్తున్నాను—నేను ఇంకా విద్వాన్ కాకపోయినా జ్ఞానానికి చేరుటకై. ఎవడు ఈ ఆరు రజాంసి/ప్రాంతాలను విడదీసి నిలబెట్టాడో—అజ (అజస్య), ‘అజన్మ’ రూపంలో—ఆ ఒక్కటే ఏమిటి?

Mantra 7

इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदापुः ॥

ఇక్కడ, ఈ ప్రియమైన (వామ) సత్త్వపు గుప్త ‘పదం’ తెలిసినవాడు పలుకుగాక. దాని శిరస్సు నుండి ఆవులు పాలను దోహుతాయి; ఆవరణం (వవ్రి) ధరించి, అవి పదం ద్వారా నీటిని చేరాయి.

Mantra 8

माता पितरमृत आ बभाज धीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः ॥

మాతా ఋత (సత్య-వ్యవస్థ)ను అతిక్రమించకుండా పితరుని తనలో భాగం చేసుకుంది; ఆదిలో ధీ (రూపకల్పన దృష్టి) మనసాతో కలిసి సంయోగమైంది. ఆమె—భయంకర-తేజస్సుతో, గర్భ-రసంతో సమృద్ధిగా, దృఢంగా స్థాపితమై—ఆమె సమీపానికి, వాక్ యొక్క ఉపవాకం (సమీప ఉచ్చారణ) వరకు నమస్కారులు చేరుకున్నారు.

Mantra 9

युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥

కుడి వైపు యోగదండంపై మాతా-శక్తి యుక్తమైంది; అంతర్గత ఆవరణాలలో దాగిన గర్భం లేచి నిలిచింది. వత్సం మ్రోగుతూ గోవును అనుసరించి, మూడు యోజనాలలో (త్రివిధ విస్తృత అడుగుల్లో) స్థితమైన విశ్వరూప తేజస్సును చూచింది.

Mantra 10

तिस्रो मातॄस्त्रीन्पितॄन्बिभ्रदेक ऊर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्ति । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदं वाचमविश्वमिन्वाम् ॥

మూడు మాతృలను, మూడు పితృలను ధరించిన ఆ ఒకటి (ఏకం) ఊర్ధ్వంగా నిలిచింది; వారు దానిని అలసటకు గురి చేయరు, కిందకు నొక్కరు. ఆ ద్యౌ (స్వర్గం) యొక్క పృష్ఠంపై వారు మంత్రణ చేస్తారు—లోకాలను క్షీణింపజేయని, విశ్వవిద్ వాక్‌ను రూపుదిద్దుతారు.

Mantra 11

द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः ॥

పన్నెండు అరలుగల ఆ చక్రం జరతో క్షీణించదు; అది ఋతస్య ద్యామును చుట్టూ తిరుగుతూ సాగుతుంది. ఇక్కడ, ఓ అగ్నీ, జంటగా ఉన్న పుత్రులు—ఏడు వందల ఇరవై—తమ నియత స్థానాలలో స్థిరంగా నిలిచారు.

Mantra 12

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम् ॥

వారు దివః పితరాన్ని ఐదు పాదాలవాడిగా, పన్నెండు ఆకృతులవాడిగా అంటారు—దూరపు అర్ధంలో పరిపూర్ణంగా, సమృద్ధిగా ఉన్నవాడని. మరికొందరు పై ఉన్న ఆ వివక్షణుణ్ణి చెబుతారు—ఏడు చక్రాలు, ఆరు అరల క్రమంలో దృఢంగా స్థాపితుడై ఉన్నవాడని.

Mantra 13

पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥

ఐదు అరలుగల, తిరుగుతూ ఉన్న చక్రంలో—అందులోనే—సర్వ భువనాలు స్థిరంగా నిలిచాయి. మహాభారాన్ని మోసినా దాని అక్షం వేడెక్కదు; నాభి కూడా ఆదినుండే—నిత్యంలో స్థాపితమైనది—విరగదు.

Mantra 14

सनेमि चक्रमजरं वि वावृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं तस्मिन्नार्पिता भुवनानि विश्वा ॥

అజర పరిధి గల, వృద్ధాప్యరహితమైన ఆ చక్రం విప్పబడి తిరుగుతుంది; విస్తారమైన తలంపై యుక్తమైన పది శక్తులు దానిని వహిస్తాయి. సూర్యుని చక్షువు రజస్ (దీప్తిమయ అంతరిక్షం) చేత ఆవరించబడి సంచరిస్తుంది; అందులోనే సమస్త భువనాలు దృఢంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.

