Adhyaya 97: The Glory of Rudra: The Origin of the Kapālamocana Pilgrimage Site and Rudra’s Expiatory Vow
Rudramāhātmya (Kapālamocana-tīrtha-prādurbhāva)
Ritual-Manual (Vrata/Prāyaścitta) & Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
ৱৰাহে পৃথিৱীক ৰুদ্ৰমাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—ৰুদ্ৰৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-আচৰণ (ৰুদ্ৰ-ৱ্ৰত) কেনেকৈ আৰম্ভ হ’ল আৰু কপালমোচন তীৰ্থ কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে। কাহিনীত ৰুদ্ৰৰ আদিম প্ৰকাশ আৰু ভৱিষ্যৎ উপাধিসমূহৰ সৈতে জড়িত নামৰ কাৰণে ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সংঘাত ঘটে। ৰুদ্ৰে ব্ৰহ্মাৰ এটা মূৰ ছেদন কৰে; সেই কপাল তেওঁৰ হাতত আঁট খাই থাকে, ব্ৰহ্মহত্যাৰ চিহ্ন হৈ নিয়মিত প্ৰায়শ্চিত্তৰ প্ৰয়োজন দেখুৱায়। ব্ৰহ্মাই কঠোৰ আচাৰসহ কপালিক-ৱ্ৰত নিৰ্দেশ কৰে; তাৰপিছত ৰুদ্ৰে পৃথিৱীজুৰি ভ্ৰমণ কৰি মহা নদীত স্নান কৰে আৰু খ্যাত পুণ্যক্ষেত্ৰসমূহ দৰ্শন কৰে। বাৰ বছৰৰ অন্তত বাৰাণসীত কপাল খহি পৰে আৰু কপালমোচন তীৰ্থ প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰপিছত ব্ৰহ্মাই ৰুদ্ৰৰ আচৰণক মানুহসমাজৰ আদৰ্শ-ৱ্ৰত বুলি স্থাপন কৰি দেহ-সংযম, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু ভূমি-শুদ্ধিৰে পৃথিৱীত ধৰ্ম-শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ নীতি প্ৰকাশ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 97
Verse 1
॥ अथ रुद्रमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ अथ रुद्रव्रतोत्पत्तिं शृणु देवि वरानने ॥ येन ज्ञातेन पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
॥ এতিয়া ৰুদ্ৰ-মাহাত্ম্য ॥ বৰাহে ক’লে: হে সুন্দৰ-মুখী দেবী, এতিয়া ৰুদ্ৰ-ব্ৰতৰ উৎপত্তি শুনা। ইয়াক জানিলে পাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 2
ब्रह्मणा तु यदा सृष्टः पूर्वं रुद्रो वरानने ॥ तृतीये जन्मनि विभुः पिङ्गाक्षो नीललोहितः ॥
হে সুন্দৰ-মুখী, ব্ৰহ্মাই যেতিয়া প্ৰথমে ৰুদ্ৰক সৃষ্টি কৰিলে, তৃতীয় জন্মত সেই বিভু পিঙ্গাক্ষ—‘নীললোহিত’ (নীলা আৰু ৰঙা) ৰূপে প্ৰকাশ পালে।
Verse 3
तदा कौतूहलाद्ब्रह्मा स्कन्धे तं जगृहे प्रभुः ॥ स्कन्धारूढस्तदा रुद्रो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
তেতিয়া কৌতূহলবশত ব্ৰহ্মা—প্ৰভুৱে—তাক নিজৰ স্কন্ধত তুলিলে। সেই সময় ৰুদ্ৰ ব্ৰহ্মাৰ স্কন্ধত আৰূঢ় আছিল, যাৰ জন্ম ‘অব্যক্ত’ (অপ্ৰকাশিত) বুলি বৰ্ণিত।
Verse 4
जन्मतश्च शिरो यद्धि पञ्चमं तज्जगाद ह ॥ मन्त्रंाथर्वणं रुद्रो येन सद्यः प्रमुच्यते ॥
জন্মতেই শিৰক নিশ্চয় ‘পঞ্চম’ অংশ বুলি তেওঁ ঘোষণা কৰিলে। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰে এক আথৰ্বণ মন্ত্র উপদেশ দিলে, যাৰ দ্বাৰা মানুহ তৎক্ষণাৎ মুক্ত হয়।
Verse 5
कपालिन् रुद्र बभ्रोऽथ भव कैरात सुव्रत ॥ पाहि विश्वं विशालाक्ष कुमार वरविक्रम ॥
“হে কপালিন, হে ৰুদ্ৰ, হে বভ্ৰু; হে ভৱ, হে কৈৰাত, হে সুৱ্ৰত—হে বিশাল-নয়ন, বিশ্বক ৰক্ষা কৰা; হে কুমাৰ, শ্ৰেষ্ঠ পৰাক্ৰমশালী!”
