Adhyaya 97: The Glory of Rudra: The Origin of the Kapālamocana Pilgrimage Site and Rudra’s Expiatory Vow
Rudramāhātmya (Kapālamocana-tīrtha-prādurbhāva)
Ritual-Manual (Vrata/Prāyaścitta) & Sacred Geography (Tīrtha-māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ବ୍ରତ (ରୁଦ୍ରବ୍ରତ)ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କପାଳମୋଚନ ତୀର୍ଥର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ପ୍ରକଟତାରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପାଧିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାମକାରଣରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ବିରୋଧ ହୁଏ; ରୁଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଶିର କାଟିଦେଲେ ତାହାର କପାଳ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଲଗି ରହେ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଚିହ୍ନ ଓ ନିୟତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା। ବ୍ରହ୍ମା କଠୋର ଆଚାରସହିତ କାପାଳିକ ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ରୁଦ୍ର ବାରୋ ବର୍ଷ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରି ମହାନଦୀମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବାରାଣସୀରେ କପାଳ ଖସିପଡ଼ି ‘କପାଳମୋଚନ’ ନାମରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରାଚାରକୁ ମାନବସମାଜ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ ବ୍ରତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଦେହସଂଯମ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ଭୂଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ରକ୍ଷା ହୁଏ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 97
Verse 1
॥ अथ रुद्रमाहात्म्यम् ॥ वराह उवाच ॥ अथ रुद्रव्रतोत्पत्तिं शृणु देवि वरानने ॥ येन ज्ञातेन पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
ଏବେ ରୁଦ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ। ବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ ଦେବୀ, ରୁଦ୍ରବ୍ରତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣ; ଏହା ଜାଣିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 2
ब्रह्मणा तु यदा सृष्टः पूर्वं रुद्रो वरानने ॥ तृतीये जन्मनि विभुः पिङ्गाक्षो नीललोहितः ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତୃତୀୟ ଜନ୍ମରେ ସେଇ ବିଭୁ ‘ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ’ ଓ ‘ନୀଲଲୋହିତ’ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 3
तदा कौतूहलाद्ब्रह्मा स्कन्धे तं जगृहे प्रभुः ॥ स्कन्धारूढस्तदा रुद्रो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
ତେବେ କୌତୁହଳରୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍କନ୍ଧରେ ଧରିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ-ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍କନ୍ଧ ଉପରେ ରୁଦ୍ର ଆରୂଢ଼ ଥିଲେ।
Verse 4
जन्मतश्च शिरो यद्धि पञ्चमं तज्जगाद ह ॥ मन्त्रंाथर्वणं रुद्रो येन सद्यः प्रमुच्यते ॥
ଏବଂ ଶିର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେ ତାହାକୁ ‘ପଞ୍ଚମ’ ବୋଲି କହିଲେ। ପରେ ରୁଦ୍ର ଏକ ଆଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସତ୍ୱର ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 5
कपालिन् रुद्र बभ्रोऽथ भव कैरात सुव्रत ॥ पाहि विश्वं विशालाक्ष कुमार वरविक्रम ॥
ହେ କପାଲିନ୍, ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ବଭ୍ରୁ; ହେ ଭବ, ହେ କୈରାତ, ହେ ସୁବ୍ରତ—ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷ, ହେ ବରବିକ୍ରମ କୁମାର, ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 6
एवमुक्तस्तदा रुद्रो भविष्यैर्नामभिर्भवः ॥ कपालशब्दात्कुपितस्तच्छिरो विचकर्त्त ह ॥
ଏଭଳି କୁହାଯାଇ ତେବେ ରୁଦ୍ର—ଭବ—ଭବିଷ୍ୟତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା ନାମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନିତ ହେଲେ। ‘କପାଲ’ ଶବ୍ଦରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ତେବେ ସେଇ ଶିର କାଟିଦେଲେ—ଏମିତି କଥା।
Verse 7