Mantra 15

साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षळिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः ॥

సహజన్ములు (సాకంజాన) అయిన వారిలో ఏడవదానిని ‘ఏకజ’ అని అంటారు; ఆరుగురిని ‘యమ’ (జంటలు) అని—దేవజ ఋషులు చెబుతారు. వారి ఇష్ట ధామాలు ధామం ధామంగా విధించబడ్డాయి; స్థావరంలో వారు ప్రకాశిస్తారు, రూపం రూపంగా అనేక విధాల రూపాలు ధరించి.

Mantra 16

स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान्न वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत् ॥

అవి నిజంగా స్త్రీ-శక్తులే; అయినా మనుష్యులు వాటిని ‘పుంస్’ (పురుష) అని అంటారు. చూసేవాడైనా గ్రహించడు—అంధత్వం సత్యాన్ని పట్టదు. కానీ కవి—ఆ పుత్రుడు—ఇవన్నీ తెలుసుకున్నాడు; వీటిని తెలిసినవాడు పితృకీ పితా అవుతాడు.

Mantra 17

अवः परेण पर एनावरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात् । सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अन्तः ॥

దూరపు పాదంతో కింద, సమీపపు పాదంతో పై—దూడను ధరించిన గోమాత లేచి నిలిచింది. గుప్తగతిలో సాగుతూ ఆమె ఎక్కడికి వెళ్లింది? ఏ అర్ధభాగాన్ని ఆమె దాటి అవతలికి పోయింది? ఆమె ఎక్కడ ప్రసవిస్తుంది? ఎందుకంటే ఆమె యూథం (మంద) లోపల లేదు.

Mantra 18

अवः परेण पितरं यो अस्यानुवेद पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम् ॥

దూరమైన కింద నుండి ఆమె పితరుణ్ని ఎవరు తెలుసుకుంటారు? సమీపమైన పై నుండి ఎవరు తెలుసుకుంటారు? కవిగా మారి ఇక్కడ ఎవరు ప్రకటించి చెబుతారు—దేవ-మనస్సు (దివ్య మనస్సు) ఎక్కడి నుండి, ఏ ఆధారంపై, జన్మించింది?

Mantra 19

ये अर्वाञ्चस्ताँ उ पराच आहुर्ये पराञ्चस्ताँ उ अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति ॥

అంతర్ముఖంగా తిరిగినవాటిని వారు బహిర్ముఖమని అంటారు; బహిర్ముఖంగా తిరిగినవాటిని వారు అంతర్ముఖమని అంటారు. కానీ ఇంద్రుడు, సోముడు చేసిన నిర్మాణాలు—ధురంలో జతచేసిన వాహకుల వలె—రజస్ (దీప్తిమయ లోకం) యొక్క గమనాలను ముందుకు మోసుకెళ్తాయి.

Mantra 20

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥

ఇద్దరు సుపర్ణులు—యుగ్మంగా బద్ధులై, సఖులై—అదే ఒకే వృక్షాన్ని చుట్టూ ఆలింగనం చేసుకుంటారు. వారిలో ఒకడు మధురమైన పిప్పల ఫలాన్ని ఆస్వాదిస్తాడు; మరొకడు తినకుండా, కేవలం ప్రకాశమయమైన చైతన్యంతో చూస్తూ ఉంటాడు.

Mantra 21

यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भागमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । इनो विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश ॥

ఎక్కడ సుపర్ణులు నిమేషం లేని అమృతభాగం కోసం విదథ-సభలలో స్వరం ఎత్తుతారో, అక్కడే సమస్త భువనానికి శక్తిమంతుడైన గోపా ప్రవేశిస్తాడు; ఆ ధీరుడు (ఋషి) ఇక్కడ నాలోనూ ప్రవేశించుగాక—నేను ఇంకా అపక్వుడనైనా.

Mantra 22

यस्मिन्वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद ॥

ఏ వృక్షంలో మధుభోజి సుపర్ణులు నివసిస్తారో, దానిపైనే సమస్త జీవులు ప్రవర్తిస్తారు—దాని శిఖరంలో ఉన్న పిప్పల ఫలం మధురమని వారు అంటారు; కానీ పితరుని ఎరుగని వాడు దానిని నిజంగా పొందడు.

