Adhyaya 16

Verse 1

भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले

భీష్ముడు పలికెను—ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ పవిత్ర తీర్థ మహిమ యొక్క ఉత్తమ వృత్తాంతం చెప్పబడింది. కమలము అవతరించి (పడిపడి) భూమి మీద ఈ తీర్థం ఉద్భవించింది.

Verse 2

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय

ఓ మునిశార్దూలా! అక్కడ ఉన్న భగవాన్ విష్ణువు మరియు శంకరుడు చేసిన కార్యమంతటిని సంపూర్ణంగా విస్తరించి కీర్తించుము.

Verse 3

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः

అక్కడ సర్వశక్తిమంతుడైన దేవుడు యజ్ఞాన్ని ఎలా నిర్వహింపజేశాడు? సభ్యులు ఎవరు, ఋత్విజులు ఎవరు, ఏ ఏ బ్రాహ్మణులు అక్కడ సమాగమించారు?

Verse 4

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना

ఆ యజ్ఞంలో భాగాలు ఏవేవి? యజ్ఞద్రవ్యం ఏమిటి, దక్షిణ ఏమిటి? వేదిక ఎలా ఉంది, దాని ప్రమాణం (కొలత) ఎంత, మరియు విరంచి (బ్రహ్మ) అక్కడ దానిని ఎలా నిర్మించాడు?

Verse 5

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह

సర్వ దేవతలచే ఆరాధ్యుడైనవాడు, వేదములలో సర్వత్ర పఠింపబడే స్తుతి కలవాడు—ఆ కోరికనే ధ్యానించి విధాత (బ్రహ్మ) యజ్ఞం నిర్వహించాడు.

Verse 6

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते

ఆ దేవదేవేశ్వరుడు అజరుడు, అమరుడు అయినట్లే, ఆ దేవునికి చెందిన స్వర్గమూ అక్షయముగా దర్శనమిస్తుంది.

Verse 7

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा

ఇతర దేవతలకు కూడా మహాత్ముడు స్వర్గాన్ని ప్రసాదించాడు; అగ్నిహోత్రార్థంగా వేదములు మరియు ఔషధములు కూడా ఉద్భవించాయి.

Verse 8

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

భూమిపై ఉన్న ఇతర పశువులన్నీ యజ్ఞకారణార్థమే భగవంతునిచే సృష్టింపబడ్డాయి—ఇదే వైదిక శ్రుతి.

Verse 9

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां

మీరు చెప్పినది విని నాకు కుతూహలం కలిగింది—ఆ ఒక్క కోరికను ఆధారంగా చేసుకొని దాని ఫలం ఏమిటి, మరియు ఏ భావన (ధ్యానం) స్వీకరించాలి?

Verse 10

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते

నిజముగా ఇతనిచేత ఈ యజ్ఞము నిర్వహింపబడెను; కావున నీవు సమస్తమును యథావిధిగా వివరించవలెను. మరియు శతరూపా అనే ఆ స్త్రీయే ఇక్కడ సావిత్రి అని చెప్పబడుచున్నది.

Verse 11

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्

ఆమె బ్రహ్ముని భార్యగా ప్రకటింపబడెను; ఆమె ఋషుల జననియూ. పులస్త్యాది సప్తమునులను, అలాగే దక్షాది ప్రజాపతులను ఆమె జనింపజేసెను.

Verse 12

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः

సావిత్రి స్వాయంభువాది మనువులను జనింపజేసెను. మరియు బ్రహ్ముడు—బ్రహ్మణకు ప్రియుడు—ఆమెను ధర్మపత్నిగా, తన కుమార్తెయైనట్లు, అంగీకరించెను.

Verse 13

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत

అటువంటి పతివ్రత, మహాభాగ్య, సువ్రత, మధురహాసినీ అయిన సతిని విడిచి, అతడు ఎలా మరొక స్త్రీని భార్యగా పొందగలిగెను?

Verse 14

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता

ఆమె పేరు ఏమిటి, ఆమె ఆచారం ఏది? ఓ విభో, ఆమె ఎవరి కుమార్తె? దేవుడు ఆమెను ఎక్కడ చూచెను, మరియు ఎవరు అతనికి ఆమెను చూపించెను?

Verse 15

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्

ఆ దేవేశీ ఏ రూపమై ఉండెను? దర్శించగానే మనస్సును మోహింపజేసే ఆమెను చూచి దేవాధిదేవుడైనవాడుకూడా కామవశుడయ్యెను.

Verse 16

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्

ఓ మునీ, వర్ణములోను రూపములోను ఆమె సావిత్రిని మించినది; ఆమెనే సర్వలోకేశ్వరుడైన సర్వవ్యాపి దేవుని మోహింపజేసెను.

Verse 17

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय

దేవుడు ఆ లోకసుందరిని ఎలా స్వీకరించెను, ఆ యజ్ఞము ఎలా కొనసాగెను—అది అంతా వివరముగా చెప్పుము.

Verse 18

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत

బ్రహ్ముని పక్కన ఆమెను చూచి సావిత్రి ఏమి చేసెను? మరియు ఆ సమయంలో సావిత్రి పట్ల బ్రహ్ముడు ఏ విధమైన ప్రవర్తనను అవలంబించెను?

Verse 19

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि

అప్పుడు బ్రహ్ముని సన్నిధిలో సావిత్రి ఏ ఏ వచనములు పలికెను? ముందే చెప్పబడినవైనా, దయచేసి సమస్తమును మరల విస్తారముగా వివరించుము.

Verse 20

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह

అక్కడ మీరు ఏమి చేశారు? అది కోపమా లేక క్షమయా? అక్కడ జరిగినది, అక్కడ చూసినది, నీవు చెప్పినది—అన్నిటినీ ఇక్కడ నాకు వివరించు।

Verse 21

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं

ఇక్కడ నేను విస్తారంగా, ఏదీ విడిచిపెట్టకుండా, పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ) యొక్క సమస్త కర్మలను వినదలచుకున్నాను; ముఖ్యంగా విధి (బ్రహ్మ) యొక్క పరమ యజ్ఞవిధానాన్ని।

Verse 22

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता

కర్మాల సరైన క్రమం, వాటి ఆరంభం, హోమక్రియ, అలాగే హోతా ఋత్వికునికి విధించిన భాగం—ఇవి మొదట ఎవరు స్థాపించారు?

Verse 23

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति

మరియు భగవాన్ విష్ణువు ఎవరి ద్వారా, ఏ విధంగా సహాయం చేశాడు? అలాగే అమర దేవతలు చేసినదేదైనా—అది మీరు చెప్పవలసినది।

Verse 24

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्

దేవలోకాన్ని విడిచి మీరు మర్త్యలోకానికి ఎలా వచ్చారు? అలాగే విధిపూర్వకంగా గార్హపత్య అగ్ని, అన్వాహార్య (దక్షిణ) అగ్ని మరియు దక్షిణాగ్నిని ఎలా స్థాపించారు?

