
Triśakti–Raudrīvrata–Chāmuṇḍā–māhātmya
Ritual-Manual and Devī-Māhātmya (theology of śakti; protective/appeasement rites)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति त्रिशक्तेः (श्वेता–सात्त्विकी ब्राह्मी, रक्ता–राजसी वैष्णवी, कृष्णा–तामसी रौद्री) तथा रौद्रीव्रतस्य माहात्म्यं कथयति। नीलगिरौ तामसी रौद्री शक्तिः घोरं तपः करोति। तस्मिन्नेव काले समुद्रमध्ये मणिमयपुराधिपोऽसुरराजो रुरुः चतुरङ्गबलैः देवान् पराजित्य तान् नीलगिरिं शरणं प्रापयति। देवी तान् आश्वास्य हास्येन बह्वीः परिचारिकादेवीः प्रादुर्भाव्य दानवसेनां शीघ्रं नाशयति। रुरुणा मोहितकारी महामाय़ा प्रसृता, सा देवान् स्तम्भयति; देवी तां निरस्य ‘चर्ममुण्ड’हरणप्रसङ्गेन चामुण्डा इति प्रसिद्धिं यातीति वर्ण्यते। अनन्तरं रुद्रकृतं स्तोत्रं, वरदानानि, जप-लेखन-पूजनफलानि, तथा विशिष्टतिथिषु राजपुनःस्थापनादिराजकर्मविधयश्च निरूप्यन्ते। उपसंहारे त्रिशक्तेः त्रिविधा व्यवस्था जगद्धारण-रक्षणाय शक्तित्रयस्य समन्वितं तन्त्रं दर्शयति।
Verse 1
अथ त्रिशक्तिरहरये रौद्रीव्रतम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ या सा नीलगिरि याता तपसे धृतमानसा । रौद्री तमोद्भवा शक्तिस्तस्याः शृणु धरे व्रतम् ॥
अथ त्रिशक्तिवृत्तान्तेऽरिहन्तृहरये रौद्रीव्रतं प्रवक्ष्ये। श्रीवराह उवाच—या सा नीलगिरिं तपसे गता धृतमानसा, तमोद्भवा सा शक्तिः रौद्री; तस्या व्रतं शृणु, हे धरे।
Verse 2
तपः कृत्वा चिरं कालं पालयाम्यखलं जगत् । एवमुद्दिश्य पञ्चाग्निं साधयामास भामिनी ॥
चिरकालं तपः कृत्वा ‘अखिलं जगत् पालयामि’ इति संकल्प्य, तदुद्दिश्य भामिनी पञ्चाग्निसाधनं समारभत।
Verse 3
तत्पर्याः कालान्तरे देव्यास्तपन्त्यास्तप उत्तमम् । रुरुनाम महातेजाः ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः ॥
तस्याः देव्याः कालान्तरे तपन्त्याः तप उत्तमं, रुरुनाम महातेजाः ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः प्रादुरभवत्।
Verse 4
समुद्रमध्ये रत्नाढ्यं पुरमस्ति महावनम् । तत्र राजा स दैत्येन्द्रः सर्वदेवभयङ्करः ॥
समुद्रमध्ये रत्नाढ्यं पुरं महावनसमावृतम् अस्ति। तत्र स दैत्येन्द्रः राजा, सर्वदेवानां भयङ्करः।
Verse 5
अनेकशतसाहस्रकेटित्युत्तरॊत्तरैः ॥ असुरैरन्वितः श्रीमान्द्रतीयो नमुचिर्यथा
अनेकशतसाहस्रकोट्युत्तरैः असुरैः परिवृतः स श्रीमान्, युद्धे नमुचिरिव द्रष्टव्यः।
Verse 6
कालेन महता चासौ लोकपालपुराण्यथ ॥ जिगीषुः सैन्यसंवीतो देवैर्युद्धमरॊचयत्
कालेन महता स जिगीषुः सैन्यसंवीतो लोकपालपुराण्यभिगत्वा देवैः सह युद्धं समरोचयत्।
Verse 7
