Adhyaya 97: The Glory of Rudra: The Origin of the Kapālamocana Pilgrimage Site and Rudra’s Expiatory Vow

Verse 1

॥ अथ रुद्रमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ अथ रुद्रव्रतोत्पत्तिं शृणु देवि वरानने ॥ येन ज्ञातेन पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥

आता रुद्र-माहात्म्य. वराह म्हणाले—हे वरानने देवी, आता रुद्रव्रताची उत्पत्ती ऐक; ते जाणल्याने पापांतून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही.

Verse 2

ब्रह्मणा तु यदा सृष्टः पूर्वं रुद्रो वरानने ॥ तृतीये जन्मनि विभुः पिङ्गाक्षो नीललोहितः ॥

हे वरानने, ब्रह्म्याने जेव्हा प्रथम रुद्राची सृष्टी केली, तेव्हा तिसऱ्या जन्मी तो विभू ‘पिंगाक्ष’ व ‘नीललोहित’ म्हणून प्रकट झाला.

Verse 3

तदा कौतूहलाद्ब्रह्मा स्कन्धे तं जगृहे प्रभुः ॥ स्कन्धारूढस्तदा रुद्रो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥

तेव्हा कौतूहलाने प्रभू ब्रह्म्याने त्याला आपल्या खांद्यावर घेतले. त्या वेळी अव्यक्त-जन्म असलेल्या ब्रह्म्याच्या खांद्यावर रुद्र आरूढ झाला.

Verse 4

जन्मतश्च शिरो यद्धि पञ्चमं तज्जगाद ह ॥ मन्त्रंाथर्वणं रुद्रो येन सद्यः प्रमुच्यते ॥

आणि शिराविषयी त्याने ते ‘पाचवे’ असे सांगितले. मग रुद्राने अथर्वण मंत्र उपदेशिला, ज्याने तत्काळ मुक्ती मिळते.

Verse 5

कपालिन् रुद्र बभ्रोऽथ भव कैरात सुव्रत ॥ पाहि विश्वं विशालाक्ष कुमार वरविक्रम ॥

हे कपालिन्, हे रुद्र, हे बभ्रु; हे भव, हे कैरात, हे सुव्रत—हे विशालाक्ष, हे वरविक्रम कुमार, या विश्वाचे रक्षण कर।

Verse 6

एवमुक्तस्तदा रुद्रो भविष्यैर्नामभिर्भवः ॥ कपालशब्दात्कुपितस्तच्छिरो विचकर्त्त ह ॥

असे संबोधिल्यावर रुद्र—भव—याला पुढे प्रसिद्ध होणाऱ्या नामांनी आवाहन केले गेले. ‘कपाल’ या शब्दाने क्रुद्ध होऊन त्याने ते शिर तेव्हा छेदिले, असे कथन आहे।

Verse 7

वामाङ्गुष्ठनखेनाद्यं प्राजापत्यं विचक्षणः ॥ तन्निकृत्तं शिरो धात्री हस्तलग्नं बभूव ह ॥

विचक्षण (रुद्र) ने डाव्या अंगठ्याच्या नखाने प्रजापतीचे आद्य मस्तक छेदिले. हे धात्री, ते कापलेले शिर त्याच्या हाताला चिकटून राहिले, असे म्हणतात।

Verse 8

तस्मिन्निकृत्ते शिरसि प्राजापत्यं त्रिलोचनः ॥ ब्रह्माणं प्रयतो भूत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥

प्रजापतीचे शिर कापले गेल्यावर त्रिनेत्री रुद्र संयत होऊन सावधपणे ब्रह्माला वचन बोलला।

Verse 9

रुद्र उवाच ॥ कथं कपालं मे देव करात्पतति सुव्रत ॥ नश्यते च कथं पापं ममैदद्वद सुव्रत ॥

रुद्र म्हणाला—हे देव, हे सुव्रत, माझ्या हातातून हे कपाल कसे पडेल? आणि माझे हे पाप कसे नष्ट होईल? हे सुव्रत, मला ते सांग।