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च

అతడు ఆహవనీయ అగ్ని, వేదిక, స్రువమును సిద్ధం చేశాడు; అలాగే ప్రోక్షణీ (ఛల్లే జలపాత్రం), స్రుచ్ (ఆహుతి చెంచా) మరియు ఆవభృథ్య (సమాప్తి శుద్ధి-స్నానక్రియ)ను కూడా ఏర్పాటుచేశాడు।

Verse 26

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि

హవ్యభాగాలను మోసే ముప్పై అగ్నులను అతడు ఎలా సృష్టించాడో, అలాగే హవ్యాన్ని భుజించే దేవతలను, కవ్యాన్ని భుజించే పితృదేవతలను కూడా సృష్టించాడు।

Verse 27

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि

తమ తమ భాగఫలాన్ని పొందుటకై యజ్ఞకర్మలో విధిపూర్వకంగా జరిగే యజ్ఞాలలో యూపాలు, సమిధలు, కుశ, సోమ, పవిత్రం (వడపోత) మరియు పరిధులు (ఆవరణ కఱ్ఱలు) కూడా ఉంటాయి।

Verse 28

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

బ్రహ్ముడు పూర్వకాలంలో యజ్ఞోపయోగ ద్రవ్యాలను ఎలా నిర్మించాడో, అలాగే అతడు పారమేష్ఠ్యమైన (పరమ సృష్టికర్త) కర్మచేత పురాతన కాలంలో ప్రకాశవంతంగా విరాజిల్లాడు।

Verse 29

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा

క్షణం, నిమేషం, కాష్ఠా, కళా మరియు త్రికాలము; అలాగే ముహూర్తాలు, తిథులు, మాసాలు, దినము మరియు సంవత్సరమును కూడా (అతడు నియమించాడు)।

Verse 30

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ఋతువులు, కాలసంయోగాలు, ప్రాచీన త్రివిధ ప్రమాణం; ఆయుష్షు, దేహక్షేత్రాలు (అంగ-ధాతువులు), క్షయం, లక్షణాలు, రూపసౌష్టవం।

Verse 31

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः

మూడు వర్ణాలు, మూడు లోకాలు, త్రైవిద్యం; మూడు పవకాలు (అగ్నులు) ఉన్నాయి. త్రికాలం, మూడు విధాల కర్మలు (యజ్ఞాది); మూడు వర్ణాలు, మూడు గుణాలు.

Verse 32

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां

స్రష్టా పరలోకాలను సృష్టించాడు; అలాగే అల్పచేతస్కుల కోసం ఇతర లోకాలను కూడా. ధర్మయుక్తుల గతి ఏమిటి? పాపకర్ముల గతి ఏమిటి?

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः

ఆయనే చాతుర్వర్ణ్యానికి మూలకారణం, ఆ చాతుర్వర్ణ్యానికి రక్షకుడు; చతుర్విద్యను తెలిసినవాడు, నాలుగు ఆశ్రమాలకు ఆశ్రయభూతుడు.

Verse 34

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्

యెవడు పరమ జ్యోతిగా శ్రుతిలో ప్రసిద్ధుడో, యెవడు పరమ తపస్సుగా శ్రుతిలో ప్రసిద్ధుడో; యెవడు ‘పరం’కూడా ‘పరతః’—అతీతమని ప్రకటించునో, వాడే పరమాత్మవంతుడు.

Verse 35

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्

ఆయనే లోకాల సేతువులలో సేతువు, పవిత్రకర్మలలో పరమ పవిత్రుడు; వేదవిద్వాంసులకు ఆయనే జ్ఞేయుడు, ప్రభవస్వభావులకూ ఆయనే ప్రభువు।

Verse 36

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्

ఆయనే సమస్త భూతాల ప్రాణశక్తిగా అవతరిస్తాడు; తేజస్సుగలవారిలో అగ్నిగా అవుతాడు. మనుష్యులలో మనస్సుగా, తపస్వులలో తపస్సుగా స్వయంగా నిలుస్తాడు.

Verse 37

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः

సునీతివంతుల ప్రవర్తన వినయమే, తేజస్సుగలవారి తేజస్సు కూడా (అదే); ఇలా సమస్తాన్ని సమగ్రంగా సృష్టిస్తూ లోకపితామహుడు బ్రహ్మ సృష్టిని ప్రవర్తింపజేశాడు.

Verse 38

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः

యజ్ఞం ద్వారా లభించే గతిని కోరుతూ అతని బుద్ధి యజ్ఞంలో ఎలా స్థిరపడింది? ఓ బ్రహ్మన్, ఇదే నా సందేహం—ఇదే నా పరమ సందేహం.

Verse 39

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते

దేవతలూ దైత్యులూ పరబ్రహ్మను ‘ఆశ్చర్యం’ అని కీర్తిస్తారు. ఆయన కర్మల వల్ల ఆశ్చర్యరూపంగా కనిపించినా, ఇక్కడ ఆయన తత్త్వస్వరూపమే చెప్పబడుతోంది.

Verse 40

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः

పులస్త్యుడు అన్నాడు—బ్రహ్మా విషయమునకూడా నీవు అడిగిన ప్రశ్నల భారము నిజముగా మహత్తరము. నా శక్తి మేరకు వివరిస్తాను; ఆ పరమ యశస్సుతో కూడిన వృత్తాంతమును వినుము.

Verse 41

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्

ఆయనను సహస్రముఖుడు, సహస్రనేత్రుడు, సహస్రచరణుడు అని వర్ణిస్తారు; సహస్రకర్ణుడుగాను, సహస్రహస్తములు గల అవ్యయుడుగాను చెబుతారు.

Verse 42

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

నేను ఆ ప్రభువును ఆరాధిస్తున్నాను—సహస్రజిహ్వుడు, సహస్రగుణ పరాక్రముడు, సహస్రములకు అతీతమైన పరమేశ్వరుడు; సహస్రంగా దానమిచ్చేవాడు, సహస్రముల ఆదిస్రోతస్వి, సహస్రభుజుడైన అవ్యయుడు.

Verse 43

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्

హవనం, సవనం (సోమనిష్పీడన కర్మ) అలాగే హవ్యం (ఆహుతి ద్రవ్యం) మరియు హోతా; పాత్రములు, పవిత్రీకరణ సాధనములు; వేదిక, దీక్ష, చరు (యజ్ఞాన్నం) మరియు స్రువ—ఇవి వైదిక యజ్ఞాంగములు.

Verse 44

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः

స్రుక్, సోమము (యాగ/ఆహుతి) మరియు అవభృథస్నానం; ప్రోక్షణీ, దక్షిణా మరియు ధనం; అధ్వర్యు, సామగ, విప్రుడు; సదస్యులు, సదనం (యజ్ఞశాల) మరియు సదః (యజ్ఞసత్రం)—ఇవన్నీ కూడా ఆయన ఏర్పరచెను.