उत्तिष्ठतस्तस्य महासुरस्य समुद्रतोयं ववृद्धेऽतिमात्रम् ॥ अनेकनकप्रदमीनजुष्टमालावयपर्वतसानुदेशान्
तस्य महासुरस्योत्तिष्ठतः समुद्रतोयं अतिमात्रं ववृद्धे, अनेकनकप्रदं मीनजुष्टं पर्वतसानुदेशान् आलावयत्।
Verse 8
अन्तःस्थितानेकसुरारि सङ्कवद्विचित्रवमायुधचित्रशोभम् ॥ भीमं बलं वर्मितचारुयोधं विनिर्ययौ सिन्धुजलादशालात्
सिन्धुजलादशालात् विनिर्ययौ भीमं बलं वर्मितचारुयोधं, विचित्रवमायुधचित्रशोभं, अन्तःस्थितानेकसुरारिसङ्घवत्।
Verse 9
तत्र द्विपा दैत्यवरैरुपेताः समानघण्टायुत किंकिणीकाः ॥ विनिर्ययुः स्वाकृतिभीपणाश्च समत्वमुच्चैः खलु दर्शयन्तः
तत्र दैत्यवरैरुपेता द्विपाः समानघण्टायुतकिंकिणीकाः, स्वाकृतिभीपणाः, समत्वमुच्चैः खलु दर्शयन्तो विनिर्ययुः।
Verse 10
अश्वास्तथा काञ्चनपीठनद्धा रोडैस्तु युक्ताः सितचामरैश्च ॥ व्यवस्थितास्ते सममेव तु विनिर्ययुर्लक्षशः कोटेशश्च
अश्वाश्च काञ्चनपीठनद्धा रोडैः युक्ताः सितचामरैश्च, ते व्यवस्थिताः सममेव विनिर्ययुः लक्षशः कोटिशश्च।
Verse 11
रथा रविस्यन्दनतुल्यवेगाः सुचक्रदण्डाक्षत्रिवेणुयुक्ताः ॥ सुषखयन्त्राः परपीडताङ्गाश्चलत्यानन्तास्त्वरितं विशक्ताः
रथाः रविस्यन्दनतुल्यवेगाः सुचक्रदण्डाक्षत्रिवेणुयुक्ताः । सुषखयन्त्राः परपीडताङ्गाः चलन्त्यनन्ताः त्वरितं विशक्ताः ॥
Verse 12
तथैव योधाः स्थगितेतरेतास्ततर्षिको ये वरतूनपणियः ॥ पदे पदे लब्धजयाः प्रहारीणो विरेजुरुचैरसुरानुगा भृशम्
तथैव योधाः स्थगितेतरेताः ततर्षिकाः ये वरतूनपणियः । पदे पदे लब्धजयाः प्रहारीणो विरेजुरुचैरसुरानुगा भृशम् ॥
Verse 13
देवेषु चैव भरेषु विनिर्गत्य जात्ततः ॥ चतुरङ्गबलोपेतः प्रायादिन्द्रपुरं प्रति
देवेषु चैव भरेषु विनिर्गत्य जात्ततः । चतुरङ्गबलोपेतः प्रायादिन्द्रपुरं प्रति ॥
Verse 14
अन्याश्छिद्रेषु वा अज्ञानां गृहीत्वा तत्र वै बालम् ॥ लब्ध्वा भवन्तु सुप्रीता अपि वर्षशता पि
अन्याश्छिद्रेषु वा अज्ञानां गृहीत्वा तत्र वै बालम् । लब्ध्वा भवन्तु सुप्रीता अपि वर्षशतं अपि ॥
Verse 15
युयोध च सुरैः साढे रुदैत्यपतिस्तथा । सुदूर्मुसलधेरैः शरैर्दण्डायुधैस्तथा ॥
युयोध च सुरैः सार्धं रुदैत्यपतिस्तथा । सुदूर्मुसलधेरैः शरैर्दण्डायुधैस्तथा ॥
Verse 16
जनुदैरयाः सुरान्संख्य सुराश्चैव तथासुरान् ॥ एवं क्षणमथो युद्ध्वा तदा देवाः सवासवाः ॥
जनुदैरयाः सुरान् असंख्यैः संख्यैः प्राहरन्, सुराश्च तथैवासुरान् प्राहरन्। एवं क्षणमात्रं युद्ध्वा तदा देवाः सवासवाः समरे स्थिताः॥
Verse 17
असुरैर्निर्जिताः सद्यो दुद्रुवुर्विमुखा भृशम् ॥ देवेषु चैवग्भग्रेषु विद्वतेषु विशेषतः ॥
असुरैर्निर्जिताः सद्यो दुद्रुवुर्विमुखा भृशम्। देवेषु च भग्नेषु विद्वत्सु विशेषतः॥
