Rig Veda 1.164.2: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 2

Sukta 1.164

Rishi: dīrghatamā aucathyaḥ

Devata: viśvedevāḥ (cosmic order expressed as symbolic chariot/wheel)

Chandas: virāṭ-triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः ॥

Transliteration

saptá yuñjanti rátham éka-cakram éko áśvo vahati saptá-nāmā | trí-nābhi cakrám ájaram anárvaṃ yátre mā́ viśvā́ bhúvanā́dhi tasthúḥ ||

Translation

ఏడు (ఋషి/దేవ) ఒకే చక్రం గల రథాన్ని యోక్తారు; ఒక్క అశ్వమే దానిని వహిస్తుంది—ఏడు నామాలు కలది. ఆ చక్రం త్రి-నాభి (మూడు నాభులు/కేంద్రాలు) గలది; అజర, అనర్వ (అక్షయ, అఖండ) — దానిమీదే ఈ సమస్త భువనాలు క్రమంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सप्त: seven
• सप्त: कर्तृ
• Type: Noun (Numeral)
• Root: सप्तन् (संख्या-प्रातिपदिक) < PIE *septm̥

• युञ्जन्ति: they yoke / harness
• युञ्जन्ति: कर्तृ-क्रिया
• Type: Verb
• Root: युज् (युजँ) ‘योजने’

• रथम्: chariot
• रथम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• एकचक्रम्: one-wheeled
• एकचक्रम्: कर्म (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: एक-चक्र (समासः; एक + चक्र)

• एकः: one (single)
• एकः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: एक (संख्या-प्रातिपदिक)

• अश्वः: horse
• अश्वः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अश्व (प्रातिपदिक)

• वहति: carries / draws
• वहति: कर्तृ-क्रिया
• Type: Verb
• Root: वह् (वहँ) ‘प्रापणे/वहने’

• सप्तनामाः: having seven names
• सप्तनामाः: कर्तृ (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त-नामन् (बहुव्रीहिः/कर्मधारयः; ‘सप्त नामानि यस्य’)

• त्रिनाभि: three-naved (with three hubs)
• त्रिनाभि: कर्म (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि-नाभि (समासः; त्रि + नाभि)

• चक्रम्: wheel
• चक्रम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)

• अजरम्: unaging
• अजरम्: कर्म (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: अ-जर (उपसर्ग/नञ् + जर ‘aging’)

• अनर्वम्: unharmed / flawless
• अनर्वम्: कर्म (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: अन्-अर्व (नञ् + अर्व/अर्वन् ‘hurt/defect’; वैदिक विशेषण)

• यत्र: where
• यत्र: अधिकरण
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय; य-प्रत्यय-सम्बन्ध)

• इमाः: these
• इमाः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• विश्वाः: all
• विश्वाः: कर्तृ (विशेषण-रूपेण)
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• भुवनानि: worlds / beings
• भुवनानि: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक; ‘being, world’)

• अधि: upon / over
• अधि: अधिकरण (सम्बन्ध-निर्देशः)
• Type: Indeclinable
• Root: अधि (उपसर्ग/अव्यय)

• तस्थुः: have stood / stand
• तस्थुः: कर्तृ-क्रिया
• Type: Verb
• Root: स्था (ष्ठा) ‘तिष्ठति/स्थितौ’