Verse 45

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्

యూపము, సమిధలు మరియు కుశము, దర్వి, చమసములు, ఊఖలములు; ప్రాగ్వంశము, యజ్ఞభూమి, హోత మరియు ఏ బంధనరజ్జువో—ఇవన్నీ యజ్ఞాంగములుగా చెప్పబడినవి।

Verse 46

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा

హ్రస్వ (సంక్షిప్త) కర్మలు, అతిప్రమాణ (అతివిస్తార) ప్రమాణాలు, స్థిర ప్రమాణాలు; ప్రాయశ్చిత్తాలు, వాజయజ్ఞాలు; అలాగే స్థండిలములు మరియు కుశవిన్యాసములు—ఇవీ యజ్ఞవిధిలో పేర్కొనబడినవి।

Verse 47

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं

యే వాడు మంత్రమే, యజ్ఞమూ హవనమూ ఆయనే; అగ్నిలో అర్పితమైన భాగాన్ని స్వీకరించువాడు; భవుడు (శివుడు); అగ్రభోక్త, హోమభోక్త—శుభార్చిష్మంతుడు, ఉద్యతాయుధుడు।

Verse 48

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां

వేదవిదులైన విప్రులు ఇలా అంటారు—ఈ యజ్ఞమే శాశ్వత ప్రభువు. ఓ మహారాజా, మీరు అడుగుచున్న ఈ పుణ్యమైన దివ్యకథ—

Verse 49

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

ఏ ఉద్దేశ్యంతో భగవాన్ బ్రహ్మ భూమిపై యజ్ఞం నిర్వహించెనో—దేవమానవుల హితార్థముగా, లోకాల ప్రాభవం (ఉద్భవం) కొరకు।

Verse 50

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः

బ్రహ్మ, కపిలుడు, పరమేష్ఠీ కూడా; దేవగణములు, సప్తర్షులు; మరియు మహాయశస్సుగల త్ర్యంబకుడు (శివుడు) కూడ।

Verse 51

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

మహానుభావుడైన సనత్కుమారుడు, మహాత్ముడైన మనువు, భగవాన్ ప్రజాపతి—పురాతన దేవుడు—అప్పుడు దానిని ప్రవർത്തింపజేశాడు; వైశ్వానరాగ్ని సమానమైన దీప్త తేజస్సుతో జ్వలించాడు।

Verse 52

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा

పూర్వకాలంలో, కమలజుడు (బ్రహ్మ) ఆ కోటరంలో నిద్రించుచుండగా, పుష్కరంలో దేవతలు మరియు అలాగే ఋషిగణములు జన్మించిరి।

Verse 53

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं

ఇది మహాత్ముని ‘పౌష్కరక’ అనే ప్రాదుర్భావము; ఇక్కడే వేద-స్మృతులతో సుసంహితమైన పురాణము ఉపదేశింపబడుతుంది।

Verse 54

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

అప్పుడు శ్రుతిమయ ముఖముగల వరాహదేవుడు విరించి (బ్రహ్మ) ఎదుట ప్రాదుర్భవించాడు; సహాయార్థం దేవశ్రేష్ఠుడు వారాహరూపాన్ని ధరించాడు।

Verse 55

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः

పుష్కరంలో దానిని విస్తరింపజేసి ఆ తీర్థం ‘కోకాముఖం’ అని ప్రసిద్ధమైంది. దాని పాదాలు వేదాలు, దంతాలు యూపాలు, చేతులు క్రతువులు, ముఖం చితి (యజ్ఞవేది).

Verse 56

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः

ఆయన దివ్య మహాతపస్వి—అగ్నిజిహ్వుడు, దర్భమే రోమములు, బ్రహ్మనే శిరస్సు. ఆయన దృష్టి అహోరాత్రం; వేదాంగము, శ్రుతిభూషణము.

Verse 57

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

ఆయన ‘ఆజ్యనాసుడు’, ‘స్రువతుండుడు’; సామఘోష యొక్క మహానాదంతో మహిమగలవాడు. సత్యధర్మమయుడు, శ్రీమంతుడు, కర్మవిక్రమంతో సత్కృతుడు.

Verse 58

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः

ఆయన ధీరుడు; ఆయన నఖాలు ప్రాయశ్చిత్తకర్మలు. ఆయన మోకాళ్లు యజ్ఞపశువులు; ఆయన స్వరూపమే మఖం (యజ్ఞం). ఆయన అంత్రములు ఉద్గాతృ; ఆయన లింగం హోమం; ఫల-బీజాలలోని మహౌషధి-శక్తి ఆయనే.

Verse 59

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्

ఆయన అంతరంగా వాయువు, అంతరాత్మ; ఆయన మంత్రం, స్థైర్యం, ఆపః, స్ఫిక్, సోమం, శోణితం. ఆయన వేదస్కంధం, హవిర్గంధం; దేవులకు హవ్యమును, పితృలకు కవ్యమును అతి వేగంగా వహించువాడు.

Verse 60

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

ఆయన దేహము పూర్వాభిముఖమై ప్రకాశించెను; నానావిధ దీక్షలచే ఆరాధింపబడెను. ఆయన హృదయము దక్షిణాభిముఖము; మహాయోగి, మహాన్—స్వయంగా మహాసత్రస్వరూపుడు.

Verse 61

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः

ఉపాకర్మమూ ఇష్టియజ్ఞమూ వలన ఆయన మనోహరుడైయుండెను; పవిత్ర ప్రవర్గ్యముతో, దాని ‘ఆవర్త’ అలంకారముతో విభూషితుడు. ఛాయాపత్నీ సహాయంతో మణిమయ శిఖరంలా ఎత్తుగా ఉద్భవించెను.

Verse 62

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

సర్వలోకహితస్వరూపుడైన ఆయన తన దంష్ట్రతో భూమిని పైకి ఎత్తెను. ఆపై భూమిధరుడు ఆమెను స్వస్థానమునకు తీసికొని వచ్చి మళ్లీ స్థాపించెను.

Verse 63

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना

అనంతరం భూమిని ధరించిన తరువాత హరి నిర్వాణమునకు గమనించెను. ఈ విధంగా బ్రహ్మహితార్థమై భూమిని ధరించిన ఆదివరాహుడు ఈ కార్యమును సంపూర్ణం చేసెను.

Verse 64

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः

పూర్వము సముద్రజలములో మునిగిన భూమి పుష్కరమందు ఉద్ధరింపబడెను. శమదమములతో పరివృతుడై దివ్య కోకాముఖమందు స్థితుడైనవాడు వందనీయుడు.

Verse 65

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

ఆదిత్యులు, వసువులు, సాధ్యులు, మరుతులు మరియు ఇతర దేవగణాలతో కలిసి; విశ్వానికి సహాయకులైన రుద్రులతో కలిసి; అలాగే యక్షులు, రాక్షసులు, కిన్నరులతో కూడ (అక్కడ ఉన్నారు)।

Verse 66

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

దిశలు, ఉపదిశలతో కలిసి, భూమితో కలిసి, నదులు మరియు సముద్రాలతో కలిసి—(అన్నీ అక్కడే ఉన్నాయి); అలాగే శ్రీమంతుడైన బ్రహ్మ, చరాచర జగత్తుకు గురువు, బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడు (అక్కడ ఉన్నాడు)।

Verse 67

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह

అతడు ఇలా పలికెను—“హే విభో! ‘కోకాముఖ’ అనే ఈ తీర్థాన్ని నీవు ఎల్లప్పుడూ పరిరక్షించాలి; గోప్యంగా ఉంచాలి, మరియు ఇక్కడ యజ్ఞ సమయంలో దీనికి రక్షణ చేయాలి।”

Verse 68

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्

అప్పుడు అతడు బ్రహ్మతో—“హే భగవన్, అలాగే చేస్తాను” అని చెప్పెను. అనంతరం బ్రహ్మ, తన ఎదుట నిలిచిన దేవుడు విష్ణువును మళ్లీ సంభోదించెను।

Verse 69

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम

నీవే నా పరమ దేవుడు; నీవే నా పరమ గురువు. నీవే నా పరమ ధామం (ఆశ్రయం)—ఇంద్రాది దేవులకన్నా శ్రేష్ఠుడవైన సురోత్తమా!