Verse 18
असुरः सर्वदेवानामन्वधावत वीर्यवान् । ततो देवगणाः सर्वे द्रवन्तो भयावह्वलाः ॥
असुरः सर्वदेवानामन्वधावत वीर्यवान्। ततो देवगणाः सर्वे द्रवन्तो भयावह्वलाः॥
Verse 19
दृष्ट्वा रुरुच सबमसुरेन्द्र निपातितम् ॥ स्तुतिं चकार भगवान् स्वयं देवस्रिलोचनः ॥
दृष्ट्वा असुरेन्द्रं निपातितं भगवान् देवश्रीलोचनः स्वयं स्तुतिं चकार॥
Verse 20
स राज्यमतुलं लेभे भयेश्य च प्रमुच्यते ॥ यस्येदं लिखितं गेहे सदा तिष्ठति धारितम् ॥
स राज्यमतुलं लेभे भयेषु च प्रमुच्यते। यस्येदं लिखितं गेहे सदा तिष्ठति धारितम्॥
Verse 21
नीले गिरिवर जग्मुर्यत्र देवी व्यवास्थता ॥ रोदी तपोरता देवी तामसी शक्तिरुत्तमा ॥
नीलगिरिवरं जग्मुः यत्र देवी व्यवस्थिताः। तपोरता देवी रोदी तामसी शक्तिरुत्तमा॥
Verse 22
रुद्र उवाच ॥ जयस्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि ॥ जय सर्वगते देवि कालरात्रे नमोऽस्तु ते ॥
रुद्र उवाच—जयस्व देवि चामुण्डे जय भूतापहारिणि। जय सर्वगते देवि कालरात्रे नमोऽस्तु ते॥
Verse 23
संहारकारिणी देवी कालरात्रीत तां विदुः ॥ सा दृष्ट्वा तान् तदा देवान् भयत्रस्तान्विचेतसः ॥
संहारकारिणीं देवीं कालरात्रिं तां विदुः। सा दृष्ट्वा तान् तदा देवान् भयत्रस्तान् विचेतसः॥
Verse 24
विश्वमुत्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्ष त्रिलोचने ॥ भीमरूपे शिवे वेद्ये महामाये महोदयॆ ॥
विश्वमूर्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने। भीमरूपे शिवे वेद्ये महामाये महोदयॆ॥
Verse 25
मा भेत्य् उच्चकैर्देवी तानुवाच सुरोत्तमान् ॥ देव्युवाच ॥ किमियं व्याकुला देवा गतिर् व उपलक्ष्यते ॥
मा भैष्ठेत्य् उच्चकैर्देवी तानुवाच सुरोत्तमान्। देव्युवाच—किमियं व्याकुला देवा गतिर् व उपलक्ष्यते॥
Verse 26
कथयध्वं द्रुतं देवाः सर्वथा भयकारणम् ॥ देवा ऊचुः । अयमायाति दैत्येन्द्रो रुरुभीमपराक्रमः ॥
“कथयत द्रुतं देवाः, सर्वथा भयकारणम्।” देवा ऊचुः—“अयमायाति दैत्येन्द्रो रुरुभीमः भीमपराक्रमः।”
Verse 27
एतस्य भातान् रक्षस्व त्वं देवान् परमेश्वर ॥ एवमुक्ता तदा देवी भीमपराक्रमा ॥
“एतस्माद् देवान् रक्षस्व त्वं परमेश्वर।” एवमुक्ता तदा देवी भीमपराक्रमा (कर्तुं प्रवृत्ता)।
Verse 28
जहास परया प्रीत्या देवानां पुरतः शुभा ॥
सा शुभा देवानां पुरतः परया प्रीत्या जहास।
Verse 29
तस्या हसुन्त्या वक्रात्तु बद्ध्यो देव्यः वार्णर्ययुः ॥
तस्या हसन्त्या वक्रात् तु बद्धा देव्यः नानावर्णाकृतयः (निःसृताः)।
Verse 30
भीमाक्षि भीषणे देवि सर्वभूतभयङ्कर । कराले विकराले च महाकाले करालिनि ॥