Mantra 23

यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभाद्वा त्रैष्टुभं निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुः ॥

గాయత్రిలోనే గాయత్రి ప్రతిష్ఠింపబడినప్పుడు, లేదా త్రైష్టుభం నుండి త్రైష్టుభాన్ని నిర్మించినప్పుడు; లేదా చలించే జగతీ ఛందస్సులో ఆ పదం (చరణం/పదగతి) స్థాపితమైనప్పుడు—అదే తత్త్వాన్ని తెలిసినవారు అమృతత్వాన్ని పొందుతారు.

Mantra 24

गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः ॥

గాయత్రితో అతడు అర్క్ (ఋక్-స్తుతి)ను కొలుస్తాడు; అర్క్‌తో సామం (సామగానం)ను కొలుస్తాడు; త్రైష్టుభంతో వాక్‌ (ఉచ్చరిత వాణి)ను కొలుస్తాడు. వాణితో వాణిని—ద్విపదా, చతుష్పదా—కొలుస్తాడు; అక్షరంతో (అవినాశి అక్షరం) ఏడు వాణులు కొలవబడతాయి.

Mantra 25

जगता सिन्धुं दिव्यस्तभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत् । गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा ॥

జగతీ (చలించే ఛందస్సు) ద్వారా అతడు దివ్య సింధువు (ఆకాశీయ నది)ను స్థంభింపజేసి నిలిపాడు; రథంతరంలో అతడు సూర్యుణ్ని చుట్టూరా దర్శించాడు. వారు అంటారు—గాయత్రికి మూడు సమిధలు (ప్రజ్వలన కట్టెలు) ఉన్నాయి; దానినుంచి మహిమచేత అతడు మహత్తులోకి పొంగి విస్తరించాడు.

Mantra 26

उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन्नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचम् ॥

అతి-దుగ్ధదాయినైన ఈ ధేనువును నేను సమీపానికి ఆహ్వానిస్తున్నాను; సుహస్తులమై మేము, వెలుగుని దోహించే గో-దోహకులమై, ఆమెను దోహిద్దాం. మా కొరకు సవితా శ్రేష్ఠమైన సోమ-సవనాన్ని ప్రేరేపించుగాక; ఘర్మం (ఉష్ణ తేజస్సు) ప్రజ్వలితమైంది—ఇదే నేను నిశ్చయంగా ప్రకటిస్తున్నాను.

Mantra 27

हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात् । दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय ॥

‘హింగ్’ అని మ్రోగుతూ, వసువుల వసు-పత్నీ, ధననిధుల అధిష్ఠాత్రి, మనసుతో తన వత్సాన్ని కోరుతూ సమీపానికి వచ్చింది. ఈ అఘ్న్యా ధేను అశ్వినుల కొరకు పయః (పాలు) దోహిస్తుంది; ఆమె మహత్తర సౌభాగ్యానికి వృద్ధి చెందుగాక.

Mantra 28

गौरमीमेदनु वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन्मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥

కన్ను మిటమిటలాడే తన వత్సం వెనుక ధేను కొలిచి సాగింది; తల వద్ద ‘హింగ్’ అని చేసింది—నిజంగా తల్లిలా. ప్రజ్వలిత ఘర్మాన్ని ఆశిస్తూ ఆమె తన రంభ/మాయు (పిలుపు)ను కొలుస్తుంది; పయః-సారాలతో ఆమె ఉబ్బి ప్రవహిస్తుంది.

Mantra 29

अयं स शिङ्क्ते येन गौरभीवृता मिमाति मायुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यं विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत ॥

ఇదే ఆ శక్తి; దానివల్ల ‘గౌ’ (చైతన్యపు దీప్త కిరణం) ఆవరించబడి ఉండి, తన ఆకాంక్షా-కేకను కొలిచి నిర్మిస్తుంది; ‘ధ్వసనా’—రెండు పేషణ-శిలల—పై ఆశ్రయించి నిలుస్తుంది. ఆమెనే విద్యుత్-ప్రభలా ఉద్భవించి, తన ‘చిత్తి’ (జాగృతి)లతో మర్త్యుణ్ని మలిచి, అతన్ని బిగిగా కప్పిన ఆవరణాన్ని ప్రతిఘాతంతో తొలగిస్తుంది.

