Adhyaya 160: The Prescribed Emergence and Procedure of the Mathurā Circumambulation (Parikramā)
Mathurā-parikramā-prādurbhāva
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं मथुरापरिक्रमायाः कालं व्रतानि मार्गं च विधिवत् उपदिशति। कार्त्तिकाष्टमी–नवम्यां उपवासः, ब्रह्मचर्यं, मौनं, शौचाचारः इत्यादि नियमाः, प्रातःस्नानं पितृतर्पणं च निर्दिश्यन्ते। प्रभाते परिक्रमारम्भः कृत्वा क्रमशः देवालयानां कुण्डानां स्थलानां च नामानुक्रमः कथ्यते; विघ्ननिवारणाय यात्रासिद्धये च हनूमत्-गणेशयोः आवाहनं विधीयते। दर्शनं, प्रदक्षिणा, तीर्थस्नानं च पापनाशकं लोककल्याणकरं च इति पुनःपुनः प्रतिपाद्यते; फलम् आत्मबान्धवेषु तथा दर्शन-श्रवणमात्रेणापि अन्येषु प्रसार्यते। मनुष्यैः भूमेः सीमाः, जलानि, पवित्रस्थानानि च संरक्षणवत् आदरेण सेवनीयानीति पृथिव्याः चिन्तायाः उत्तररूपेण संहिताविधिः प्रदर्श्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 160
Verse 1
अथ मथुरापरिक्रमप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अष्टम्यां मथुरां प्राप्य कार्त्तिकस्यासिते नरः ॥ स्नात्वा विश्रान्तितीर्थे तु पितृदेवार्चने रतः।
अथ मथुरापरिक्रमप्रादुर्भावः। श्रीवराह उवाच—कार्त्तिकस्यासितेऽष्टम्यां मथुरां प्राप्य नरः, विश्रान्तितीर्थे स्नात्वा, पितृदेवार्चने रतः स्यात्।
Verse 2
विश्रान्तिदर्शनं कृत्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ प्रदक्षिणायाः सम्यग्वै फलमाप्नोति मानवः।
विश्रान्तिदर्शनं कृत्वा दीर्घविष्णुं च केशवम्, मानवः प्रदक्षिणायाः सम्यक् फलमवाप्नोति।
Verse 3
उपवासरतः सम्यगल्पमेध्याशनोऽथवा ॥ दन्तकाष्ठं च सायाह्ने कृत्वा शुद्ध्यर्थमात्मनः।
उपवासरतः सम्यग्, अथवा अल्पमेध्याशनः; सायाह्ने दन्तकाष्ठं कृत्वा आत्मनः शुद्ध्यर्थं स्यात्।
Verse 4
ब्रह्मचर्येण तां रात्रिं कृत्वा सङ्कल्प्य मानसे ॥ धौतवस्त्रेण सुस्नातो मौनव्रतपरायणः।
ब्रह्मचर्येण तां रात्रिं कृत्वा मनसि सङ्कल्प्य च। धौतवस्त्रधरो सुस्नातो मौनव्रतपरायणः॥
Verse 5
तिलाक्षतकुशान् गृह्य पितृदेवार्थमुद्यतः ॥ दीपहस्तो वनं गत्वा श्रान्तो विश्रान्तिजागरे।
तिलाक्षतकुशान् गृह्य पितृदेवार्थमुद्यतः। दीपहस्तो वनं गत्वा श्रान्तो विश्रान्तिजागरे॥
Verse 6
यथानुक्रमणं तैश्च ध्रुवाद्यैऋषिभिः कृतम् ॥ एवं परम्परायातं क्रमणीयं नरोत्तमैः।
यथानुक्रमणं तैश्च ध्रुवाद्यैऋषिभिः कृतम्। एवं परम्परायातं क्रमणीयं नरोत्तमैः॥
Verse 7
प्रदक्षिणा वर्त्तमाना भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं लभेत्।
प्रदक्षिणा वर्तमाना भक्तिश्रद्धासमन्वितः। सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं लभेत्॥
Verse 8
एवं जागरणं कृत्वा नवम्यां नियतः शुचिः ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते संप्राप्ते ततो यात्रामुपक्रमेत् ॥
एवं जागरणं कृत्वा नवम्यां नियतः शुचिः। ब्राह्मे मुहूर्ते संप्राप्ते ततो यात्रामुपक्रमेत्॥
Verse 9