हे भीमाक्षि, हे भीषणे देवि, सर्वभूतभयङ्करि; हे कराले, हे विकराले, हे महाकाले, हे करालिनि!
Verse 31
याभिर्विश्वमिदं व्याप्तं विकृताभैरनेकशः ॥ पाशाङ्कुशधराः सर्वाः सर्वाः पीनपयोधराः ॥
याभिर्विकृताभिर्भैरवाभिरनेकशो रूपाभिरिदं विश्वं व्याप्तम्। सर्वाः पाशाङ्कुशधराः, सर्वाः पीनपयोधराः॥
Verse 32
काली कराली विक्रान्ता कालरात्रि नमोऽस्तु ते ॥ इति स्तुता तदा देवी रुद्रेण परमेष्ठिना ॥
काली कराली विक्रान्ता कालरात्रि नमोऽस्तु ते—इति तदा रुद्रेण परमेष्ठिना देवी स्तुता॥
Verse 33
सर्वाः शूलधरा भीमाः सर्वाश्चापधराः शुभाः ॥ ताः स कटीशो देव्यस्तदेवेष्टय संस्थिताः ॥
सर्वाः शूलधरा भीमाः सर्वाश्चापधराः शुभाः। ताः कटीदेशे देव्याः परितः संस्थिताः॥
Verse 34
युयुधुर्दानवैः सार्धं बद्धतूणा महाबलाः ॥ क्षणेन दानवबलं तत्सर्वं निहतं तु तैः ॥
बद्धतूणा महाबलाः दानवैः सार्धं युयुधुः। क्षणेन तैस्तत्सर्वं दानवबलं निहतम्॥
Verse 35
तत्सर्वं दानवबलमनयद्यामसादनम् ॥ एक एवं महादैत्यो रुरुस्तस्थौ महामृधे ॥
तत्सर्वं दानवबलं यामसादनम् अनयत्। एक एव महादैत्यो रुरुर्महामृधे तस्थौ॥
Verse 36
यथेमं शृणुया इत्यात्रिशक्यास्तु समुद्भवम् ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो पदं गच्छत्यनामयम् ॥
यः एतत् त्रिशक्याया उद्भववृत्तान्तं शृणोति, स सर्वपापविनिर्मुक्तोऽनामयं पदं गच्छति।
Verse 37
स च मायां महारौद्रीं रौवीं विससर्ज है ॥ सा माया ववृधे भीमा सर्वदेवप्रमोदिनी ॥
स तु महारौद्रीं रौवीं नाम मायां विससर्ज; सा माया भीमा ववृधे सर्वदेवप्रमोदिनी।
Verse 38
तया विमोहिता देवाः सर्वे निद्रां तु लेभिरे ॥ देवाश्च त्रिशिखेनाजौ तं दैत्यं समताडयत् ॥
तया विमोहिता देवाः सर्वे निद्रां लेभिरे; देवाश्च त्रिशिखेन सह रणाङ्गणे तं दैत्यं समताडयन्।
Verse 39
तया तु ताडितस्यास्य दैत्यस्य शुभलोचने ॥ चर्ममुण्डे उभे सम्यक् पृथग्भूते बभूवतुः ॥
तया तु ताडितस्यास्य दैत्यस्य, शुभलोचने, चर्म च मुण्डं च उभे सम्यक् पृथग्भूते बभूवतुः।
Verse 40
रुरुस्तु दानवेन्द्रस्य चर्ममुण्डे क्षणाद्यतः ॥ अपहृत्यैर्देवी चामुण्डा तेन सा अभवत् ॥
ततः क्षणादेव रुरोः चर्ममुण्डे अपहृत्य देवी चामुण्डा इति तेन कारणेनाभवत्।
Verse 41
वास्च सर्वसंपन्न युयुधुनिच ॥ स च मायां महा इतं समताडयत् ॥ सर्वभूतमहाराुद्री या देवी परमेश्वरी ॥ संहारिणी तु या चैव कालरात्रिः प्रकीर्तिता ॥
(पाठोऽत्र दूषितः/संदिग्धः।) … ततः स तां महतीं मायां समताडयत्। या देवी परमेश्वरी सर्वभूतमहाराुद्री, या च संहारिणी, सा ‘कालरात्रिः’ इति प्रकीर्तिता।
Verse 42
तस्या अनुचरा देव्यॊ बाध्योऽसंख्यातकोटयः ॥ तास्तां देवीं महाभागोॊं परिवर्य व्यवस्थिताः ॥
