Rig Veda 1.164.9: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 9

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya

Devata: Riddle-hymn (enigmatic); implicit cosmic powers: Sūrya/Viṣṇu (three strides), Aditi/Mother-force, and the Light (Go)

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

युक्ता मातासीद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योजनेषु ॥

Sanskrit recitationRig Veda 1.164.9

Transliteration

yuktā mātā́sīd dhurí dákṣiṇāyā átiṣṭhad gárbho vṛjanī́ṣv antáḥ | amī́med vátsó ánu gā́m apaśyad viśvarū́pyaṁ triṣú yójanēṣu ||

Translation

కుడి వైపు యోగదండంపై మాతా-శక్తి యుక్తమైంది; అంతర్గత ఆవరణాలలో దాగిన గర్భం లేచి నిలిచింది. వత్సం మ్రోగుతూ గోవును అనుసరించి, మూడు యోజనాలలో (త్రివిధ విస్తృత అడుగుల్లో) స్థితమైన విశ్వరూప తేజస్సును చూచింది.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• युक्ता: yoked, harnessed
• युक्ता: कर्तृ (विशेषण-रूपेण ‘माता’ इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) → युक्त (कृदन्त) / युक्त- (प्रातिपदिक)

• माता: the mother
• माता: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: मातृ- (प्रातिपदिक)

• आसीत्: was
• आसीत्: (अस्ति-क्रियापद; कर्तृ-संबन्धः ‘माता’)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)

• धुरि: on the yoke-pole / in the yoke
• धुरि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: धुर्/धुरि- (प्रातिपदिक; ‘धुरा’)

• दक्षिणायाः: of the right (side) / of Dakṣiṇā
• दक्षिणायाः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा- (प्रातिपदिक)

• अति: over, beyond
• अति: (क्रियाविशेषण; ‘अतिष्ठत्’ इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय)

• अतिष्ठत्: stood, remained
• अतिष्ठत्: कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = गर्भः)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + अति-

• गर्भः: the embryo / the womb-child
• गर्भः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: गर्भ- (प्रातिपदिक)

• वृजनीषु: in the enclosures / in the folds (stalls)
• वृजनीषु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: वृजनि- (प्रातिपदिक)

• अन्तः: within
• अन्तः: (देशवाचक; ‘वृजनीषु’ इत्यस्य सह)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्तर् (अव्यय/उपपद)

• अमीमेत्: measured out / meted
• अमीमेत्: कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः)
• Type: Verb
• Root: मा (धातु ‘मिमीत’ = मापयति/मिमीते; reduplicated aorist)

• वत्सः: the calf
• वत्सः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वत्स- (प्रातिपदिक)

• अनु: after, along
• अनु: (क्रियाविशेषण; ‘अपश्यत्’ इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (उपसर्ग/अव्यय)

• गाम्: the cow
• गाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: गो- (प्रातिपदिक)

• अपश्यत्: saw
• अपश्यत्: कर्तृ-क्रिया (कर्तृ = वत्सः; कर्म = गाम्)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) + अप-

• विश्वरूप्यम्: the all-formed / multiform (thing)
• विश्वरूप्यम्: कर्म (अपश्यत् इत्यस्य; ‘(किञ्चित्) विश्वरूप्यम्’)
• Type: Adjective
• Root: विश्व-रूप्य- (प्रातिपदिक; ‘having all forms/variegated’)

• त्रिषु: in three
• त्रिषु: अधिकरण (योजनेषु इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Numeral/Adjective
• Root: त्रि- (प्रातिपदिक)

• योजनेषु: in the yojanas / in the stages (measures of distance)
• योजनेषु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: योजन- (प्रातिपदिक)