तथा प्रारभयेद्यात्रां यावन्नोदयते रविः ॥ प्रातः स्नानं तथा कुर्यात्तीर्थे दक्षिणकोटिके ॥
तथा यात्रां प्रारभेत यावद् रविर् नोदयते। प्रातःकाले दक्षिणकोटि-तीर्थे स्नानं च कुर्यात्॥
Verse 10
विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं यात्रासिद्धिप्रदायकम् ॥ यस्य संस्मरणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ॥
सिद्धिकर्तारं यात्रासिद्धिप्रदायकं विधिवद् विज्ञाप्य। यस्य संस्मरणमात्रेण सर्वे उपद्रवा नश्यन्ति॥
Verse 11
यथा रामस्य यात्रायां सिद्धिस्ते सुप्रतिष्ठिता ॥ तथा परिभ्रमन्तेऽद्य भवान्सिद्धिप्रदो भव ॥
यथा रामस्य यात्रायां ते सिद्धिः सुप्रतिष्ठिता। तथा अद्य परिभ्रमद्भ्यः अस्मभ्यं सिद्धिप्रदो भव॥
Verse 12
इति विज्ञाप्य विधिवद्धनूमन्तं गणेश्वरम् ॥ दीपपुष्पोपहारैस्तु पूजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥
इति विधिवद् हनूमन्तं गणेश्वरं विज्ञाप्य। दीपपुष्पोपहारैः पूजयित्वा ततः विसर्जयेत्॥
Verse 13
तथैव पद्मनाभं तु दीर्घविष्णुं भयापहम् ॥ विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं देव्यश्च तदनन्तरम् ॥
तथैव पद्मनाभं दीर्घविष्णुं भयापहं विज्ञाप्य। सिद्धिकर्तारं ततः परं देव्यश्चापि विज्ञापयेत्॥
Verse 14
दृष्ट्वा वसुमतीं देवीं तथैव ह्यपराजिताम् ॥ आयुधागारसंस्थां च नृणां सर्वभयापहाम् ॥
वसुमतीं देवीं तथैवापराजितां च दृष्ट्वा, आयुधागारसंस्थां नृणां सर्वभयापहां देवीं च सम्यक् प्रणमेत्।
Verse 15
कंसवासनिकां तद्वदौग्रसेनां च चर्चिकाम् ॥ वधूटीं च तथा देवि दानवक्षयकारीणीम् ॥
तथैव कंसवासनिकां, औग्रसेनां च चर्चिकां, तथा देवि वधूटीं च दानवक्षयकारीणीं द्रष्टव्या।
Verse 16
जयदां देवतानां च मातरो देवपूजिताः ॥ गृहदेव्यो वास्तुदेव्यो दृष्ट्वानुज्ञाप्य निर्गमेत् ॥
जयदां च देवतानां मातॄश्च देवपूजिताः, गृहदेव्यः वास्तुदेव्यश्च दृष्ट्वा, अनुज्ञाप्य निर्गमेत्।
Verse 17
मौनव्रतधरो गच्छेद्यावद्दक्षिणकोटिके ॥ प्राप्य स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य दृष्ट्वा देवं प्रणम्य च ॥
मौनव्रतधरो यावद्दक्षिणकोटिके गच्छेत्; प्राप्य स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य, देवं दृष्ट्वा प्रणम्य च।
Verse 18
नत्वा गच्छेदिक्षुवासां देवी कृष्णसुपूजिताम् ॥ बालक्रीडनरूपाणि कृतानि सह गोपकैः ॥ यानि तीर्थानि तान्येव स्थापितानि महर्षिभिः ॥
नत्वा गच्छेदिक्षुवासां देवीं कृष्णसुपूजिताम्। बालक्रीडनरूपाणि सह गोपकैः कृतानि यानि, तानि तीर्थानि महर्षिभिरेव स्थापितानि।
Verse 19
पुण्यस्थल महास्थल महापापविनाशनम् ॥ पञ्चस्थलानि तत्रैव सर्वपापहराणि च ॥
पुण्यस्थलं महास्थलं महापापविनाशनम्। तत्रैव पञ्च स्थलानि सन्ति, यानि सर्वपापहराणि च॥
Verse 20
येषां तु दर्शनादेव ब्रह्मणा सह मोदते ॥ शिवं सिद्धमुखं दृष्ट्वा स्थलानां फलमाप्नुयात् ॥
येषां दर्शनमात्रेण ब्रह्मणा सह मोदते। सिद्धमुखाख्यं शिवं दृष्ट्वा स्थलानां फलमाप्नुयात्॥
Verse 21
हयमुक्तिं ततो गच्छेत्सिन्दूरं ससहायकम् ॥ श्रूयते चात्र ऋषिभिर्गाथा गीता पुरातनी ॥