तस्याः देव्याः अनुचराः बाध्याः असंख्यातकोटयः; ताः सर्वाः तां महाभागां देवीं परिवर्य व्यवस्थिताः।
Verse 43
एवमुक्ता तदा देवी दध्याः तासां तु भोजनम् ॥ न चाध्यगच्छच्च यदा तासां भोजनमन्तिकात् ॥
एवमुक्ता तदा देवी तासां तु भोजनं दध्यौ/ददौ; किन्तु यदा कालः समभवत् तदा तासां भोजनम् अन्तिकात् नाध्यगच्छत् (पाठे सन्देहः)।
Verse 44
ततो दध्यो महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सॊऽपि ध्यानात्समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः ॥
ततो दध्यो महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् ध्यायामास; सोऽपि ध्यानात् समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः।
Verse 45
याचयामासुरव्यग्रास्तास्तां देवीं बुभुक्षिताः ॥ वयं देवि सुधार्ताः स्मो देहि नो भोजनं शुभे ॥
याचयामासुरव्यग्राः तास्तां देवीं बुभुक्षिताः— “वयं देवि सुधार्ताः स्मः; देहि नो भोजनं शुभे।”
Verse 46
उवाच च द्रुतं देवीं किं ते कार्य विवक्षितम् ॥ इहि देवि वरारोहे यत्ते मनसि वर्तते ॥
स त्वरितं देवीं प्रत्युवाच—“किं ते कार्यं विवक्षितम्? एहि देवि वरारोहे, यत्ते मनसि वर्तते तद्वद।”
Verse 47
देव्युवाच ॥ भक्ष्यार्थमासां देवेश किञ्चिद्दातुमिहार्हसि ॥ बलात्कुर्वन्ति मामेता भक्षार्थिन्यो महाबलाः ॥
देव्युवाच—“देवेश, एतासां भक्ष्यार्थं किञ्चिदिह दातुमर्हसि। एता महाबला भक्षार्थिन्यो मां बलात्कुर्वन्ति।”
Verse 48
एवं स्तुत्वा भवो देवी चामुण्डां च सुरेश्वरीम् ॥ क्षणादन्तर्हितो देवस्ते च देवा दिवं ययुः ॥
एवं स्तुत्वा भवो देवः सुरेश्वरीं चामुण्डां देवीं क्षणादन्तर्हितः; ते च देवा दिवं ययुः।
Verse 49
अन्यथा मामपि बलाद्भक्षयिष्यन्ति ताः प्रभो ॥ रुद्र उवाच ॥ एतासां शृणु देवेश भक्ष्यमेकं मयोदितम् ॥
अन्यथा मां अपि ताः प्रभो बलाद्भक्षयिष्यन्ति। रुद्र उवाच—देवेश, एतासां भक्ष्यमेकं मयोदितं शृणु।
Verse 50
कथ्यमानं वरारोहे कालरात्रे महाप्रभे ॥ या स्त्री सगर्भा देवेशि वन्यस्त्रीपरिधानकम् ॥
कथ्यमानं शृणु वरारोहे, कालरात्रे महाप्रभे। या स्त्री सगर्भा देवेशि, वन्यस्त्रीपरिधानका…
Verse 51
परिधत्ते स्पृशेच्चापि पुरुषस्य विशेषतः ॥ स भागोऽस्तु महाभागो कासाञ्चित्पृथिवीतले ॥
…परिधत्ते स्पृशेच्चापि पुरुषस्य विशेषतः—तस्याः कर्मणः फलरूपः स भागो महाभागः कासाञ्चित् पृथिवीतलेऽस्तु॥
Verse 52
अन्याः सूतिगृहे छिद्रं गृह्णीयुस्तत्र पूजिताः ॥ निवसिष्यन्ति देवेश तथान्या जातहारिकाः ॥
अन्याः सूतिगृहे छिद्रं गृह्णीयुः तत्र पूजिताः; देवेश, तथान्याः जातहारिकाः—नवजातहरणसम्बद्धाः—निवसिष्यन्ति॥
