Rig Veda 1.164.12: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 12

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya

Devata: Cosmic Father/Heaven principle; the higher seer-power (vicakṣaṇa)

Chandas: Jagatī

Samhita Patha (Devanagari)

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणं सप्तचक्रे षळर आहुरर्पितम् ॥

Transliteration

páñcapādaṁ pitáraṁ dvādaśā́kṛtiṁ divá āhuḥ páre árdhe purīṣíṇam | áthemē anyá úpare vicakṣáṇaṁ saptácakre ṣáḷara āhur árpitam ||

Translation

వారు దివః పితరాన్ని ఐదు పాదాలవాడిగా, పన్నెండు ఆకృతులవాడిగా అంటారు—దూరపు అర్ధంలో పరిపూర్ణంగా, సమృద్ధిగా ఉన్నవాడని. మరికొందరు పై ఉన్న ఆ వివక్షణుణ్ణి చెబుతారు—ఏడు చక్రాలు, ఆరు అరల క్రమంలో దృఢంగా స్థాపితుడై ఉన్నవాడని.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पञ्चपादम्: five-footed
• पञ्चपादम्: कर्म (आहुः इति वाक्ये—यम् आहुः)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च + पाद (प्रातिपदिक) → पञ्चपाद (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास)

• पितरम्: father
• पितरम्: कर्म (आहुः—whom they call)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)

• द्वादशाकृतिम्: having twelve forms
• द्वादशाकृतिम्: कर्म (पितरम् विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: द्वादश + आकृति (प्रातिपदिक) → द्वादशाकृति (समास)

• दिवः: of heaven
• दिवः: सम्बन्ध (genitive: ‘of heaven’)
• Type: Noun
• Root: दिव्/द्यौ (प्रातिपदिक: दिव्/द्यौ ‘sky’)

• आहुः: they have said / they call
• आहुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु) / ब्रू (अर्थे ‘कथने’; वैदिके ‘आह’)

• परे: in the farther
• परे: अधिकारण (locative: ‘in the farther…’)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)

• अर्धे: half / region
• अर्धे: अधिकारण
• Type: Noun
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक)

• पुरीषिणम्: abounding in purīṣa (rich, fertile)
• पुरीषिणम्: कर्म (पितरम् विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: पुरीषिन् (प्रातिपदिक; ‘with purīṣa’)

• अथ: then / moreover
• अथ: सम्बन्ध/अन्वय (discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (निपात)

• इमे: these
• इमे: कर्तृ (आहुः—‘these (they)’)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम)

• अन्ये: others
• अन्ये: कर्तृ
• Type: Adjective/Pronoun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)

• उपरे: in the upper (region)
• उपरे: अधिकारण (locative sense: ‘in/at the upper…’)
• Type: Adjective
• Root: उपर (प्रातिपदिक)

• विचक्षणम्: the discerning one
• विचक्षणम्: कर्म (यम् आहुः)
• Type: Adjective
• Root: वि + चक्ष् (धातु ‘to see’) → विचक्षण (कृदन्त-प्रातिपदिक ‘discerning’)

• सप्तचक्रे: in/with seven wheels
• सप्तचक्रे: अधिकारण (locative: ‘in/with seven wheels’)
• Type: Adjective
• Root: सप्त + चक्र (प्रातिपदिक) → सप्तचक्र (समास)

• षळरम्: having six spokes
• षळरम्: कर्म (विचक्षणम् विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: षट् + अर (प्रातिपदिक ‘spoke’) → षळर (समास)

• आहुः: they have said / they call
• आहुः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु) / ब्रू (कथने; वैदिक ‘आह’)

• अर्पितम्: set/fastened, fixed
• अर्पितम्: कर्म/विशेषण (विचक्षणम्/चक्र-रूपस्य विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: अर्प् (धातु ‘to set, fix, offer’) → अर्पित (क्त-प्रत्यय)