Mantra 30

अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः ॥

అచల ఆధారంలో వేగగామి ప్రాణం—జీవం—నిలిచి ఉంది; అది కదులుతున్నదైనా, నివాసాల మధ్య ధ్రువంగా దృఢంగా ఉంటుంది. జీవం తన ‘స్వధా’ (స్వ-నియమం)లతో మృతమైన దానిలోనూ సంచరిస్తుంది; అమర్త్యుడు మర్త్యుడితో ఒకే ‘యోని’లో యుక్తుడై ఉన్నాడు.

Mantra 31

अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ॥

నేను ఆ గోపాలుణ్ని చూశాను; అతడు ఎప్పుడూ తడబడడు; మార్గాలపై ఇటూ-అటూ సంచరిస్తాడు. సూటిగా సాగే మార్గాలనూ, విభిన్నంగా విడిపోయే మార్గాలనూ ఒకేసారి ధరించినవాడు; భువనాల అంతరంలో తిరుగుతూ-తిరుగుతూ, ఆత్మయాత్రకు విస్తారాన్ని కల్పిస్తాడు.

Mantra 32

य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन्नु तस्मात् । स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निॠतिमा विवेश ॥

దీనిని నిర్మించినవాడే దీనిని తెలియడు; దీనిని చూచినవాడు దీనినుండి విముఖుడయ్యాడు. మాతృ-గర్భయోనిలో ఆవరించబడి, అనేక జన్మలతో సమృద్ధుడై, అతడు చివరకు నిరృతి—లయ/క్షయ—లో ప్రవేశిస్తాడు; అంత గూఢమైనది ‘భవ’ (అగుట)-యొక్క నియమం.

Mantra 33

द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥

ద్యౌ (ఆకాశం) నా తండ్రి—జనకుడు; ఇక్కడే నాభి-కేంద్రం. మహత్తరమైన పృథివి నా తల్లి—నా బంధువు. రెండు విస్తరించిన పాత్రల మధ్య యోని; అక్కడే తండ్రి కుమార్తెలో గర్భాన్ని స్థాపించాడు—ఈ గూఢ జననంతో లోకాలు అల్లబడ్డాయి.

Mantra 34

पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥

నేను నిన్ను పృథివి యొక్క పరమ అంచు గురించి ప్రశ్నిస్తున్నాను; భువనపు నాభి ఎక్కడో అడుగుతున్నాను. బలవంతమైన అశ్వ-వృషభుని రేతస్ (విత్తనం) గురించి అడుగుతున్నాను; వాక్ (వాణి)-యొక్క పరమ వ్యోమం—సర్వోన్నత ఆకాశం—గురించి అడుగుతున్నాను.

Mantra 35

इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नाभिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥

ఈ వేది భూమి యొక్క పరమ అంతం; ఈ యజ్ఞం జగత్తు యొక్క నాభి. ఈ సోమం వృష్ణుడు-స్వరూప అశ్వపు రేతస్ (విత్తు); ఈ బ్రహ్మం వాక్కు యొక్క పరమ వ్యోమం (ఉన్నత ఆకాశం).

Mantra 36

सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः ॥

ఏడు అర్ధ-గర్భాలు—భువనపు రేతస్ (విత్తు)—విష్ణువు యొక్క విశాల ధర్మంలో దిశలలో నిలిచి ఉన్నాయి. వారు ధీతులచే, మనసుచే విపశ్చిత్ (దర్శకులు); పరిభూ (అధిపతులు)గా, వారు అన్ని వైపుల నుండీ పరివ్యాప్తం చేస్తారు.

Mantra 37

न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन्प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः ॥

నేను ఏమనేది స్పష్టంగా తెలియదు—తెలిసినట్టూ ఉంటుంది; నిన్య (గుప్త)గా, సన్నద్ధ (బంధిత)గా, మనసుతో నేను సంచరిస్తాను. ఋత యొక్క ప్రథమజుడు నా వద్దకు వచ్చినప్పుడు, ఈ వాక్కు యొక్క భాగాన్ని నేను పొందాను.

Mantra 38

अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम् ॥

అపాంగ్, ప్రాంగ్—వెనుకకు ముందుకు—అతడు సాగుతాడు; తన స్వధా (స్వ-నియమం) చేత ధృతుడై. అమర్త్యుడు, మర్త్యునితో ఒకే యోని (ఒకే గర్భ/ఆధారం)లో సహవాసి. ఆ ఇద్దరూ శాశ్వతులు; విభిన్న దిశలలో విడివిడిగా కదులువారు; పరస్పరం ఒకరినొకరు గుర్తించారు, కాని ఆ ‘అన్య’ను గుర్తించరు.