Verse 53
गृहे क्षेत्रे तडागेषु वाप्युद्यानेषु चैव हि ॥ अन्यचितारुदन्त्य याः स्त्रियास्तिष्ठन्ति नित्यशः ॥
गृहे क्षेत्रे तडागेषु वाप्युद्यानेषु चैव हि—अन्यचितारुदन्त्यः याः स्त्रियः नित्यशः तिष्ठन्ति॥
Verse 54
तासां शरीराण्याविश्य कचित्तृप्तिमवाप्स्यथ ॥ एवमुक्त्वा तदा देवी स्वयं रुद्रः प्रतापवान् ॥
तासां शरीराण्याविश्य कचित् तृप्तिमवाप्स्यथ—इत्युक्त्वा तदा देवी; स्वयं रुद्रः प्रतापवान् (इत्यादि)।
Verse 55
मनोजवे जये जृम्भे भीमाक्ष क्षुभितक्षये ॥ महामारि विचित्राङ्गे जय नृत्यप्रिये शुभे ॥
मनोजवे जये, जये जृम्भे; भीमाक्ष, क्षुभितक्षये; महामारि, विचित्राङ्गे; जय नृत्यप्रिये शुभे॥
Verse 56
विकराले महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दण्डहस्ते भीमरूपे भयानके ॥
विकराले महाकालि कालिके पापहारिणि । पाशहस्ते दण्डहस्ते भीमरूपे भयानके ॥
Verse 57
चामुण्डे ज्वमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले ॥ शतयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ॥
चामुण्डे ज्वमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले ॥ शतयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ॥
Verse 58
तुतोष परमा देवी वाक्यं चेदमुवाच ह । वरं वृणीष्व देवेश यत्ते मनसि वर्तते ॥
तुतोष परमा देवी वाक्यं चेदमुवाच ह । वरं वृणीष्व देवेश यत्ते मनसि वर्तते ॥
Verse 59
रुद्र उवाच ॥ स्तोत्रेणानेन ये देवि त्वां स्तुवन्ति वरानने ॥ तेषां त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती ॥
रुद्र उवाच ॥ स्तोत्रेणानेन ये देवि त्वां स्तुवन्ति वरानने ॥ तेषां त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती ॥
Verse 60
यथेमं त्रिःप्रकारे तु देवि भक्त्या समान्यतः ॥ स पुत्रपौत्रपशुमान् समृद्धिमुपगच्छति ॥
यथेमं त्रिःप्रकारे तु देवि भक्त्या समान्यतः ॥ स पुत्रपौत्रपशुमान् समृद्धिमुपगच्छति ॥
Verse 61
य एतां वेद वै देव्याः उत्पत्तिं त्रिविधां वरम् ॥ स कर्मपाशनिर्मुक्तः परं निर्वाणभृच्छात् ॥
यः एतां देव्याः उत्पत्तेः त्रिविधां वरां कथां यथावत् वेत्ति, स कर्मपाशात् विमुक्तः परं निर्वाणपदं प्राप्नोति।
Verse 62
भ्रष्टराज्यो यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः ॥ अष्टभ्यां च चतुर्दश्यामुपवासीनरोत्तमः ॥
भ्रष्टराज्यः यदा राजा नवम्यां नियतः शुचिः, चतुर्दश्यां च अष्टभिः सह उपवासं करोति नरॊत्तमः।
Verse 63
संवत्सरेण लभते राज्यं निष्कण्टकं नृपः ॥ एषां त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी ॥
संवत्सरेण नृपः निष्कण्टकं राज्यं लभते। एषां त्रिशक्तिः उद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी।