Verse 70

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते

హే వికసించిన నిర్మల పద్మనేత్రా, హే శత్రుపక్షక్షయకర్తా! ఈ యజ్ఞముచేతను దానవులచేతను నా వినాశము యథావిధిగా జరుగుచున్నది.

Verse 71

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्

అట్లే నీవు చేయవలెను; ప్రణతుడైనవానికి నీకు నమస్కారము. విష్ణువు పలికెను—హే దేవేశా, భయము విడిచిపెట్టు; దానవులను నేను నాశనమునకు నడిపెదను.

Verse 72

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह

అంతమున విఘ్నకర్తలుగా నిలిచే యాతుధానులైనను అసురులైనను—వారందరినీ నేను సంహరించెదను. హే పితామహా, స్వస్తిగా నిలుచుము.

Verse 73

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश

ఇట్లు పలికి ఆయన అక్కడే నిలిచెను; సహాయముచేత ఆ క్షణము సక్రమముగా సిద్ధమైంది. శుభవాయువులు వీచెను, దశదిశలును ప్రసన్నమై నిర్మలమయ్యెను.

Verse 74

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः

అత్యంత ప్రకాశించే జ్యోతిష్యములు మరియు గ్రహములు చంద్రుని ప్రదక్షిణము చేసిరి. గ్రహములు ఏ విఘ్నమును కలిగించలేదు; సముద్రములును ప్రసన్నమై శాంతించెను.

Verse 75

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः

అప్పుడు భూమి పూర్తిగా ధూళిరహితంగా ఉండెను; జలములు సమస్తంగా హ్లాదకరములై యుండెను. నదులు తమ తమ మార్గములనే అనుసరించెను; సముద్రములు కూడ కలత చెందలేదు.

Verse 76

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्

మనుష్యుల ఇంద్రియములు శుభములై అంతరాత్మతో అనుసంధానమయ్యెను. శోకరహిత మహర్షులు వేదములను ఉచ్చస్వరముతో పఠించిరి.

Verse 77

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः

ఆ యజ్ఞములో హవిస్సు పాకమగుచుండగా అగ్నులు శుభముగా జ్వలించెను. ధర్మమునందు, సదాచారమునందు నిమగ్నులైన ప్రజలు హర్షితమనస్కులై యుండిరి.

Verse 78

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह

సత్యప్రతిజ్ఞుడైన విష్ణువు యొక్క అరిణిధనమైన వాక్యములను విని, దేవతలు అప్పుడు సమాగమమయ్యిరి—దానవులు, రాక్షసులతో కూడ.

Verse 79

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः

క్రమముగా అక్కడికి సమస్త భూత, ప్రేత, పిశాచములు వచ్చిరి. అలాగే గంధర్వ-అప్సరసలు, నాగములు, విద్యాధరగణములు కూడ వచ్చిరి.

Verse 80

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः

వృక్షములు మరియు ఔషధములు—చలించేవి, చలించనివి—బ్రహ్మాజ్ఞచే వాయుదేవుడు అన్ని దిక్కుల నుండీ తెచ్చెను।

Verse 81

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः

యజ్ఞపర్వతాన్ని చేరి దక్షిణదిక్కు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని ఆశ్రయించిన తరువాత, సమస్త దేవతలు ఉత్తరంగా మర్యాదాపర్వతంపై నిలిచిరి।

Verse 82

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ

ఆ మహాక్రతువులో గంధర్వులు, అప్సరసలు మరియు వేదపారంగత మునులు పశ్చిమదిక్కును ఆశ్రయించి అక్కడ నిలిచిరి।

Verse 83

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्

దేవనికాయములన్నీ, దానవులు మరియు అసురగణములు—అమర్షాన్ని వెనుకన పెట్టి—పరస్పరం సంతోషముతో ప్రీతిచెందిరి।

Verse 84

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा

వారందరూ ఋషులను పరిచర్య చేసి, బ్రాహ్మణులను శుశ్రూషించారు—ఋషులు, బ్రహ్మర్షులు, ద్విజులు మరియు దేవర్షులు కూడ।

Verse 85

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति

సర్వదిక్కుల నుండీ ప్రధాన రాజర్షులు సమంతతః సమాగమించారు. ఈ క్రతువులో యాజ్యుడైన దేవుడు ఎవరు, ఎవరికీ హవిస్సు అర్పించబడును?

Verse 86

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः

పశువులు, పక్షులు కూడా దాన్ని చూడాలనే తపనతో అక్కడికి వచ్చాయి. బ్రాహ్మణులు భోజనభాగం పొందాలని కోరుతూ, వర్ణానుక్రమంగా అందరూ సమాగమించారు.

Verse 87

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्

వరుణుడు స్వయంగా రత్నాన్ని ఇచ్చాడు; దక్షుడు స్వయంగా అన్నాన్ని సమర్పించాడు. వరుణలోకంనుండి వచ్చి, అతడు తానే అన్నాన్ని వండి పూర్తిగా సిద్ధం చేశాడు.

Verse 88

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः

వాయువు భక్ష్యవికారాలను నియంత్రిస్తాడు; దివాకరుడు రసాలను పచింపజేస్తాడు. సోముడు అన్నపాచనకర్త; బృహస్పతి మతిని ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 89

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा

ధనాధ్యక్షుడైన ధనదుడు (కుబేరుడు) ధనదానానికి అధిపతి, నానావిధ వస్త్రాలకు కూడా అధీశుడు. సరస్వతి నదులలో అగ్రగణ్య; గంగాదేవి నర్మదతో కూడి పూజ్య.