Mantra 39

ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥

ఋచ్ (మంత్రం) అక్షర—అవినాశి—లో ప్రతిష్ఠితమై ఉంది; పరమ వ్యోమన్ అనే అత్యున్నత విశాల ఆకాశంలో, అక్కడ సమస్త దేవతలు ఆసీనులవుతారు. దానిని ఎరుగని వాడు—ఋచాతో ఏమి సాధించగలడు? కాని దానిని ఎరిగినవారే—ఇక్కడ సమ్యక్ సమన్వయంతో సమాసమవుతారు.

Mantra 40

सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमघ्न्ये विश्वदानीं पिब शुद्धमुदकमाचरन्ती ॥

హే అఘ్న్యా (అహింస్యా), సుయవస—మంచి మేతభూమి—వల్ల నీవు నిశ్చయంగా భాగవతీ, సౌభాగ్య-సమృద్ధితో పరిపూర్ణమవు; మేమూ భాగవంతులమై ఆ పరిపూర్ణతకు అధికారం పొందుదుము. హే అఘ్న్యా, సర్వదా సత్యంగా తృణం భుజించి, ఋత మార్గంలో సాగుతూ శుద్ధ జలాన్ని పానము చేయి.

Mantra 41

गौरीर्मिमाय सलिलानि तक्षत्येकपदी द्विपदी सा चतुष्पदी । अष्टापदी नवपदी बभूवुषी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥

దీప్తిమయి గౌరీ ప్రవహించే సలిలాలను కొలిచి మలుస్తుంది; ఏకపదీగా, ద్విపదీగా ఉండి ఆమె చతుష్పదీగా అవుతుంది. అష్టపదీగా, నవపదీగా మారి, పరమ వ్యోమంలో స్థితమైన ‘సహస్రాక్షరా’గా అవతరిస్తుంది.

Mantra 42

तस्याः समुद्रा अधि वि क्षरन्ति तेन जीवन्ति प्रदिशश्चतस्रः । ततः क्षरत्यक्षरं तद्विश्वमुप जीवति ॥

ఆమె నుంచే సముద్రాలు పైకి పొంగి నలువైపులా ప్రవహిస్తాయి; ఆ ప్రవాహంతోనే నాలుగు దిశలు జీవిస్తాయి. అదే మూలం నుంచే ‘అక్షర’ (అవినాశి) కూడా ప్రవహిస్తుంది; దానిపై ఆధారపడి సమస్త జగత్తు జీవిస్తుంది.

Mantra 43

शकमयं धूममारादपश्यं विषूवता पर एनावरेण । उक्षाणं पृश्निमपचन्त वीरास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ॥

శక్తిని ధరించిన ఆ ధూమాన్ని నేను దూరం నుంచే చూశాను—విషువత్ ధురి పరిభ్రమణంతో, పైకీ కిందకీ. వీరులు చుక్కల రంగు వృషభాన్ని వండారు; అవే ధర్మానికి తొలి పునాదులుగా స్థాపితమయ్యాయి.

Mantra 44

त्रयः केशिन ऋतुथा वि चक्षते संवत्सरे वपत एक एषाम् । विश्वमेको अभि चष्टे शचीभिर्ध्राजिरेकस्य ददृशे न रूपम् ॥

మూడు కేశిన్ (దీర్ఘకేశ) శక్తులు ఋతువుల ప్రకారం దర్శిస్తాయి; సంవత్సరంలో వారిలో ఒకడు (కేశాన్ని) కత్తిరిస్తాడు/ముండనం చేస్తాడు. ఒకడే తన శచీ-వల్లములతో సమస్త విశ్వాన్ని పరిశీలిస్తాడు; ఆ ఏకుని ధ్రాజి (దీప్త వేగం) కనిపిస్తుంది, కాని అతని రూపం కనిపించదు.

Mantra 45

चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ॥

వాక్కుకు కొలిచిన నాలుగు పదాలు ఉన్నాయి—వాటిని మనీషి బ్రాహ్మణులు తెలుసుకొంటారు. మూడు గుహలో నిహితమై, కదలవు; వాక్కు యొక్క నాలుగవ పదమే మనుష్యులు పలుకేది.