Verse 64
एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता ॥ एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्तिता ॥
एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता। एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी इति परिकीर्तिता।
Verse 65
एषैत्र कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्तिता ॥ परमात्मा यथा देव एक एव त्रिधा स्थितः ॥
एषा तु कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्तिता। परमात्मा यथा देवः एक एव त्रिधा स्थितः।
Verse 66
प्रयोजनाक्षाच्छक्तिरैकैव त्रिविधाभवत् ॥ य एतं शृणुयात्सगै त्रिशत्तयाः परमं शिवम् ॥
प्रयोजनदृष्ट्या शक्तिः एका एव, सा तु त्रिविधा भवति। य एतत् त्रय्या षट्केन च सह शृणुयात्, स परमं शिवपदं प्राप्नोति॥
Verse 67
सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमाप्नुयात् ॥ यश्चमं शृणुयान्नित्यं नवम्या नियतः स्थितः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणं प्राप्नुयात्। यश्चैतत् नित्यं शृणुयात्, नवम्यां नियतः स्थितः, स तद् फलम् आप्नोति॥
Verse 68
न तस्याग्निभयं घोरं सर्पचौरादिनं भवेत् ॥ यश्चमं पूजयेद्भक्त्या पुस्तकेऽपि स्थितं बुधः ॥
तस्य घोरम् अग्निभयं न भवेत्, सर्पचौरादिभयं च न स्यात्। यश्चैतत् पुस्तकेऽपि स्थितं भक्त्या पूजयेत्, स बुधः संरक्षणं प्राप्नोति॥
Verse 69
तेन चेष्टुं भवेत्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ जायन्ते पशवः पुत्रा धनधान्यं वराः स्त्रियः ॥
तेन सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरं चेष्टासु अनुकूलं भवेत्। पशवः पुत्राश्च जायन्ते, धनधान्यं च, वराः स्त्रियश्च लभ्यन्ते॥
Verse 70
रत्नान्यश्वास्तथा गावो दासा दास्यो भवन्ति हि ॥ यस्येदं तिष्ठते गेहे तस्य संपद्भवेद्ध्रुवम् ॥
रत्नानि अश्वाः तथा गावः दासाः दास्यश्च भवन्ति हि। यस्य गेहे इदं तिष्ठति, तस्य संपद् ध्रुवा भवेत्॥
Verse 71
श्रीवराह उवाच ॥ एतदेव रहस्यं ते कीर्तितं भूतधारिणे ॥ रुद्रस्य खलु माहात्म्यं सकलं कीर्तितं मया ॥
श्रीवराह उवाच—एतदेव ते रहस्यं भूतधारिणे कीर्तितम्। रुद्रस्य खलु माहात्म्यं सकलं मया सम्यक् प्रकीर्तितम्॥
Verse 72
नवकोट्यस्तु चामुण्डा भभिन्ना व्यवस्थिताः ॥ या रौद्री तामसी शक्तिः सा चामुण्डा प्रकीर्तिता ॥
नवकोट्यस्तु चामुण्डा भिन्ना भिन्ना व्यवस्थिताः। या रौद्री तामसी शक्तिः सा चामुण्डा प्रकीर्तिता॥
Verse 73
अष्टादश तथा कोट्यो वैष्णव्याः भेदू उच्यते ॥ या विष्णो राजसी शक्तिः पालनī चैव वैष्णवी ॥