Verse 10

एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना ॥ आजगाम गिरिं गन्तुं माहेन्द्रं पापनाशनम् ॥

अव्यक्तमूर्ती ब्रह्म्याने असे सांगितल्यावर, रुद्र पापनाशक माहेन्द्र पर्वताकडे जाण्यास निघाले।

Verse 11

तत्र स्थित्वा महादेवस्तच्छिरो बिभिदे त्रिधा ॥ तस्मिन् भिन्ने पृथक्केशान्गृहीत्वा भगवान्भवः ॥

तेथे थांबून महादेवांनी ते कपाल तीन भागांत फोडले; ते विभक्त झाल्यावर भगवान् भवांनी केश वेगवेगळे घेतले।

Verse 12

यज्ञोपवीतं केशं तु महास्थ्नाक्षमणींस्तथा ॥ कपालशकलं चैकमसृक्पूर्णं करे स्थितम् ॥

आणि त्यांनी यज्ञोपवीत, केश तसेच महान् रुद्राक्षमाळाही घेतली; आणि रक्ताने भरलेला कपालाचा एक तुकडा त्यांच्या हातात राहिला।

Verse 13

अपरं खण्डशः कृत्वा जटाजूटे न्यवेशयत् ॥ एवं कृत्वा महादेवो बभ्रामेमां वसुन्धराम् ॥

दुसरा भाग तुकडे तुकडे करून त्यांनी जटाजूटात ठेवला; असे करून महादेव या वसुंधरेवर भ्रमण करू लागले।

Verse 14

सप्तद्वीपवतीं पुण्यां मज्जंस्तीर्थेषु नित्यशः ॥ समुद्रे प्रथमं स्नात्वा ततो गङ्गां व्यगाहत ॥

सप्तद्वीपवती त्या पुण्य पृथ्वीवर ते नित्य तीर्थांत स्नान-निमज्जन करीत; प्रथम समुद्रात स्नान करून नंतर गंगेत अवगाहन केले।

Verse 15

वितस्तां चन्द्रभागां च गोमतीं सिन्धुमेव च ॥ तुङ्गभद्रां तथा गोदामुत्तरे गण्डकीं तथा ॥

त्यांनी वितस्ता, चंद्रभागा, गोमती व सिंधू; तसेच तुंगभद्रा व गोदा, आणि उत्तरेकडे गंडकी नदीचेही दर्शन घेतले।

Verse 16

नेपालं च ततो गत्वा ततो रुद्रमहालयम् ॥ ततो दारुवनं गत्वा केदारगमनं पुनः ॥

त्यानंतर तो नेपाळला गेला, मग रुद्राच्या महान आलयास पोहोचला; पुढे दारुवनास जाऊन पुन्हा केदारकडे प्रस्थान केले।

Verse 17

महेश्वरं ततो गत्वा गयां पुण्यामथागमत् ॥ तत्र फल्गुकृतस्नानः पितॄन्सन्तर्प्य यत्नतः ॥

त्यानंतर महेश्वरास जाऊन तो पुण्य गयेस पोहोचला। तेथे फल्गू नदीत स्नान करून त्याने यत्नपूर्वक पितरांना तर्पणादि अर्पणांनी संतुष्ट केले।

Verse 18

परिधानं तु कौपीनं नग्नः कापालिकोऽभवत् ॥ भ्रमतः परिधानं तु कौपीनं रशनागतम् ॥

त्याचे परिधान फक्त कौपीन होते; नग्नवत् तो कापालिक झाला. भ्रमण करताना तेच कौपीन—त्याचे वस्त्र—कंबरेला रज्जूने बांधले गेले।

Verse 19

तस्मिंस्तु पतिते देवि नग्नः कापालिकोऽभवत्॥

हे देवी, ते (कपाल) पडताच तो नग्न कापालिक झाला।

Verse 20

पुनरब्दद्वयं भ्रान्तस्तीर्थे तीर्थे हरः स्वयम्॥ कपालं त्यक्तुकामः सन् तद्धस्तात्तत्तु नापतत्॥

पुन्हा दोन वर्षे स्वयं हर (शिव) तीर्थोतीर्थे भ्रमण करीत राहिला. कपाल टाकावे असे वाटूनही ते त्याच्या हातातून पडले नाही.