Verse 90

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च

ఇతర పుణ్యనదులు, అలాగే బావులు మరియు జలాశయాలు ఉన్నాయి—చెరువులు, కొలనులు, నానావిధ కుండాలు కూడా।

Verse 91

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः

ప్రధాన పర్వత ప్రస్రవణాలు, అనేక దేవనిర్మిత జలప్రవాహాలు కూడా ఉన్నాయి; అన్ని రకాల జలాశయాలు ఉన్నాయి, సముద్రాలు ఏడు అని లెక్క।

Verse 92

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः

లవణ, ఇక్షురసం, సురా, నెయ్యి, పెరుగు, పాలు, నిర్మల జల సముద్రాలతో కలిసి—పాతాళాలతో కూడిన ఏడు లోకాలు, నగరాలతో కూడిన ఏడు ద్వీపాలు।

Verse 93

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्

వృక్షాలు, లతలు, గడ్డి, కూరలు, ఫలాలు; అలాగే పృథివి, వాయువు, ఆకాశం, జలం, ఐదవది తేజస్సు/అగ్ని—ఇవి (ప్రకట తత్త్వాలు)।

Verse 94

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्

సర్వ శరీరధారులు, ధర్మశాస్త్రాలు, వేదభాష్యాలు మరియు సూత్రాలు—బ్రహ్మదేవుడు నిర్మించినదంతా (ఇందులో) చేరుతుంది।

Verse 95

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा

అప్పుడు బ్రహ్ముని పైతామహ యజ్ఞంలో, ఈ విధంగా సమస్తం యథావిధిగా ఏర్పాటైనప్పుడు—నిరాకారమైనది, సాకారమైనది; అత్యంత దేహధారిగా, దేహంలో దర్శనీయంగా, సమస్త ప్రకటనమంతా సమ్యగ్గా గ్రహింపబడింది।

Verse 96

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः

అక్కడ దేవతల సన్నిధిలో, ఋషుల సమాగమంలో, బ్రహ్ముని కుడి పార్శ్వంలో సనాతన విష్ణువు నిలిచెను।

Verse 97

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना

ఎడమ పార్శ్వంలో పినాకధారి, వరదాత, ప్రభువు రుద్రుడు నిలిచెను. అక్కడే మహాత్ముడు ఋత్విజులను (యజ్ఞపురోహితులను) నియమించెను।

Verse 98

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः

అక్కడ భృగువు హోతాగా ఎన్నుకోబడెను; పులస్త్యుడు ఉత్తమ అధ్వర్యువుగా నియమితుడయ్యెను. మారీచి ఉద్గాతగా, నారదుడు బ్రహ్మా (యజ్ఞ పర్యవేక్షక పురోహితుడు)గా నియమించబడెను।

Verse 99

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

అక్కడ సనత్కుమారుడు మొదలైన సభ్యులు ఉన్నారు; దక్షుడు మొదలైన ప్రజాపతులూ ఉన్నారు. బ్రాహ్మణులతో ప్రారంభమయ్యే సమస్త వర్ణాలూ అక్కడ సమవేతమయ్యాయి।

Verse 100

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते

బ్రహ్ముని సమీపంలో ఋత్విజుల ఎంపిక, నియామకం చేయబడింది; వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వారికి వస్త్రాభరణాలు సమకూర్చి నియమించాడు।

Verse 101

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः

ద్విజులు ఉంగరాలు, కటక/కర్ణాభరణాలు, మకుటాలతో అలంకరింపబడ్డారు; నాలుగు, రెండు, మరి పది—ఇలా వారు పదహారు ఋత్విజులు।

Verse 102

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह

ప్రణామాన్ని ముందుగా ఉంచి బ్రహ్ముడు మీ అందరినీ పూజించాడు; కాబట్టి ఈ యజ్ఞంలో మీరు అందరూ ఇక్కడ అతనిపై అనుగ్రహం చూపవలెను।

Verse 103

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं

ఈ సావిత్రీ నా భార్య; ఓ ద్విజులారా, మీరే నా శరణం. విశ్వకర్మను పిలిపించి బ్రహ్ముని శిరోముండనం చేయించండి।

Verse 104

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः

యజ్ఞంలో అతనికి విధించబడిన కర్మను శ్రేష్ఠ ద్విజులు విధివిధానంగా నిర్వహించారు; అలాగే దంపతుల మంగళార్థం కోసం ద్విజులు నారబట్ట వస్త్రాలను సమకూర్చారు।

Verse 105

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः

ఆ బ్రాహ్మణులు వేదఘోషమైన బ్రహ్మనాదంతో త్రివిష్టపాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేశారు; ఆయుధధారులైన క్షత్రియులు ఈ లోకాన్ని కాపాడుటకు నిలిచిరి।

Verse 106

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः

అక్కడ వైశ్యులు అనేక విధాల భక్ష్యపదార్థాలను సిద్ధం చేశారు; తరువాత రససమృద్ధిగా, ప్రాచుర్యంతో కూడిన భక్ష్యమూ భోజ్యమూ తయారయ్యాయి.

Verse 107

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः

మునుపెన్నడూ వినని, చూడని దానిని చూచి ప్రజాపతి సంతోషించాడు; సర్వశక్తిమంతుడైన సృష్టికర్త వైశ్యులకు ‘ప్రాగ్వాట’ అనే నామం ప్రసాదించాడు.

Verse 108

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं

ఇక్కడ శూద్రులు ఎల్లప్పుడూ ద్విజుల పాదసేవ చేయవలెను—పాదప్రక్షాళనం చేయుట, వారి భోజనోచ్ఛిష్టాన్ని స్వీకరించుట, మిగిలినదాన్ని శుభ్రపరచుట।

Verse 109

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः

వారూ ఆ సమయంలో అక్కడ అలాగే చేశారు. అప్పుడు పితామహ బ్రహ్మ మళ్లీ వారితో ఇలా అన్నాడు—“సేవార్థం మిమ్మల్ని నేను నాల్గవ పదంలో నియమించితిని.”

Verse 110

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्

“మీ వంటి వారు మూడువర్గాలకు శుశ్రూష చేయాలి—ద్విజులకు, క్షత్రబంధువులకు, స్వబంధువులకు,” అని చెప్పి బ్రహ్మదేవుడు అలాగే ఆచరించాడు।

Verse 111

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्

ఆయనే ద్వారాధ్యక్షుడు; అలాగే శక్రుడు (ఇంద్రుడు); వరుణుడు రసదాత; వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) ధనదాత; పవనుడు (వాయువు) గంధదాత।

Verse 112

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः

ప్రభుత్వంలో మాధవుడు ప్రకాశాన్ని కలిగించే సూర్యరూపంగా స్థితుడై ఉన్నాడు; సోముడు—వారికి సోమరసాన్ని ప్రసాదించేవాడు—వారి వామపక్ష మార్గాన్ని ఆశ్రయించాడు।

Verse 113

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता

ఆ వరాంగన సావిత్రి భార్యగా సత్కరింపబడింది; అధ్వర్యు ఆమెను పిలిచాడు—“రా దేవీ, త్వరగా రా, ఆలస్యం చేయకు।”

Verse 114

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

అన్ని పవిత్ర అగ్నులు ప్రజ్వలించాయి, దీక్షాకాలం సమీపించింది; కానీ ఆమె అవసరమైన కార్యాల్లో వ్యగ్రంగా ఉండి రాలేదు—స్త్రీ స్వభావం అట్లాంటిదని చెప్పబడింది।

Verse 115

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु

ఇక్కడ ద్వారమున నేను ఏ అలంకారమును చేయలేదు. అయితే గోడలపై విచిత్ర అలంకార చిత్రాలను వేశాను, ప్రాంగణమున స్వస్తికాన్ని గీశాను.

Verse 116

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या

ఇక్కడ పాత్రల ప్రక్షాళనం ఏమాత్రం చేయలేదు; అందువల్ల నారాయణుని భార్య లక్ష్మీ ఈరోజు కూడా రాలేదు.

Verse 117

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा

అగ్నికి భార్య స్వాహా; యమునికి ధూమ్రోర్ణా. అలాగే వరుణునికి వారుణీ, వాయువుకు గౌరీ, అలాగే సుప్రభా (భార్యలు).