वामाङ्गुष्ठनखेनाद्यं प्राजापत्यं विचक्षणः ॥ तन्निकृत्तं शिरो धात्री हस्तलग्नं बभूव ह ॥
ବିଚକ୍ଷଣ (ରୁଦ୍ର) ନିଜ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ନଖରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଶିର କାଟିଦେଲେ। ହେ ଧାତ୍ରୀ, ସେ କଟା ଶିର ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଲାଗି ରହିଲା—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
तस्मिन्निकृत्ते शिरसि प्राजापत्यं त्रिलोचनः ॥ ब्रह्माणं प्रयतो भूत्वा रुद्रो वचनमब्रवीत् ॥
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶିର କଟାଯାଇଥିବାବେଳେ, ତ୍ରିଲୋଚନ ରୁଦ୍ର ସଂଯତ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବଚନ କହିଲେ।
Verse 9
रुद्र उवाच ॥ कथं कपालं मे देव करात्पतति सुव्रत ॥ नश्यते च कथं पापं ममैदद्वद सुव्रत ॥
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋ ହାତରୁ ଏହି କପାଳ କିପରି ପଡିବ? ଏବଂ ମୋର ଏହି ପାପ କିପରି ନଶିବ? ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏହା କହ।
Verse 10
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना ॥ आजगाम गिरिं गन्तुं माहेन्द्रं पापनाशनम् ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ଏଭଳି କହିଲେ, ରୁଦ୍ର ପାପନାଶକ ମାହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 11
तत्र स्थित्वा महादेवस्तच्छिरो बिभिदे त्रिधा ॥ तस्मिन् भिन्ने पृथक्केशान्गृहीत्वा भगवान्भवः ॥
ସେଠାରେ ରହି ମହାଦେବ ସେହି କପାଳକୁ ତିନି ଭାଗରେ ଭେଦିଲେ; ଭିନ୍ନ ହେଲାପରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ କେଶକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 12
यज्ञोपवीतं केशं तु महास्थ्नाक्षमणींस्तथा ॥ कपालशकलं चैकमसृक्पूर्णं करे स्थितम् ॥
ଏବଂ ସେ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କେଶ ତଥା ମହା ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ରକ୍ତପୂର୍ଣ୍ଣ କପାଳର ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ତାଙ୍କ ହାତରେ ରହିଲା।
Verse 13
अपरं खण्डशः कृत्वा जटाजूटे न्यवेशयत् ॥ एवं कृत्वा महादेवो बभ्रामेमां वसुन्धराम् ॥
ଅନ୍ୟ ଭାଗକୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ସେ ନିଜ ଜଟାଜୂଟରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏଭଳି କରି ମହାଦେବ ଏହି ବସୁନ୍ଧରାରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 14
सप्तद्वीपवतीं पुण्यां मज्जंस्तीर्थेषु नित्यशः ॥ समुद्रे प्रथमं स्नात्वा ततो गङ्गां व्यगाहत ॥
ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ପୁଣ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ସେ ନିତ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ମଜ୍ଜନ କରୁଥିଲେ; ପ୍ରଥମେ ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଗଙ୍ଗାରେ ଅବଗାହନ କଲେ।
Verse 15
वितस्तां चन्द्रभागां च गोमतीं सिन्धुमेव च ॥ तुङ्गभद्रां तथा गोदामुत्तरे गण्डकीं तथा ॥
ସେ ବିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଗୋମତୀ ଓ ସିନ୍ଧୁ; ତଥା ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗୋଦା, ଏବଂ ଉତ୍ତରଦେଶରେ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 16
नेपालं च ततो गत्वा ततो रुद्रमहालयम् ॥ ततो दारुवनं गत्वा केदारगमनं पुनः ॥
ତାପରେ ସେ ନେପାଳକୁ ଗଲେ, ତାହାପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମହାଆଳୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପୁଣି ଦାରୁବନକୁ ଯାଇ, ଆବାର କେଦାରକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 17
महेश्वरं ततो गत्वा गयां पुण्यामथागमत् ॥ तत्र फल्गुकृतस्नानः पितॄन्सन्तर्प्य यत्नतः ॥
ତାପରେ ସେ ମହେଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ ପୁଣ୍ୟ ଗୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଫଲ୍ଗୁ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣାଦି ଅର୍ପଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 18
परिधानं तु कौपीनं नग्नः कापालिकोऽभवत् ॥ भ्रमतः परिधानं तु कौपीनं रशनागतम् ॥