Verse 21

पुनरब्दद्वयं भ्रान्तो ब्रह्माण्डं तीर्थकारणात्॥ तीर्थेतीर्थे हरः स्नात्वा कपालं त्यक्तुमिच्छति॥

तीर्थांच्या कारणाने पुन्हा दोन वर्षे तो ब्रह्मांडात भ्रमण करीत राहिला. हर (शिव) प्रत्येक तीर्थात स्नान करून कपाल त्यागू इच्छित होता.

Verse 22

त्यजतोऽपि न तद्धस्ताच्छ्यवते भूतधारिणि॥ ततोऽब्दमेकं बभ्राम हिमवत्पर्वते शुभे॥

हे भूतधारिणी (देवी), टाकू पाहत असूनही ते त्याच्या हातातून सरकले नाही. मग तो शुभ हिमवत् पर्वतावर एक वर्ष भ्रमण करीत राहिला.

Verse 23

ततोऽन्यद्वर्षमेकं तु वर्तते हिमवद्गिरौ॥ भ्रमतो विभ्रमो जातस्त्रिणेत्रस्य महात्मनः॥

त्यानंतर आणखी एक वर्ष तो हिमवत् गिरिवर राहिला. भ्रमण करत असता महात्मा त्रिनेत्र (शिव) यांना विभ्रम उत्पन्न झाला.

Verse 24

पुनरब्दद्वयं चान्यत्परमेष्ठी वृषाकपिः॥ बभ्राम रुद्रस्तीर्थानि पुराणानि समन्ततः॥

आणि पुन्हा आणखी दोन वर्षे परमेष्ठी वृषाकपि—रुद्र—सर्व बाजूंनी प्राचीन तीर्थांत भ्रमण करीत राहिला.

Verse 25

कस्यचित्त्वथ कालस्य द्वादशेऽब्दे धराधरे॥ वाराणसीं गतो देवस्तत्र स्नानमथारभत्॥

नंतर काही काळ गेल्यावर, बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर, धराधर देव वाराणसीस गेले आणि तेथे त्यांनी स्नानविधी आरंभिला।

Verse 26

गङ्गायां देवदेवेशो यावन्मज्जति भामिनि॥ भवेत्कपालं पतितं हस्ताग्राद्ब्रह्मणः पुरा॥

हे भामिनि, देवदेवेश्वर गंगेत मज्जन करीत असता, पूर्वी ब्रह्माकडून (प्राप्त) कपाल त्यांच्या हाताच्या अग्रभागातून खाली पडले।

Verse 27

गत्वा हरिहरक्षेत्रं स्नात्वा देवाङ्गदे तथा॥ सोमेश्वरं समभ्यर्च्य गतोऽसौ चक्रतीर्थकम्॥

तो हरिहरक्षेत्रास जाऊन, देवाङ्गद येथेही स्नान करून, सोमेश्वराची यथाविधी पूजा करून, तो चक्रतीर्थास गेला।

Verse 28

तत्र स्नात्वा तथा नत्वा त्रिजलेश्वरसंज्ञितम्॥ अयोध्यायां तथा गत्वा वाराणस्यां ततोऽगमत्॥

तेथे स्नान करून आणि त्रिजलेश्वर नामक (देवतेस) नमस्कार करून, तो अयोध्येस गेला आणि नंतर वाराणसीस पोहोचला।

Verse 29

द्वादशाब्दैर्गतवतः सीमाचारिगणैस्तथा ॥ बलात्कारेण तद्धस्तात्कपालं पातितं भुवि

बारा वर्षे गेल्यावर, सीमेत गस्त घालणाऱ्या गणांनीही, बलप्रयोग करून त्याच्या हातातून कपाल भूमीवर पाडले।

Verse 30

कपालमोचनं तीर्थं ततो जातमघापहम् ॥ गङ्गाम्भसि ततः स्नाप्य विश्वेशं पूज्य भक्तितः

त्या प्रसंगातून ‘कपालमोचन’ नावाचे तीर्थ उत्पन्न झाले, जे पापहर आहे. नंतर गंगेच्या जलात स्नान करून भक्तिभावाने विश्वेश्वराची पूजा करावी.