Verse 119

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा

ఋద్ధి వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) యొక్క భార్య; శంభువు (శివుడు) యొక్క గౌరీ జగత్ప్రియ. అలాగే మేధా, శ్రద్ధ, విభూతి, అనసూయ, ధృతి, క్షమా (అనేవి) కూడా.

Verse 120

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः

గంగా, సరస్వతి, అలాగే నాద్యా నదికి వెళ్లిన కన్యలు; ఇంద్రాణి మరియు చంద్రుని భార్య రోహిణి—శశికి ప్రియమైనది—(కూడా ఉన్నారు).

Verse 121

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह

వసిష్ఠుని భార్య అరుంధతి, సప్తర్షుల భార్యలు, అలాగే అత్రి భార్య అనసూయా మరియు ఇక్కడి ఇతర సతీమణులు (వర్ణించబడుతున్నారు)।

Verse 122

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं

కోడళ్లు, కుమార్తెలు, స్నేహితులు, అలాగే సోదరీమణులు—ఈ రోజు వారిలో ఎవ్వరూ రాలేదు. అందుకే నేను ఇక్కడ చాలాకాలంగా ఎదురుచూస్తూ నిలిచాను.

Verse 123

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

ఆ స్త్రీలు వచ్చేవరకు నేను ఒంటరిగా వెళ్లను. నీవు వెళ్లి విరంచి (బ్రహ్మ)కు తెలియజెప్పి, అంతవరకు ఇక్కడ కొద్దిసేపు నిలిచి ఉండు.

Verse 124

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते

వారందరితో కలిసి నేను త్వరగా వస్తున్నాను; ఓ మహామతీ, సమస్త దేవతలతో పరివృతమై శోభతో నేను చేరుతున్నాను.

Verse 125

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः

మీరు పరమస్థితిని పొందుతారు—ఇందులో నాకు సందేహం లేదు. ఇలా చెప్పుచుండగా అధ్వర్యుడు (యజ్ఞపూజారి) బ్రహ్మను విడిచి వచ్చెను.

Verse 126

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम

హే దేవా! సావిత్రి వ్యాకులమై గృహకర్మాలలో నిమగ్నమై ఉంది. ఆమె సఖులు రాకముందు నేను రాను.

Verse 127

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह

హే ప్రభూ! నేను ఇలా చెప్పాను; కాలమూ గడుస్తోంది. కాబట్టి ఈ రోజు మీకు నచ్చినదాన్ని వెంటనే చేయండి, హే పితామహా.

Verse 128

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय

ఇలా చెప్పబడిన బ్రహ్మ కొంత కోపంతో ఇలా అన్నాడు—“హే శక్రా! నా కోసం త్వరగా ఇక్కడ మరో భార్యను తీసుకురా.”

Verse 129

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय

యజ్ఞం ఎలా సాగుతుందో, తగిన కాలం లేకుండా అది జరగదో, అలాగే నీవు కూడా విధి ప్రకారం త్వరగా ఏదైనా స్త్రీని ఇక్కడికి తీసుకురా.

Verse 130

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह

నా యజ్ఞం పూర్తయ్యే వరకు ఈ విషయంపై మాట్లాడాలని మనసులో పెట్టుకోకు. ఇక్కడ క్రతువు ముగిసిన తరువాత నేను ఆమెను మళ్లీ విడుదల చేస్తాను.

Verse 131

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः

అలా చెప్పబడిన తరువాత శక్రుడు (ఇంద్రుడు) సమస్త భూమండలమంతా సంచరించాడు. అక్కడ అతడు చూసిన స్త్రీలందరూ పరపురుషుల భార్యలే అయ్యారు.

Verse 132

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी

ఒక ఆభీర కన్య—రూపసంపన్న, సుందర నాసికతో, చారునేత్రాలతో—కనిపించింది. ఆమె దేవి కాదు, గంధర్వీ కాదు, అసురీ కాదు, పన్నగకన్య కూడా కాదు.

Verse 133

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्

ఆమెలాంటి కన్య ఎక్కడా లేదు; ఆమె శ్రేష్ఠ సుందరి. ఇంద్రుడు ఆ సుచారువంగిని మరొక శ్రీదేవిలా దర్శించాడు.

Verse 134

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्

ఐశ్వర్యం, రూపసంపద మనోవృత్తిని సంకోచింపజేస్తాయి. ఎక్కడైనా ఏదైనా విశిష్టత లభిస్తే, అది కూడా ఏదో వస్తువు సౌందర్యం వలననే కలుగుతుంది.

Verse 135

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्

అప్పుడు ఆ తన్వంగి ఆ శ్రేష్ఠుణ్ణి ఆ దేహానికే సన్నిహితంగా సంలగ్నమై ఉన్నట్లు చూసింది. ఆమెను చూసి అతడు మనసులో ఆలోచించాడు—“ఈమె కన్య (వివాహయోగ్య) అయితే…”

Verse 136

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः

ఆయనకన్నా అధిక పుణ్యవంతుడూ సౌభాగ్యవంతుడూ ఈ భూమిపై మరొక దేవుడు లేడు. ఈ స్త్రీరత్నమైన సేయాను పితామహుడు బ్రహ్మ సద్గుణవతి భాగ్యాకు ప్రసాదించాడు।

Verse 137

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां

“ఆమె నిజంగా అనురాగిణి అయితే నా ఈ శ్రమ ఫలిస్తుంది।” అని చెప్పి అతడు ఆమెను చూచెను—నీలమేఘంలా, కనకకమలంలా, ఎర్ర ప్రవాళంలా ప్రకాశించుచున్నదిగా।

Verse 138

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव

ఆమె అవయవాల నుండి—కేశములలో, గండదేశములో, క్షణమాత్రం కంపించే అధరములో—కాంతి విరాజిల్లెను; అది మదనుని అశోకవృక్షంలో కొత్తగా మొలిచిన మొగ్గవలె।

Verse 139

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता

హృదయం కామాగ్నితో దగ్ధమై, నేత్రాలు అగ్నిశిఖలవలె జ్వలించుచుండగా—అటువంటి అపూర్వ రూపాన్ని ముందుగా చూడకుండానే ధాత ఆమెను ఎలా సృష్టించగలడు?