ତାଙ୍କର ପରିଧାନ କେବଳ କୌପୀନ ଥିଲା; ନଗ୍ନବତ୍ ହୋଇ ସେ କାପାଳିକ ହେଲେ। ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେଇ କୌପୀନ—ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର—କଟିରେ ରଶିଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇ ରହିଲା।
Verse 19
तस्मिंस्तु पतिते देवि नग्नः कापालिकोऽभवत्॥
ହେ ଦେବୀ, ସେଇ (କପାଳ) ପତିତ ହେବା ସହିତ ସେ ନଗ୍ନ କାପାଳିକ ହେଲେ।
Verse 20
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तस्तीर्थे तीर्थे हरः स्वयम्॥ कपालं त्यक्तुकामः सन् तद्धस्तात्तत्तु नापतत्॥
ପୁନର୍ବାର ଦୁଇ ବର୍ଷ ଧରି ସ୍ୱୟଂ ହର (ଶିବ) ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ଥେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। କପାଳ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ତାଙ୍କ ହାତରୁ ପଡ଼ିଲା ନାହିଁ।
Verse 21
पुनरब्दद्वयं भ्रान्तो ब्रह्माण्डं तीर्थकारणात्॥ तीर्थेतीर्थे हरः स्नात्वा कपालं त्यक्तुमिच्छति॥
ତୀର୍ଥକାରଣରୁ ପୁନର୍ବାର ଦୁଇ ବର୍ଷ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ହର (ଶିବ) ତୀର୍ଥେତୀର୍ଥେ ସ୍ନାନ କରି କପାଳ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
Verse 22
त्यजतोऽपि न तद्धस्ताच्छ्यवते भूतधारिणि॥ ततोऽब्दमेकं बभ्राम हिमवत्पर्वते शुभे॥
ହେ ଭୂତଧାରିଣୀ (ଦେବୀ), ତ୍ୟାଗ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଖସିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ଶୁଭ ହିମବତ୍ ପର୍ବତରେ ଏକ ବର୍ଷ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 23
ततोऽन्यद्वर्षमेकं तु वर्तते हिमवद्गिरौ॥ भ्रमतो विभ्रमो जातस्त्रिणेत्रस्य महात्मनः॥
ତାପରେ ଆଉ ଏକ ବର୍ଷ ସେ ହିମବତ୍ ଗିରିରେ ରହିଲେ। ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ମହାତ୍ମା ତ୍ରିନେତ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କର ବିଭ୍ରମ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 24
पुनरब्दद्वयं चान्यत्परमेष्ठी वृषाकपिः॥ बभ्राम रुद्रस्तीर्थानि पुराणानि समन्ततः॥
ପୁନର୍ବାର ଆଉ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରମେଷ୍ଠୀ ବୃଷାକପି—ରୁଦ୍ର—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୁରାତନ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 25
कस्यचित्त्वथ कालस्य द्वादशेऽब्दे धराधरे॥ वाराणसीं गतो देवस्तत्र स्नानमथारभत्॥
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ଅତିବାହିତ ହୋଇ, ବାରୋ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଧରାଧର ଦେବ ବାରାଣସୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନବିଧି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 26
गङ्गायां देवदेवेशो यावन्मज्जति भामिनि॥ भवेत्कपालं पतितं हस्ताग्राद्ब्रह्मणः पुरा॥
ହେ ଭାମିନି, ଦେବଦେବେଶ୍ୱର ଗଙ୍ଗାରେ ମଜ୍ଜନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ (ପ୍ରାପ୍ତ) କପାଳଟି ତାଙ୍କ ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲା।
Verse 27
गत्वा हरिहरक्षेत्रं स्नात्वा देवाङ्गदे तथा॥ सोमेश्वरं समभ्यर्च्य गतोऽसौ चक्रतीर्थकम्॥
ସେ ହରିହରକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଇ, ଦେବାଙ୍ଗଦରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି, ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଚକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ।
Verse 28
तत्र स्नात्वा तथा नत्वा त्रिजलेश्वरसंज्ञितम्॥ अयोध्यायां तथा गत्वा वाराणस्यां ततोऽगमत्॥
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ତ୍ରିଜଲେଶ୍ୱର ନାମରେ ପରିଚିତ (ଦେବତାଙ୍କୁ) ନମସ୍କାର କରି, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପରେ ବାରାଣସୀକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 29
द्वादशाब्दैर्गतवतः सीमाचारिगणैस्तथा ॥ बलात्कारेण तद्धस्तात्कपालं पातितं भुवि
ବାରୋ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ, ସୀମାରେ ପହରା ଦେଉଥିବା ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କ ହାତରୁ କପାଳଟି ଭୂମିରେ ପତିତ କରାଗଲା।
Verse 30
कपालमोचनं तीर्थं ततो जातमघापहम् ॥ गङ्गाम्भसि ततः स्नाप्य विश्वेशं पूज्य भक्तितः
ସେହି ଘଟଣାରୁ ‘କପାଳମୋଚନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ପାପହର। ପରେ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 31