Verse 31

रुद्रो विशुद्धिमापन्नो मुक्तः स ब्रह्महत्यया ॥ कपालमोचनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

रुद्र शुद्ध झाले; ते ब्रह्महत्येच्या कलंकातून मुक्त झाले. ‘कपालमोचन’ नावाचे तीर्थ त्रैलोक्यात विख्यात आहे.

Verse 32

यत्राप्लुतो नरो भक्त्या ब्रह्महा तु विशुध्यति ॥ कपालं पतितं दृष्ट्वा रुद्रहस्ताच्चतुर्मुखः

जिथे भक्तिभावाने स्नान केलेला मनुष्य—ब्रह्महा असला तरी—शुद्ध होतो. रुद्राच्या हातातून पडलेले कपाल पाहून चतुर्मुख (ब्रह्मा) …

Verse 33

आगतो देवसहितो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ब्रह्मोवाच ॥ भव रुद्र विशालाक्ष लोकमार्गव्यवस्थित

तो देवांसह आला आणि हे वचन बोलला. ब्रह्मा म्हणाला—‘हे भव, हे रुद्र, हे विशालाक्ष, लोकमार्गात स्थित …’

Verse 34

भव रुद्र विरूपाक्ष लोकमार्गे व्यास्थितः ॥ व्रतानि कुरु ते देव त्वच्छीर्णानि महाप्रभो ॥ कपालं गृहीत्वा यद्भ्रान्तं कपालव्यग्रपाणिना ॥ तद्व्रतं नग्नकपालं भविष्यति नृणां भुवि

‘हे भव, हे रुद्र, हे विरूपाक्ष, लोकमार्गात स्थित रहा. हे देव, हे महाप्रभो, तू जे व्रत आचरिले आहेस ते कर. कपाल हातात घेऊन, कपालात आसक्त हाताने जे भ्रमण केले—तेच व्रत पृथ्वीवर मनुष्यमध्ये “नग्नकपाल” या नावाने प्रसिद्ध होईल.’

Verse 35

यच्च ते बभ्रुता जाता हिमवत्यचलोत्तमे ॥ भ्रमतोस्तद्व्रतं देव बाब्रव्यं तद्भविष्यति

हे देव! हिमवत् पर्वतश्रेष्ठावर भ्रमण करताना तुझ्यात जी बभ्रुता (तांबूसदृश वर्ण) अवस्था उत्पन्न झाली, तीच ‘बाब्रव्य’ नावाचे व्रत होईल.

Verse 36

ये पुरस्कृत्य देवास्त्वां पूज्यं यद्विधिनान्विताः ॥ शास्त्राणि तानि सर्वेषां कथयिष्यामि नान्यथा

जे देवगण तुला पूज्य मानून विधिपूर्वक अग्रस्थानी ठेवून पूजन करतात—त्यांच्यासाठीची सर्व शास्त्रीय विधाने मी यथार्थ सांगीन, अन्यथा नाही.

Verse 37

व्रतानि कुरुते देव त्वत्कृतानि हि पुत्रक ॥ स त्वत्प्रसाद्देवेश ब्रह्महापि विशुध्यति

हे देव! जो तुझ्याद्वारे स्थापित व्रते आचरतो, तो तुझ्या प्रसादाने, हे देवेश, ब्रह्महत्यारा असला तरी शुद्ध होतो.

Verse 38

यद्व्रतं नग्नकपालं यद्बाब्रव्यं त्वया कृतम् ॥ यत्कृतं शुद्धशैवं च तत्तन्नाम्ना भविष्यति

‘नग्नकपाल’ नावाचे जे व्रत, तसेच तुझ्याद्वारे केलेले ‘बाब्रव्य’, आणि ‘शुद्धशैव’ आचार—हे सर्व आपापल्या नावानेच प्रसिद्ध होतील.