Verse 140

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं

నేను నా బుద్ధితో సృష్టి-నైపుణ్యపు పరమ మార్గాన్ని కల్పించుకున్నానంటే, ఈ రెండు ఉత్తుంగ శిఖరాలవంటి సృష్టులను చూస్తూ నాకు కలిగే ఆనందం నిజంగా మహత్తరమే।

Verse 141

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्

స్తనదర్శనమాత్రాన ఎవరి హృదయంలో కదలిక కలగదు? అయినా ఈ దేహం రాగంతో గాయపడింది; అధరం మాత్రం స్పష్టంగా నేత్రాలను ఆకర్షిస్తుంది।

Verse 142

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते

అయినప్పటికీ సేవించువానికి ఇది నిర్వాణాన్ని ప్రసాదిస్తుంది; వంకరగా, మలినమైన ఆమలకంలాంటి గుణాలతో ప్రవహించినా సుఖాన్ని అర్పిస్తుంది।

Verse 143

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ

అధిక సౌందర్యాశ్రయంతో దోషమూ గుణంలా కనిపిస్తుంది; నేత్రాల అలంకృత కోణాలు যেন చెవుల సమీపానికి చేరినట్లున్నాయి।

Verse 144

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ

తత్త్వవేత్తలు చెబుతారు—దేహస్థితి చైతన్యం కారణం నుంచే ఉద్భవిస్తుంది; చెవులకు అలంకారం నేత్రాలు, నేత్రాలకు ఆధారం ఈ రెండూ—శ్రవణం।

Verse 145

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि

ఇక్కడ కుండలం, అంజనం—రెండింటికీ ఏ మాత్రం చోటు లేదు; కటాక్షాలు హృదయంలో ద్వంద్వ విభజన కలిగించడం యుక్తం కాదు।

Verse 146

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः

ఇక్కడ నీతో సంబంధమున్నవారు దుఃఖభాగులు ఎలా అవుతారు? ప్రాకృత గుణాల వికారం కూడ సంపూర్ణ సౌందర్యాన్ని పొందుతుంది।

Verse 147

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता

హే వృద్ధా! ఈ వందల క్షణాలలో నేను ఈ సంపదను చూచితిని. రూపోత్పత్తిలో ధాత ఆమెయందు నైపుణ్య పరమసీమను ప్రదర్శించాడు।

Verse 148

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः

ఆమె కళాత్మక హావభావాలతో పురుషుల మనస్సును స్నేహభరితం చేస్తుంది. అతడు ఇలా ఆలోచించుచుండగా ఆమె రూపం అతని కాంతిని అపహరించింది।

Verse 149

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्

ఆమెను—కొత్త బంగారంలా కాంతిమంతురాలిని, పద్మపత్రంలా దీర్ఘనేత్రాలదానిని—చూచి అతని దేహం నిరంతరం పులకరింతలతో కప్పబడింది।

Verse 150

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा

దేవులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులలో నేను అనేక స్త్రీలను చూచితిని; కాని ఇంతటి రూపసంపద ఎవరియందు లేదు।

Verse 151

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः

త్రిలోకాంతర్గతమైన యావత్తు తత్త్వాలను వాటి ప్రధాన స్వరూపంగా సంగ్రహించి, విధాత ఈ సృష్టి రూపానికి స్థిరమైన స్థితిని ఏర్పరచెను।

Verse 152

इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि

ఇంద్రుడు పలికెను—నీవెవరు? ఎవరిది (కుమార్తె గానీ భార్య గానీ) నీవు? ఎక్కడి నుంచి వచ్చితివి, ఓ సుభ్రూ, చెప్పుము. నీవు ఒంటరిగా వీధి మధ్యలో ఎందుకు నిలిచియున్నావు?

Verse 153

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्

నీవు నీ అవయవాలపై ధరించిన ఆభరణాలు నిన్ను అలంకరించవు; నిజానికి నీవే ఆ ఆభరణాలకు అలంకారమై ఉన్నావు।

Verse 154

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने

నీవు దేవి కాదు, గంధర్వీ కాదు, అసురీ కాదు, పన్నగకన్య కూడా కాదు; నీ వంటి కిన్నరీని నేను ఇంతకు ముందు చూడలేదు. ఓ సులోచనే, నీవెట్లాంటి సత్త్వం?

Verse 155

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती

నేను ఎన్నిసార్లు పలికినను, నీవెందుకు సమాధానం ఇవ్వవు? అప్పుడు ఆ కన్య లజ్జతో నిండిపోయి వణుకుతూ శక్రునితో పలికెను।

Verse 156

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्

హే వీరా, నేను గోపకన్యను; ఇక్కడ గోరసాన్ని విక్రయిస్తున్నాను. ఇది శుద్ధమైన తాజా నవనీతం, ఇది కల్తీ లేని దధి.

Verse 157

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्

హే పరంతపా, ఇక్కడ దధి ఉంది, తక్రం ఉంది, రసం కూడా ఉంది. నీకు ఏది కావాలో చెప్పు; కోరినదాన్ని తీసుకో.

Verse 158

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

ఇలా చెప్పబడినప్పుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ఆమె చేతిని బలంగా పట్టుకొని, విశాలాక్షిని బ్రహ్మ ఉన్న చోటికి తీసుకెళ్లాడు.

Verse 159

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्

అతడు ఆమెను తీసుకెళ్తుండగా ఆమె తండ్రి-తల్లిని పిలుచుకుంటూ విలపించింది—“హా తండ్రీ! హా తల్లీ! హా అన్నా! ఈ మనిషి నన్ను బలవంతంగా తీసుకెళ్తున్నాడు!”

Verse 160

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते

నీకు నాతో ఏ అవసరం ఉన్నా, నా తండ్రిని నన్ను అడుగు. ఆయన నిశ్చయంగా నన్ను నీకు ఇస్తాడు; నీవు చెప్పింది సత్యమే.

Verse 161

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल

భక్తివత్సలుడైన భర్తను ఏ కన్య కోరదు? హే ధర్మనిష్ఠ ప్రియుడా, నా తండ్రి నీకు ఇవ్వనిదేమీ లేదు।

Verse 162

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते

శిరస్సు వంచి ఆయనను ప్రసన్నం చేస్తాను; ఆయన తృప్తుడైతే నన్ను నీకు ఇస్తాడు. కానీ తండ్రి మనస్సు తెలియక నేను నన్ను నీకు ఎలా అర్పించగలను?

Verse 163

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति

మహా ధర్మం నశిస్తుంది; అందుకే నిన్ను ప్రసన్నం చేయను. తండ్రి నన్ను నీకు ఇస్తేనే నేను నీ వశమవుతాను।

Verse 164

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले

ఇలా పలికిన ఆమెను శక్రుడు అప్పుడు అక్కడికి తీసుకెళ్లాడు. బ్రహ్మ ముందర నిలిపి, పరిహాసార్థంగా అన్నాడు—“హే అబలే, నా చేత…”।

Verse 165

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्

“హే విశాలాక్షీ, నిన్ను ఇక్కడికి తీసుకొచ్చారు; హే సువర్ణినీ, దుఃఖించకు. ఆ గోపకన్యను—గౌరవర్ణతో మహాతేజస్సుతో—చూసి (అతడు) ఇలా అన్నాడు.”