रुद्रो विशुद्धिमापन्नो मुक्तः स ब्रह्महत्यया ॥ कपालमोचनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ରୁଦ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର କଳଙ୍କରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ‘କପାଳମୋଚନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 32
यत्राप्लुतो नरो भक्त्या ब्रह्महा तु विशुध्यति ॥ कपालं पतितं दृष्ट्वा रुद्रहस्ताच्चतुर्मुखः
ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ନର—ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ହସ୍ତରୁ ପତିତ କପାଳ ଦେଖି ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) …
Verse 33
आगतो देवसहितो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ब्रह्मोवाच ॥ भव रुद्र विशालाक्ष लोकमार्गव्यवस्थित
ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସି ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ହେ ଭବ, ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷ, ଲୋକମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ …’
Verse 34
भव रुद्र विरूपाक्ष लोकमार्गे व्यास्थितः ॥ व्रतानि कुरु ते देव त्वच्छीर्णानि महाप्रभो ॥ कपालं गृहीत्वा यद्भ्रान्तं कपालव्यग्रपाणिना ॥ तद्व्रतं नग्नकपालं भविष्यति नृणां भुवि
‘ହେ ଭବ, ହେ ରୁଦ୍ର, ହେ ବିରୂପାକ୍ଷ, ଲୋକମାର୍ଗରେ ସ୍ଥିତ ରୁହ। ହେ ଦେବ, ହେ ମହାପ୍ରଭୋ, ତୁମେ ଯେ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ଆଚରଣ କରିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଳନ କର। କପାଳକୁ ହସ୍ତରେ ଧରି, କପାଳରେ ଆସକ୍ତ ହସ୍ତ ସହିତ ଯେ ଭ୍ରମଣ କରାଗଲା—ସେହି ବ୍ରତ ଭୂମିରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ “ନଗ୍ନକପାଳ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।’
Verse 35
यच्च ते बभ्रुता जाता हिमवत्यचलोत्तमे ॥ भ्रमतोस्तद्व्रतं देव बाब्रव्यं तद्भविष्यति
ହେ ଦେବ! ହିମବତ୍ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ତୁମରେ ଯେ ବଭ୍ରୁତା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଅବସ୍ଥା ଜନ୍ମିଲା, ସେହିଟି ‘ବାବ୍ରବ୍ୟ’ ନାମକ ବ୍ରତ ହେବ।
Verse 36
ये पुरस्कृत्य देवास्त्वां पूज्यं यद्विधिनान्विताः ॥ शास्त्राणि तानि सर्वेषां कथयिष्यामि नान्यथा
ଯେ ଦେବମାନେ ତୁମକୁ ପୂଜ୍ୟ ଭାବେ ପୁରସ୍କୃତ କରି ଯଥାବିଧି ପୂଜନ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ କହିବି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 37
व्रतानि कुरुते देव त्वत्कृतानि हि पुत्रक ॥ स त्वत्प्रसाद्देवेश ब्रह्महापि विशुध्यति
ହେ ଦେବ! ଯେ କେହି ତୁମେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ କରେ, ସେ ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ, ହେ ଦେବେଶ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 38
यद्व्रतं नग्नकपालं यद्बाब्रव्यं त्वया कृतम् ॥ यत्कृतं शुद्धशैवं च तत्तन्नाम्ना भविष्यति
‘ନଗ୍ନକପାଳ’ ନାମକ ଯେ ବ୍ରତ, ତୁମେ କରିଥିବା ‘ବାବ୍ରବ୍ୟ’, ଏବଂ ‘ଶୁଦ୍ଧଶୈବ’ ଆଚାର—ସେସବୁ ନିଜ ନିଜ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 39
मां पुरस्कृत्य देवास्त्वं पूज्यसे यैर्विधानतः ॥ तेषां शास्त्राणि सर्वाणि शास्त्रं पाशुपतं तथा
ମୋତେ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଦେବମାନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ତୁମକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମଧ୍ୟରେ ପାଶୁପତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି (ପ୍ରମାଣ) ଗଣ୍ୟ।
Verse 40
कथयस्व महादेव सविधानं समासतः ॥ एवमुक्तस्ततो रुद्रो ब्रह्मणा अव्यक्तमूर्त्तिना
ହେ ମହାଦେବ, ବିଧିସହିତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂକ୍ଷେପରେ କହ। ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଅବ୍ୟକ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 41
देवैर्जयेति संतुष्टः कैलासनिलयं ययौ ॥ ब्रह्मा चापि सुरैः सार्द्धं गतः स्वर्लोकमुत्तमम्
ଦେବମାନଙ୍କ ‘ଜୟ’ ଘୋଷରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ କୈଲାସର ନିବାସକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଲୋକକୁ ଗଲେ।