Verse 39

मां पुरस्कृत्य देवास्त्वं पूज्यसे यैर्विधानतः ॥ तेषां शास्त्राणि सर्वाणि शास्त्रं पाशुपतं तथा

मला अग्रस्थानी ठेवून देवगण विधिपूर्वक तुझे पूजन करतात; आणि त्यांच्या सर्व शास्त्रांमध्ये पाशुपत-शास्त्रही तसाच (प्रमाण) मानला जातो.

Verse 40

कथयस्व महादेव सविधानं समासतः ॥ एवमुक्तस्ततो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तमूर्त्तिना

हे महादेव, विधींसह सर्व विधान संक्षेपाने सांगा. असे म्हटल्यावर अव्यक्तमूर्ती ब्रह्म्याने रुद्रास संबोधिले.

Verse 41

देवैर्जयेति संतुष्टः कैलासनिलयं ययौ ॥ ब्रह्मा चापि सुरैः सार्द्धं गतः स्वर्लोकमुत्तमम्

देवांच्या ‘जय’ घोषाने संतुष्ट होऊन तो कैलासावरील निवासस्थानी गेला. आणि ब्रह्माही देवांसह उत्तम स्वर्लोकास गेला.

Verse 42

देवा अपि ययुः खं च स्वस्थानं ते यथागतम् ॥ एतद्रुद्रस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्त्तितम्

देवही आकाशमार्गे, जसे आले होते तसेच, आपल्या-आपल्या स्थानी गेले. अशा रीतीने रुद्राचे हे माहात्म्य मी तुला कथन केले.

Verse 43

चरितं यच्च देवस्य वित्तं समभवद्भुवि

आणि (आता) त्या देवाचे चरित्र तसेच पृथ्वीवर जे धन उत्पन्न झाले ते मी सांगीन.

Verse 44

सरस्वतीं ततो गत्वा यमुनासङ्गमं ततः ॥ शतद्रुं च ततो गत्वा देविकां च महानदीम्

त्यानंतर सरस्वतीकडे जाऊन, मग यमुनासंगमास; पुढे शतद्रूकडे जाऊन, तसेच महानदी देविकेकडेही (गेला).

Verse 45

ब्रह्मोवाच ॥ इदमेव व्रतं देव चर कापालिकं विभो ॥ समयाचारसंयुक्तं कृत्वा स्वेनैव तेजसा

ब्रह्मा म्हणाले—हे देव, हेच व्रत आहे; हे विभो, कापालिक व्रताचे आचरण कर. समय व आचार-नियमांनी युक्त होऊन, आपल्या तेजानेच ते स्वीकार.

Verse 46

एवं वेगेन सकलं ब्रह्माण्डं भूतधारिणि ॥ बभ्राम सर्वदेवेशः षष्ठेऽब्दे तस्य चापतत्

अशा वेगाने, हे भूतधारिणी, तो संपूर्ण ब्रह्मांडात भ्रमण करीत राहिला; आणि त्याच्या सहाव्या वर्षी तेही त्याच्यावर घडून आले.

Verse 47

कपालमोचनं नाम ततस्तीर्थमनुत्तमम् ॥ पृथिव्यां ख्यातिमगमद्वाराणस्यां धराधरे

त्यानंतर ‘कपालमोचन’ नावाचे अनुपम तीर्थ झाले; ते पृथ्वीवर विख्यात झाले—वाराणसीत, त्या धराधरावर।

Verse 48

यच्छेदानीं विशुद्धस्य तीर्थेऽस्मिन्देहशुद्धता ॥ तच्छुद्धशैवं भवतु व्रतं ते पापनाशनम्

जर आता या तीर्थात शुद्ध झालेल्याला देहशुद्धी मिळत असेल, तर तुझे व्रतही शुद्ध शैव-व्रत होवो—पापनाशक होवो।