Verse 6
एवमुक्तस्तदा रुद्रो भविष्यैर्नामभिर्भवः ॥ कपालशब्दात्कुपितस्तच्छिरो विचकर्त्त ह ॥
এইদৰে সম্বোধিত হোৱাত ৰুদ্ৰ—ভৱ—ক ভৱিষ্যতে প্ৰসিদ্ধ হ’বলগীয়া নামসমূহেৰে আহ্বান কৰা হৈছিল। ‘কপাল’ শব্দত ক্ৰুদ্ধ হৈ, কাহিনীয়ে কোৱা মতে, তেওঁ তেতিয়া সেই শিৰ কাটি পেলালে।
Verse 7
वामाङ्गुष्ठनखेनाद्यं प्राजापत्यं विचक्षणः ॥ तन्निकृत्तं शिरो धात्री हस्तलग्नं बभूव ह ॥
বিচক্ষণ জনে বাঁও হাতৰ বুঢ়া আঙুলিৰ নখেৰে প্ৰজাপতিৰ আদিম শিৰ বিচ্ছিন্ন কৰিলে। হে ধাত্রী (পৃথিৱী), সেই কাটা শিৰ (তাঁৰ) হাতত লেগি ৰ’ল—এনেদৰে কোৱা হয়।
Verse 8
तस्मिन्निकृत्ते शिरसि प्राजापत्यं त्रिलोचनः ॥ ब्रह्माणं प्रयतो भूत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥
প্ৰজাপতিৰ শিৰ কাটা হোৱাৰ পাছত ত্ৰিনয়ন (ৰুদ্ৰ) সংযত আৰু সতর্ক হৈ ব্ৰহ্মাক বাক্য ক’লে।
Verse 9
रुद्र उवाच ॥ कथं कपालं मे देव करात्पतति सुव्रत ॥ नश्यते च कथं पापं ममैदद्वद सुव्रत ॥
ৰুদ্ৰে ক’লে: “হে দেৱ, হে সু-ব্ৰত! মোৰ হাতৰ পৰা এই কপাল-পাত্ৰ কেনেকৈ পৰিব? আৰু মোৰ পাপ কেনেকৈ বিনাশ হ’ব? এই কথা মোক কওক, হে উত্তম ব্ৰতধাৰী।”
Verse 10
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना ॥ आजगाम गिरिं गन्तुं माहेन्द्रं पापनाशनम् ॥
অব্যক্ত-মূৰ্তি ব্ৰহ্মাই সেই সময় এইদৰে কোৱাত, ৰুদ্ৰ পাপনাশক মাহেন্দ্ৰ পৰ্বতলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 11
तत्र स्थित्वा महादेवस्तच्छिरो बिभिदे त्रिधा ॥ तस्मिन् भिन्ने पृथक्केशान्गृहीत्वा भगवान्भवः ॥
তাত অৱস্থান কৰি মহাদেৱে সেই কপালখন তিন ভাগে বিভক্ত কৰিলে; সেয়া ভাঙি যোৱাত ভগৱান ভৱে কেশসমূহ পৃথককৈ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 12
यज्ञोपवीतं केशं तु महास्थ्नाक्षमणींस्तथा ॥ कपालशकलं चैकमसृक्पूर्णं करे स्थितम् ॥
আৰু (তেওঁ) যজ্ঞোপবীত (পবিত্ৰ সূত্ৰ) আৰু কেশ, তদুপৰি ৰুদ্ৰাক্ষ-মণিৰ মহামালা গ্ৰহণ কৰিলে; কপালৰ এটা খণ্ড ৰক্তে পূৰ্ণ হৈ তেওঁৰ হাতত অৱস্থিত থাকিল।
Verse 13
अपरं खण्डशः कृत्वा जटाजूटे न्यवेशयत् ॥ एवं कृत्वा महादेवो बभ्रामेमां वसुन्धराम् ॥
অন্য অংশটো খণ্ড খণ্ড কৰি তেওঁ জটাজূটত স্থাপন কৰিলে; এইদৰে কৰি মহাদেৱে এই বসুন্ধৰাত ভ্ৰমণ কৰি ফুৰিলে।
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पुण्यां मज्जंस्तीर्थेषु नित्यशः ॥ समुद्रे प्रथमं स्नात्वा ततो गङ्गां व्यगाहत ॥