अष्टादश तथा कोट्यो वैष्णव्याः भेद उच्यते। या विष्णो राजसी शक्तिः पालन्यैव स वैष्णवी॥
Verse 74
कृतवांस्ताश्च भजते पतिरूपेण सर्वदा । यश्चाराधयते तस्य रुद्रस्तुष्टो भविष्यति ॥ सिद्ध्यन्ति तस्य कामाश्चे मनसा चिन्तिता अपि ॥
कृतवांस्ताश्च भजते पतिरूपेण सर्वदा। यश्चाराधयते तस्य रुद्रस्तुष्टो भविष्यति॥ सिद्ध्यन्ति तस्य कामाश्च मनसा चिन्तिता अपि॥
Verse 75
या ब्रह्मशाक्तः सत्त्वस्था सा ह्यनन्ता प्रकीर्तिता ॥ एतासां सर्वभेदेषु पृथगेकैकशी धरे ॥
या ब्रह्मशक्तिः सत्त्वस्था सा ह्यनन्ता प्रकीर्तिता। एतासां सर्वभेदेषु पृथगेकैकशी धरे॥
Verse 76
सर्वसः भगवान् रुखः सर्वगश्च पतिर्भवेत् ॥ यावन्त्यस्या महाशक्त्यास्तावद्रूपाणि शङ्करः ॥
सर्वथा भगवान् ‘रुख’ इति सर्वव्यापी च स्वामी च भवति। अस्य महाशक्तयः यावत्यः, तावन्ति एव शङ्करस्य रूपाणि भवन्ति॥
The chapter frames cosmic order as maintained through a threefold śakti (white/sattvic, red/rajasic, black/tamasic), presenting protection and restoration as functions of differentiated power. It also promotes disciplined observance (vrata), controlled speech through stotra-recitation, and household stewardship of texts (keeping a written hymn) as means of stabilizing social and political life (e.g., restoration of kingship).
The text specifies lunar timing: a disciplined, purified king observes niyama on navamī and undertakes upavāsa on aṣṭamī and caturdaśī; it states that within a year such practice can restore an untroubled kingdom (niṣkaṇṭaka rājya).
Although not describing ecology in modern terms, the narrative models balance as a triadic regulation of creation, preservation, and dissolution through śakti. The devas’ flight to a mountain refuge (Nīlagiri) and the Devī’s intervention portray the stabilization of threatened worlds (jagat-pālana) as a systemic response to destabilizing violence, aligning with the Varāha Purāṇa’s broader Earth-centered concern for sustaining habitable order.
The main figures are mythic-political archetypes rather than genealogical lineages: the asura-king Ruru (daityendra), the devas led by Indra (Indrapura), and Rudra/Paśupati as the hymn-recipient and boon-granter. The chapter also references a normative royal subject (bhrāṣṭa-rājya rājā) as a cultural type for ritual restoration rather than naming a dynastic house.