Rig Veda 1.164.49: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 49

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Aucathya (traditional attribution for RV 1.164)

Devata: Sarasvatī (as inspirative, nourishing power; also implicit ‘That’ = the established luminous plenitude she mediates)

Chandas: Jagatī (probable for this verse within RV 1.164; metrical verification recommended)

Samhita Patha (Devanagari)

यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि । यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रः सरस्वति तमिह धातवे कः ॥

Transliteration

yás te stánaḥ śaśayó yó mayobhū́r yéna víśvā púṣyasi vā́ryāṇi | yó ratnadhā́ vasuvídyaḥ sudátraḥ sárasvati tám iha dhā́tave káḥ ||

Translation

ఓ సరస్వతీ! పోషణను వర్షించే నీ ఆ స్తనము ఏది? మయోభూ (ఆనందస్వరూపము) అయ్యేది ఏది? దానివలన నీవు సమస్త వరణీయ (ఇష్టమైన) సంపదలను పోషించుచున్నావు. రత్నధా (రత్నములను ధరించువది), వసువిద్ (సత్య ధనమును తెలిసి పొందువది), సుదాత్ర (శుభముగా దానమిచ్చువది) అయిన నిన్ను గూర్చి—ఇక్కడ ఎవరు, ఆ ‘తత్’ ను మా అంతరంలో స్థాపింపజేసి, మేము దానిని ధారించి స్వాధీనపరచుకొనునట్లు చేయగలరు?

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• यः: who/which
• यः: सम्बन्ध/विशेषण (स्तनः इत्यस्य) / कर्तृ-सम्बन्धी
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of you’
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• स्तनः: breast; udder
• स्तनः: कर्तृ (पुष्यसि इत्यस्य) / विषय
• Type: Noun
• Root: स्तन (प्रातिपदिक)

• शशयः: nourishing/abounding (udder)
• शशयः: स्तनः इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Noun
• Root: शशय (प्रातिपदिक)

• यः: which
• यः: सम्बन्ध/विशेषण (स्तनः) / कर्तृ-सम्बन्धी
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• मयोभूः: bringing delight; beneficent
• मयोभूः: स्तनः इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: मयोभू (प्रातिपदिक; मयस् + भू)

• येन: by which
• येन: करण (पुष्यसि) — ‘by/with which’
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• विश्वा: all
• विश्वा: कर्म (पुष्यसि) — ‘all (things)’
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)

• पुष्यसि: you nourish / make thrive
• पुष्यसि: क्रिया
• Type: Verb
• Root: पुष् (धातु)

• वार्याणि: choice boons; valuables
• वार्याणि: कर्म (पुष्यसि) — ‘desirable goods’
• Type: Noun/Adjective (substantive)
• Root: वार्य (प्रातिपदिक)

• यः: who
• यः: कर्तृ (अस्ति/भवति—अध्याहृत) / विशेषण-सम्बन्धी
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• रत्नधा: treasure-bestowing; treasure-holding
• रत्नधा: (सरस्वती) इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: रत्नधा (प्रातिपदिक; रत्न + धा ‘to place/hold’)

• वसुविद्यः: finder of wealth
• वसुविद्यः: (सरस्वती) इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: वसुविद्य (प्रातिपदिक; वसु + विद्/विद्या ‘finding/knowing wealth’)

• सुदत्रः: good giver; bountiful
• सुदत्रः: (सरस्वती) इत्यस्य विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सुदत्र (प्रातिपदिक; सु- + दत्र ‘giver/gift’)

• सरस्वति: O Sarasvatī
• सरस्वति: सम्बोधन
• Type: Noun (proper) / Vocative
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक)

• तम्: him/that
• तम्: कर्म (धातवे—‘to place/establish’)
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इह: here
• इह: अधिकारण (देश) — ‘here’
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)

• धातवे: to set/establish; for bestowing
• धातवे: प्रयोजन (सम्प्रदान-भाव) — purpose
• Type: Verbal noun (infinitive/dative) / Kṛdanta
• Root: धा (धातु) → धातु (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• कः: who?
• कः: कर्तृ (अध्याहृत-क्रियायाः) / प्रश्न
• Type: Interrogative pronoun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)