সপ্তদ্বীপবতী পুণ্য ভূমিত তেওঁ নিত্য তীৰ্থঘাটসমূহত নিমজ্জিত হৈ স্নান কৰিছিল। প্ৰথমে সাগৰত স্নান কৰি, তাৰ পাছত তেওঁ গঙ্গাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 15
वितस्तां चन्द्रभागां च गोमतीं सिन्धुमेव च ॥ तुङ्गभद्रां तथा गोदामुत्तरे गण्डकीं तथा ॥
(তেওঁ গ’ল) বিতস্তা আৰু চন্দ্ৰভাগা, গোমতী আৰু সিন্ধু; তদুপৰি তুঙ্গভদ্ৰা আৰু গোদা, আৰু উত্তৰ দিশত গণ্ডকী নদীলৈও।
Verse 16
नेपालं च ततो गत्वा ततो रुद्रमहालयम् ॥ ततो दारुवनं गत्वा केदारगमनं पुनः ॥
তাৰ পাছত তেওঁ নেপাললৈ গ’ল, তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ মহা-আলয়লৈ। তাৰ পাছত দাৰুবনলৈ গ’ল আৰু পুনৰ কেদাৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 17
महेश्वरं ततो गत्वा गयां पुण्यामथागमत् ॥ तत्र फल्गुकृतस्नानः पितॄन्सन्तर्प्य यत्नतः ॥
তাৰ পাছত মহেশ্বৰলৈ গৈ তেওঁ পুণ্য গয়ালৈ আহিল। তাত ফল্গু নদীত স্নান কৰি, তেওঁ যত্নসহ পিতৃসকলক তৰ্পণ-অৰ্পণে সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 18
परिधानं तु कौपीनं नग्नः कापालिकोऽभवत् ॥ भ्रमतः परिधानं तु कौपीनं रशनागतम् ॥
তেওঁৰ পৰিধান আছিল কেৱল কৌপীন (লেংটি); নগ্ন অৱস্থাত তেওঁ কাপালিক হৈ পৰিল। ভ্ৰমণ কৰোঁতে সেই কৌপীনেই—তাঁৰ বস্ত্ৰ—কঁকালত ৰশীৰে বাঁধ খাই থাকিল।
Verse 19
तस्मिंस्तु पतिते देवि नग्नः कापालिकोऽभवत्॥
হে দেবী, যেতিয়া সেই (কপাল) পতিত হ’ল, তেতিয়া তেওঁ নগ্ন কপাল-ধাৰী তপস্বী (কাপালিক) হৈ পৰিল।
Verse 20
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तस्तीर्थे तीर्थे हरः स्वयम्॥ कपालं त्यक्तुकामः सन् तद्धस्तात्तत्तु नापतत्॥
পুনৰ দুবছৰ হৰা নিজেই তীৰ্থে তীৰ্থে ভ্ৰমণ কৰিলে। কপাল ত্যাগ কৰিব খুজিলেও, সেয়া তেওঁৰ হাতৰ পৰা নপতিল।
Verse 21
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तो ब्रह्माण्डं तीर्थकारणात्॥ तीर्थेतीर्थे हरः स्नात्वा कपालं त्यक्तुमिच्छति॥
পুনৰ দুবছৰ তীৰ্থকাৰণত তেওঁ ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডত ভ্ৰমণ কৰিলে। তীৰ্থে তীৰ্থে স্নান কৰি হৰা কপাল ত্যাগ কৰিব বিচাৰিলে।
Verse 22
त्यजतोऽपि न तद्धस्ताच्छ्यवते भूतधारिणि॥ ततोऽब्दमेकं बभ्राम हिमवत्पर्वते शुभे॥