Verse 166

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्

అతడు ఆమెను సాక్షాత్ లక్ష్మీదేవియే అని భావించాడు—పద్మనయన; ఆమె పీన వక్షస్థలం తప్త స్వర్ణభిత్తి కాంతివలె మెరిసింది।

Verse 167

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्

అతనిని చూసి—మత్త ఏనుగు తొండంలా వృత్తాకారమైన తొడలు, ఎత్తైన గోర్లు ఎర్ర కాంతితో మెరుస్తూ ఉండగా—ఆమె కూడా తాను మన్మథాధీనంగా కదులుతున్నానని భావించింది।

Verse 168

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत

ఆ లక్ష్యప్రాప్తి కోసం ఏ భావంతో ఆమె మనస్సు అంతగా లీనమై ఉన్నదో కనిపిస్తుంది. దానం చేసే వేళ ఆ గోపకన్య కూడా తానె అధిపతినని భావించింది।

Verse 169

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि

నా సౌందర్యాది కారణంగా ఇతడు పట్టుదలతో నన్ను స్వీకరించదలచితే, భూమిపై నాకంటే ధన్యురాలు మరెవ్వరు సుమంగళి లేరు।

Verse 170

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्

ఇతనివల్లనే నేను ఇక్కడికి తీసుకురాబడి మీ దృష్టిగోచరమయ్యాను. దీనిని విడిచితే మరణం; విడవకపోతే సుఖమయ జీవితం।

Verse 171

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः

ఈ అవమానమువలన నేను శప్తరూపమై, దుఃఖదాయినిగా కావాలి; ఈ కన్నుతో కూడ నేను స్త్రీప్రసాదం వలననే దర్శనమగుచున్నాను।

Verse 172

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्

ఆమె కూడా ధన్యురాలే—సందేహం లేదు; మరి ఆయన ఆలింగనం చేసే ఆమె ఎంత అధిక ధన్యురాలు! ఎందుకంటే ఆయన సమస్త జగత్తునే తన రూపముగా ధరించినవాడు, అయినా భిన్న భిన్న అవతారాలలో వేరువేరుగా సంచరించునట్లు కనిపించును।

Verse 173

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा

ఇక్కడ ఒకే స్థలమందు సంకేంద్రీకృతమైన ఆ లావణ్యం విశ్వయోని చేత ప్రకటింపబడెను. ఆమెకు స్మరుడే తగిన ఉపమ; ఆమె కాంతి మन्मథుని తేజస్సుతో సమానము.

Verse 174

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते

ఈ శోకం తృణీకరణ వలననే; తండ్రి తల్లి కారణం కాదు. ఆయన నన్ను స్వీకరించడు, నాతో స్వల్పంగా మాత్రమే మాటలాడుతాడు.

Verse 175

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी

ఆమెను ఇలా అనుస్మరించుట వలన శోకజన్య మృతి కలుగును; భార్య నిర్దోషిణి అయినప్పటికీ, ఈ స్త్రీ ఇలాంటి విధంగా త్వరగా వెళ్లిపోవును.

Verse 176

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्

ఆయన ముఖాన్ని దర్శించగానే—శుద్ధ కమలసమాన కాంతితో ప్రకాశిస్తూ, స్తనాలపై మణివలె మెరుస్తూ—నా మనస్సు గాఢ ధ్యానంలో లీనమైంది।

Verse 177

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्

ఈ దేహస్పర్శ-సంయోగాన్ని నీవు ముఖ్యమని భావించకపోతే, తాకుతూ తిరుగుతున్నప్పటికీ ‘శరీరం పూర్తిగా అసత్యం’ అని నీవు నిజంగా చెప్పలేవు।

Verse 178

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्

లేదా ఇందులో అతనికి దోషం లేదు; ఎందుకంటే నీవు యదృచ్ఛానుసారంగా ప్రవర్తించేవాడివి. నిశ్చయంగా నీవు దోచబడినవాడివి; స్మరించు, నీ ప్రియ రతిని రక్షించు।

Verse 179

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्

అతడు కనిపించే ఆ రూపసౌందర్యంతో నిన్ను మించినవాడిగా, కామదేవునికన్నా అధికుడిగా నిలుస్తున్నాడు. ఓ నా మనోరత్నమా, అతడు నా సర్వస్వాన్ని దృఢంగా హరించాడు।

Verse 180

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते

హే శశచిహ్నధారి చంద్రా! నీ ముఖంలో కనిపించే ఆ శోభ ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఎందుకంటే సంపూర్ణంగా నిష్కలంకమైన దానితో ఏ సకల వస్తువుకూ సంపూర్ణ ఉపమానం యుక్తం కాదు।

Verse 181

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः

ఆయన నేత్రాలకు పద్మమూ సమానరూపతను పొందుతుంది; ఆయన కర్ణయుగళం జలశంఖములవలె ఉపమను పొందుతుంది।

Verse 182

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्

పగడమూ ఆయన అధరసౌందర్యానికి నిజమైన ఉపమ కాదే; ఎందుకంటే ఆయన అంతరంలో అమృతం నిలిచి, అది నిశ్చయంగా నిరంతరం పొంగిపొర్లుతుంది।

Verse 183

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः

వందల జన్మాంతరాలలో నేను ఏదైనా శుభకర్మ చేసినయెడల, ఆ ప్రసాదఫలంతో ఈయనే మళ్లీ నా భర్తగా కావాలి—నేను కోరినవాడు।

Verse 184

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः

ఆ గోపకన్య ఆందోళనచింతలతో వ్యాకులంగా ఉన్నంతలో, యజ్ఞార్థంగా బ్రహ్మ హరిని త్వరగా అత్యవసర వచనాలతో సంబోధించాడు।

Verse 185

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्

ప్రభో, ఈ మహాభాగ్య దేవి ‘గాయత్రీ’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి. ఇలా చెప్పబడినప్పుడు విష్ణువు బ్రహ్మతో ఈ విధంగా పలికెను।

Verse 186

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्

కాబట్టి హే జగత్ప్రభో! నేను ఇచ్చిన ఈ కన్యను నేడు వివాహం చేసుకో. గాంధర్వ వివాహమునే జరగనివ్వు; మరెన్నో ప్రత్యామ్నాయాలు ఆలోచించి దీర్ఘంగా ఆలస్యం చేయకు।

Verse 187

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

హే దేవాద్యా! ఎలాంటి సందేహం లేకుండా ఆమె చేతిని గ్రహించు. గాంధర్వ వివాహముతో పితామహుడు బ్రహ్మ కూడా పూర్వం స్వయంగా ఆమెను వరించాడు।

Verse 188

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय

ఆమెను పొందిన తరువాత బ్రహ్మా శ్రేష్ఠ అధ్వర్యువుతో ఇలా అన్నాడు—“నేనే ఆమెను నీ భార్యగా చేసితిని; నా నివాసములో ఆమెను స్థాపించు।”

Verse 189

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

జింక కొమ్ములు ధరించి, క్షౌమ వస్త్రముతో ముసుగుపడిన ఆ బాలికను అప్పుడు వేదపారంగత ఋత్వికులు పత్నీశాలకుకు తీసుకువెళ్లారు।

Verse 190

औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते

ఉదుంబర కట్టె దండం ధరించి, మృగచర్మముతో ఆవరించుకొని బ్రహ్మా అప్పుడు మహాధ్వర యజ్ఞములో తన స్వధామ తేజస్సుతోనే విరాజిల్లుతాడు।

Verse 191

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्

అనంతరం వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులు భృగుమునితో కలిసి హోత్రక్రియను ప్రారంభించారు. వారు ఆ సమయంలో వేదోక్త కర్మలను విధివిధానంగా నిర్వహించారు. ఈ విధంగా పుష్కరంలో ఆ యజ్ఞం సహస్ర యుగాల వరకు కొనసాగింది.