Mantra 46

इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्यग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः ॥

ఆయనను ఇంద్రుడు, మిత్రుడు, వరుణుడు, అగ్ని అని అంటారు; అలాగే ఆయనే దివ్య సుపర్ణుడు, గరుత్మాన్. సత్ ఒక్కటే—విప్రులు దానిని అనేక విధాలుగా పలుకుతారు; ఆయనను అగ్ని, యమ, మాతరిశ్వాన్ అని కూడా అంటారు.

Mantra 47

कृष्णं नियानं हरयः सुपर्णा अपो वसाना दिवमुत्पतन्ति । त आववृत्रन्त्सदनादृतस्यादिद्घृतेन पृथिवी व्युद्यते ॥

కృష్ణ (అంధకారమయ) అవరోహణం నుండి హరి-వర్ణముగల, సుపర్ణ (సుందరపక్షముల వంటి రెక్కలుగల) ఆ శక్తులు, జలములను వస్త్రములవలె ధరించి, దివమునకు ఎగిరిపోతాయి. అవి ఋతస్య సదనము (ఆసనం) నుండి తిరిగి వచ్చెను; అప్పుడు ఘృతము—అనగా శుద్ధమైన, దీప్తిమయమైన ప్రకాశము—తో అభిషిక్తమై భూమి వెలుగొందుతుంది.

Mantra 48

द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोऽर्पिताः षष्टिर्न चलाचलासः ॥

ఒకే చక్రమునకు పన్నెండు ప్రధులు (ఆరాలు/స్పోకులు) ఉన్నాయి; దానికి మూడు నాభులు (హబ్బులు) ఉన్నాయి—దీనిని నిజముగా ఎవరు గ్రహించారు? దానిమీదనే కలిసి మూడు వందల అరవై, మేకులవలె, స్థాపింపబడ్డాయి—చలించుచున్నా అచలములు.

Mantra 49

यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः ॥

ఓ సరస్వతీ! పోషణను వర్షించే నీ ఆ స్తనము ఏది? మయోభూ (ఆనందస్వరూపము) అయ్యేది ఏది? దానివలన నీవు సమస్త వరణీయ (ఇష్టమైన) సంపదలను పోషించుచున్నావు. రత్నధా (రత్నములను ధరించువది), వసువిద్ (సత్య ధనమును తెలిసి పొందువది), సుదాత్ర (శుభముగా దానమిచ్చువది) అయిన నిన్ను గూర్చి—ఇక్కడ ఎవరు, ఆ ‘తత్’ ను మా అంతరంలో స్థాపింపజేసి, మేము దానిని ధారించి స్వాధీనపరచుకొనునట్లు చేయగలరు?

Mantra 50

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

యజ్ఞముచేత దేవులు యజ్ఞాన్నే యజించారు; అవే ధర్మానికి ప్రథమ ఆధారాలయ్యాయి. ఆ మహిమచేత వారు పరమ నాకం (స్వర్గం) చేరారు; అక్కడ పూర్వకాల సాధ్య దేవులు నివసిస్తారు.

Mantra 51

समानमेतदुदकमुच्चैत्यव चाहभिः । भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वन्त्यग्नयः ॥

ఇదే ఆ ఒక్క జలం; దినములతో కలిసి అది పైకి ఎగసి, మళ్లీ కిందికి దిగుతుంది. పర్జన్య-శక్తులు భూమిని జీవింపజేస్తాయి; అగ్నులు ద్యులోకాన్ని జీవింపజేస్తాయి—ఒకే పరిభ్రమణంతో రెండు లోకాలు పోషితమవుతాయి.

Mantra 52

दिव्यं सुपर्णं वायसं बृहन्तमपां गर्भं दर्शतमोषधीनाम् । अभीपतो वृष्टिभिस्तर्पयन्तं सरस्वन्तमवसे जोहवीमि ॥

సహాయార్థం నేను సరస్వంతుని జోహవీము చేస్తున్నాను—దివ్యుడు, సుపర్ణుడు, విస్తారమైన పక్షి; జలాల గర్భము, ఔషధుల్లో దర్శనీయము. అతడు అభీపతుడు (నిత్య జాగరూకుడు); వృష్టులతో వాటిని తర్పింపజేస్తాడు; ఆ తేజోమయ శక్తి మాకు అవలంబన కలిగించుగాక.