হে ভূতধাৰিণী দেবী, ত্যাগ কৰিবলৈ চাইলেও সেয়া তেওঁৰ হাতৰ পৰা নসৰিল। তাৰ পাছত তেওঁ শুভ হিমৱৎ পৰ্ব্বতত এক বছৰ ভ্ৰমণ কৰিলে।
Verse 23
ततोऽन्यद्वर्षमेकं तु वर्तते हिमवद्गिरौ॥ भ्रमतो विभ्रमो जातस्त्रिणेत्रस्य महात्मनः॥
তাৰ পাছত আন এক বছৰ তেওঁ হিমৱদ্গিৰিতেই অৱস্থান কৰিলে। ভ্ৰমণ কৰোঁতে মহাত্মা ত্ৰিনেত্ৰৰ বিভ্ৰম (বিভ্ৰান্তি) উৎপন্ন হ’ল।
Verse 24
पुनरब्दद्वयं चान्यत्परमेष्ठी वृषाकपिः॥ बभ्राम रुद्रस्तीर्थानि पुराणानि समन्ततः॥
পুনৰ আন দুবছৰ ধৰি পৰমেশ্ঠী বৃষাকপি ৰুদ্ৰে চাৰিওফালে পুৰাতন তীৰ্থসমূহত ভ্ৰমণ কৰি ফুৰিলে।
Verse 25
कस्यचित्त्वथ कालस्य द्वादशेऽब्दे धराधरे॥ वाराणसीं गतो देवस्तत्र स्नानमथारभत्॥
তাৰ পাছত কিছু কাল গ’লত—যেতিয়া বাৰ বছৰ পাৰ হ’ল—দেৱতা ধৰাধৰত অৱস্থিত বাৰাণসীলৈ গ’ল আৰু তাত স্নান-বিধি আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 26
गङ्गायां देवदेवेशो यावन्मज्जति भामिनि॥ भवेत्कपालं पतितं हस्ताग्राद्ब्रह्मणः पुरा॥
হে দীপ্তিমতী, যেতিয়া দেৱদেৱেশ গঙ্গাত নিমজ্জিত হৈছিল, তেতিয়া পূৰ্বে ব্ৰহ্মাৰ পৰা লোৱা কপালখন তেওঁৰ হাতৰ আগফালৰ পৰা খসিল।
Verse 27
गत्वा हरिहरक्षेत्रं स्नात्वा देवाङ्गदे तथा॥ सोमेश्वरं समभ्यर्च्य गतोऽसौ चक्रतीर्थकम्॥
হৰিহৰ-ক্ষেত্ৰলৈ গৈ, আৰু দেৱাঙ্গদত তেনেদৰে স্নান কৰি, সোমেশ্বৰক বিধিমতে অৰ্চনা কৰি, তেওঁ চক্ৰ-তীৰ্থলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 28
तत्र स्नात्वा तथा नत्वा त्रिजलेश्वरसंज्ञितम्॥ अयोध्यायां तथा गत्वा वाराणस्यां ततोऽगमत्॥
তাত স্নান কৰি আৰু ত্ৰিজলেশ্বৰ নামে পৰিচিত দেৱতাক নতশিৰে প্ৰণাম কৰি, তেওঁ অযোধ্যালৈ গ’ল আৰু তাৰ পাছত বাৰাণসীলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 29
द्वादशाब्दैर्गतवतः सीमाचारिगणैस्तथा ॥ बलात्कारेण तद्धस्तात्कपालं पातितं भुवि
দ্বাদশ বছৰ অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত, সীমা-প্ৰহৰী দলসমূহৰ দ্বাৰাো বলপূৰ্বক তেওঁৰ হাতৰ পৰা কপাল-পাত্ৰ মাটিত পেলাই দিয়া হ’ল।
Verse 30
कपालमोचनं तीर्थं ततो जातमघापहम् ॥ गङ्गाम्भसि ततः स्नाप्य विश्वेशं पूज्य भक्तितः
সেই ঘটনাৰ পৰা ‘কপালমোচন’ নামৰ তীৰ্থ উৎপন্ন হ’ল, যি পাপহৰ; তাৰ পাছত গঙ্গাৰ জলে স্নান কৰি ভক্তিভাৱে বিশ্বেশক পূজা কৰা উচিত।
Verse 31