Verse 42
देवा अपि ययुः खं च स्वस्थानं ते यथागतम् ॥ एतद्रुद्रस्य माहात्म्यं मया ते परिकीर्त्तितम्
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶମାର୍ଗେ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି।
Verse 43
चरितं यच्च देवस्य वित्तं समभवद्भुवि
ଏବଂ (ଏବେ) ସେ ଦେବଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ପୃଥିବୀରେ ଯେ ଧନ ସମ୍ଭବ ହେଲା, ତାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 44
सरस्वतीं ततो गत्वा यमुनासङ्गमं ततः ॥ शतद्रुं च ततो गत्वा देविकां च महानदीम्
ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ପୁଣି ଯମୁନା-ସଙ୍ଗମକୁ; ତାହାପରେ ଶତଦ୍ରୁକୁ ଯାଇ, ଏବଂ ମହାନଦୀ ଦେବିକାକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇଲେ।
Verse 45
ब्रह्मोवाच ॥ इदमेव व्रतं देव चर कापालिकं विभो ॥ समयाचारसंयुक्तं कृत्वा स्वेनैव तेजसा
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ଏହିଏ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରତ; ହେ ବିଭୋ, କାପାଳିକ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କର। ସମୟ-ଆଚାର ନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ତେଜରେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 46
एवं वेगेन सकलं ब्रह्माण्डं भूतधारिणि ॥ बभ्राम सर्वदेवेशः षष्ठेऽब्दे तस्य चापतत्
ଏଭଳି, ହେ ଭୂତଧାରିଣୀ, ସେହି ବେଗରେ ସେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଷଷ୍ଠ ବର୍ଷରେ ସେହି ଘଟଣା ତାଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆସିପଡ଼ିଲା।
Verse 47
कपालमोचनं नाम ततस्तीर्थमनुत्तमम् ॥ पृथिव्यां ख्यातिमगमद्वाराणस्यां धराधरे
ତାପରେ ‘କପାଳମୋଚନ’ ନାମକ ଅନୁତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ହେଲା; ଏହା ପୃଥିବୀରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା—ବାରାଣସୀରେ, ସେହି ଧରାଧରରେ।
Verse 48
यच्छेदानीं विशुद्धस्य तीर्थेऽस्मिन्देहशुद्धता ॥ तच्छुद्धशैवं भवतु व्रतं ते पापनाशनम्
ଯଦି ଏବେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେହଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ତେବେ ତୁମର ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଶୈବ ବ୍ରତ ହେଉ—ପାପନାଶକ ହେଉ।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined atonement (prāyaścitta) as a public-ethical model: wrongdoing produces enduring consequences, and restoration requires regulated conduct (samayācāra), bodily restraint, and humility. By narrating Rudra’s vow and its codification by Brahmā as a template for humans, the chapter emphasizes that social order (lokamārga) is maintained through accountable correction rather than denial of harm.
The narrative is structured by multi-year durations rather than lunar tithis: Rudra wanders and performs tīrtha-bathing over extended periods, culminating explicitly in a twelve-year cycle (dvādaśa-abda) before release at Vārāṇasī. No specific tithi, nakṣatra, or season is stated in the provided passage.
Pṛthivī is addressed as the pedagogical horizon: purification is enacted through repeated immersion in river systems and movement across diverse regions, implying that rivers and tīrthas function as ecological-cosmological nodes where moral disorder is ritually processed. The chapter’s geography foregrounds waterways as sustaining infrastructures of cultural memory and ‘cleansing’ practices, aligning ethical repair with careful engagement with terrestrial landscapes.
The central cultural figures are Rudra (Mahādeva/Bhava/Trilocana) and Brahmā (Caturmukha/Parameṣṭhin). No royal dynasties or human genealogical lineages are named in the provided text; instead, the chapter anchors authority in divine interlocutors and in place-based institutions (Vārāṇasī, Gayā, Kedāra) that function as long-term cultural reference points.