रुद्रो विशुद्धिमापन्नो मुक्तः स ब्रह्महत्यया ॥ कपालमोचनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ৰুদ্ৰে বিশুদ্ধি লাভ কৰিলে; তেওঁ ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ কলংকৰ পৰা মুক্ত হ’ল। ‘কপালমোচন’ নামৰ এই তীৰ্থ ত্ৰিলোকত বিখ্যাত।
Verse 32
यत्राप्लुतो नरो भक्त्या ब्रह्महा तु विशुध्यति ॥ कपालं पतितं दृष्ट्वा रुद्रहस्ताच्चतुर्मुखः
য’ত ভক্তিভাৱে স্নান কৰা নৰে—ব্ৰাহ্মণ-হন্তা হলেও—বিশুদ্ধ হয়। ৰুদ্ৰৰ হাতৰ পৰা পতিত কপাল-পাত্ৰ দেখি চতুৰ্মুখ (ব্ৰহ্মা) …
Verse 33
आगतो देवसहितो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ब्रह्मोवाच ॥ भव रुद्र विशालाक्ष लोकमार्गव्यवस्थित
তেওঁ দেৱতাসকলসহ আহিল আৰু এই বাক্য ক’লে। ব্ৰহ্মাই ক’লে: ‘হে ভব, হে ৰুদ্ৰ, বিশাল-নয়ন, লোক-মাৰ্গত সুপ্ৰতিষ্ঠিত …’
Verse 34
भव रुद्र विरूपाक्ष लोकमार्गे व्यास्थितः ॥ व्रतानि कुरु ते देव त्वच्छीर्णानि महाप्रभो ॥ कपालं गृहीत्वा यद्भ्रान्तं कपालव्यग्रपाणिना ॥ तद्व्रतं नग्नकपालं भविष्यति नृणां भुवि
হে ভৱ, হে ৰুদ্ৰ, হে বিৰূপাক্ষ! লোক-মাৰ্গত স্থিত হৈ, হে দেৱ, হে মহাপ্ৰভো, তোমাৰ দ্বাৰা গৃহীত ব্ৰতসমূহ পালন কৰা। কৰোটি-পাত্ৰ হাতত ধৰি, কৰোটিত মন নিবদ্ধ কৰি যি ভ্ৰমণ হৈছিল—সেই ব্ৰত পৃথিৱীত মানুহৰ মাজত ‘নগ্নকপাল’ নামে পৰিচিত হ’ব।
Verse 35
यच्च ते बभ्रुता जाता हिमवत्यचलोत्तमे ॥ भ्रमतोस्तद्व्रतं देव बाब्रव्यं तद्भविष्यति
আৰু হিমৱত—পৰ্বতৰ শ্ৰেষ্ঠ—ত তোমাৰ ওপৰত যি বভ্ৰুতা (তামাটে-বাদামী অৱস্থা) উৎপন্ন হৈছিল, ভ্ৰমণকালত সেই ব্ৰত, হে দেৱ, ‘বাব্ৰব্য’ নামে পৰিগণিত হ’ব।
Verse 36
ये पुरस्कृत्य देवास्त्वां पूज्यं यद्विधिनान्विताः ॥ शास्त्राणि तानि सर्वेषां कथयिष्यामि नान्यथा
যিসকল দেৱতাই তোমাক পূজ্য বুলি মানি, যথাযথ বিধি-প্ৰণালীৰে সজ্জিত হৈ, আগত ৰাখি সন্মান কৰিছিল—সিহঁতৰ সকলোৰে বাবে সেই শাস্ত্ৰ-বিধান মই যিদৰে আছে তিদৰে ক’ম, অন্যথা নহয়।
Verse 37
व्रतानि कुरुते देव त्वत्कृतानि हि पुत्रक ॥ स त्वत्प्रसाद्देवेश ब्रह्महापि विशुध्यति
যি কোনোবাই, হে দেৱ, তোমাৰ দ্বাৰা স্থাপিত ব্ৰতসমূহ পালন কৰে—হে প্ৰিয়—তোমাৰ কৃপাৰে, হে দেৱেশ, ব্ৰাহ্মণ-হন্তাও শুদ্ধ হয়।
Verse 38
यद्व्रतं नग्नकपालं यद्बाब्रव्यं त्वया कृतम् ॥ यत्कृतं शुद्धशैवं च तत्तन्नाम्ना भविष्यति
যি ব্ৰত ‘নগ্নকপাল’, আৰু যি ‘বাব্ৰব্য’ তুমি পালন কৰিছিলা, আৰু ‘শুদ্ধশৈৱ’ আচাৰো যি তুমি কৰিলা—সেই সকলো নিজ নিজ নামেই পৰিচিত হ’ব।
Verse 39
मां पुरस्कृत्य देवास्त्वं पूज्यसे यैर्विधानतः ॥ तेषां शास्त्राणि सर्वाणि शास्त्रं पाशुपतं तथा
মোক অগ্ৰত ৰাখি দেৱতাসকলে বিধি-বিধান অনুসাৰে তোমাক পূজা কৰে; আৰু তেওঁলোকৰ সকলো শাস্ত্ৰৰ মাজত পাশুপত শাস্ত্ৰো প্ৰমাণৰূপে গণ্য।
Verse 40
कथयस्व महादेव सविधानं समासतः ॥ एवमुक्तस्ततो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तमूर्त्तिना
“হে মহাদেৱ, বিধানসহ সমগ্ৰ পদ্ধতি সংক্ষেপে কওক।” এইদৰে কোৱা হ’লে, অব্যক্ত-মূৰ্ত্তি ব্ৰহ্মাই তেতিয়া ৰুদ্ৰক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 41
देवैर्जयेति संतुष्टः कैलासनिलयं ययौ ॥ ब्रह्मा चापि सुरैः सार्द्धं गतः स्वर्लोकमुत्तमम्
দেৱতাসকলৰ “জয়” ধ্বনিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ কৈলাস-নিলয়লৈ গ’ল। আৰু ব্ৰহ্মাও দেৱতাসকলৰ সৈতে উত্তম স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 42
देवा अपि ययुः खं च स्वस्थानं ते यथागतम् ॥ एतद्रुद्रस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्त्तितम्
দেৱতাসকলেও আকাশপথে নিজৰ নিজৰ স্থানলৈ, যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই, গ’ল। এইদৰে ৰুদ্ৰৰ মাহাত্ম্য মই তোমাক বৰ্ণনা কৰি ক’লোঁ।
Verse 43
चरितं यच्च देवस्य वित्तं समभवद्भुवि
আৰু মই দেৱতাৰ আচৰণো বৰ্ণনা কৰিম, আৰু পৃথিৱীত কেনে ধন-সম্পদ উদ্ভৱ হৈছিল সেয়াও ক’ম।
Verse 44
सरस्वतीं ततो गत्वा यमुनासङ्गमं ततः ॥ शतद्रुं च ततो गत्वा देविकां च महानदीम्
তাৰ পিছত সৰস্বতীলৈ গ’ল, তাৰ পিছত যমুনাৰ সঙ্গমলৈ; আৰু তাৰ পিছত শতদ্ৰু (সতলুজ)লৈ গ’ল, আৰু দেৱিকা নামৰ মহা নদীলৈও।
Verse 45
ब्रह्मोवाच ॥ इदमेव व्रतं देव चर कापालिकं विभो ॥ समयाचारसंयुक्तं कृत्वा स्वेनैव तेजसा
ব্ৰহ্মাই ক’লে: “এইয়েই নিশ্চয় ব্ৰত; হে দেৱ, হে বিভো, কপালিক ব্ৰত আচৰণ কৰা—সময়-আচাৰ আৰু সদাচাৰযুক্ত—নিজ তেজ (অন্তৰ শক্তি) দ্বাৰা ই গ্ৰহণ কৰি।”
Verse 46
एवं वेगेन सकलं ब्रह्माण्डं भूतधारिणि ॥ बभ्राम सर्वदेवेशः षष्ठेऽब्दे तस्य चापतत्
এইদৰে সেই বেগে, হে ভূতধাৰিণী, তেওঁ সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডত ভ্ৰমণ কৰি ফুৰিলে; আৰু তেওঁৰ ষষ্ঠ বছৰত সেই ঘটনাও তেওঁৰ ওপৰত পৰিল।
Verse 47
कपालमोचनं नाम ततस्तीर्थमनुत्तमम् ॥ पृथिव्यां ख्यातिमगमद्वाराणस्यां धराधरे
তাৰ পিছত ‘কপালমোচন’ নামৰ অনুত্তম তীৰ্থ উদ্ভৱ হ’ল; পৃথিৱীত তাৰ খ্যাতি বিস্তাৰ পালে—বাৰাণসীত, ধৰাধৰ (পৰ্বত)ত।
Verse 48
यच्छेदानीं विशुद्धस्य तीर्थेऽस्मिन्देहशुद्धता ॥ तच्छुद्धशैवं भवतु व्रतं ते पापनाशनम्
যদি এতিয়া, যি বিশুদ্ধ, এই তীৰ্থত দেহশুদ্ধি লাভ কৰে, তেন্তে তোমাৰ ব্ৰত শুদ্ধ শৈৱ আচাৰ হওক—পাপনাশক।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined atonement (prāyaścitta) as a public-ethical model: wrongdoing produces enduring consequences, and restoration requires regulated conduct (samayācāra), bodily restraint, and humility. By narrating Rudra’s vow and its codification by Brahmā as a template for humans, the chapter emphasizes that social order (lokamārga) is maintained through accountable correction rather than denial of harm.
The narrative is structured by multi-year durations rather than lunar tithis: Rudra wanders and performs tīrtha-bathing over extended periods, culminating explicitly in a twelve-year cycle (dvādaśa-abda) before release at Vārāṇasī. No specific tithi, nakṣatra, or season is stated in the provided passage.
Pṛthivī is addressed as the pedagogical horizon: purification is enacted through repeated immersion in river systems and movement across diverse regions, implying that rivers and tīrthas function as ecological-cosmological nodes where moral disorder is ritually processed. The chapter’s geography foregrounds waterways as sustaining infrastructures of cultural memory and ‘cleansing’ practices, aligning ethical repair with careful engagement with terrestrial landscapes.
The central cultural figures are Rudra (Mahādeva/Bhava/Trilocana) and Brahmā (Caturmukha/Parameṣṭhin). No royal dynasties or human genealogical lineages are named in the provided text; instead, the chapter anchors authority in divine interlocutors and in place-based institutions (Vārāṇasī, Gayā, Kedāra) that function as long-term cultural reference points.