ततः हयमुक्तिं गच्छेत्, सिन्दूरं ससहायकम्। अत्र च ऋषिभिः गीता पुरातनी गाथा श्रूयते॥
Verse 22
अश्वारूढेन तेनैव यत्रेयं समनुष्ठिता ॥ अश्वो मुक्तिं गतस्तत्र सहायसहितः सुखम् ॥
अश्वारूढेन तेनैव यत्रेयं समनुष्ठिता। अश्वो मुक्तिं गतस्तत्र सहायसहितः सुखम्॥
Verse 23
राजपुत्रः स्थितस्तत्र यानयात्रा न मुक्तिदा ॥ तस्माद्यानैश्च यात्रा तु न कर्त्तव्या फलेच्छया ॥
राजपुत्रः स्थितस्तत्र; यानयात्रा न मुक्तिदा। तस्मात् फलेच्छया यानैः यात्रा न कर्तव्या॥
Verse 24
तस्मिंस्तीर्थे तु तं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ कुण्डं शिवस्य विख्यातं तत्र स्नानफलं महत् ॥
तस्मिंस्तीर्थे तु तं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पापैः प्रमुच्यते। तत्र शिवस्य विख्यातं कुण्डं, तस्मिन् स्नानस्य फलं महत्॥
Verse 25
मल्लिकादर्शनं कृत्वा कृष्णस्य जयदं शुभम् ॥ ततः कदम्बखण्डस्य गमनात्सिद्धिमाप्नुयात् ॥
मल्लिकां दर्शनं कृत्वा कृष्णस्य जयदां शुभाम्। ततः कदम्बखण्डस्य गमनात् सिद्धिमाप्नुयात्॥
Verse 26
चर्चिका योगिनी तत्र योगिनीपरिवारिता ॥ कृष्णस्य रक्षणार्थं हि स्थिता सा दक्षिणां दिशम् ॥
तत्र चर्चिका योगिनी योगिनीपरिवारिता। कृष्णस्य रक्षणार्थं हि स्थिता सा दक्षिणां दिशम्॥
Verse 27
अस्पृश्या चास्पृशा चैव मातरौ लोकपूजितौ ॥ बालानां दर्शनं ताभ्यां महारक्षां करिष्यति ॥
अस्पृश्याऽस्पृशा चैव मातरौ लोकपूजितौ। बालानां ताभ्यां दर्शनं महारक्षां करिष्यति॥
Verse 28
क्षेत्रपालं ततो गत्वा शिवं भूतेश्वरं हरम् ॥ मथुराक्रमणं तस्य जायते सफलं तथा
ततो क्षेत्रपालं गत्वा शिवं भूतेश्वरं हरम्। तस्य मथुराक्रमणं तथा सफलतां व्रजेत्॥
Verse 29
कृष्णक्रीडासेतुबन्धं महापातकनाशनम् ॥ बालानां क्रीडनार्थं च कृत्वा देवो गदाधरः
कृष्णक्रीडास्थाने सेतुबन्धो महापातकनाशनः। बालानां क्रीडनार्थं देवो गदाधरः कृतवान्॥
Verse 30
गोपकैः सहितस्तत्र क्षणमेकं दिनेदिने ॥ तत्रैव रमणार्थं हि नित्यकालं स गच्छति
तत्र गोपकैः सहितः स दिनेदिने क्षणमेकं तिष्ठति। रमणार्थं हि स नित्यकालं तत्रैव गच्छति॥
Verse 31
बलिह्रदं च तत्रैव जलक्रीडाकृतं शुभम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते
तत्रैव बलिह्रदः शुभो जलक्रीडाकृतः। यस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
Verse 32
ततः परं च कृष्णेन कुक्कुटैः क्रीडनं कृतम् ॥ यस्य दर्शनमात्रेण चण्डोऽपि गतिमाप्नुयात्
ततः परं कृष्णेन तत्र कुक्कुटैः क्रीडनं कृतम्। यस्य दर्शनमात्रेण चण्डोऽपि गतिमाप्नुयात्॥
Verse 33
स्तम्भोच्चयं सुशिखरं सौरभैः सुसुगन्धिभिः ॥ भूषितं पूजितं तत्र कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
तत्र स्तम्भोच्चयः सुशिखरः सौरभैः सुसुगन्धिभिः भूषितः। अक्लिष्टकर्मणा कृष्णेन पूजितः सम्मानितश्च॥
Verse 34
तस्य प्रदक्षिणं कृत्वा परिपूज्य प्रयत्नतः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं व्रजेत् तु सः
तस्य प्रदक्षिणां कृत्वा यथाविधि प्रयत्नतः परिपूज्य, सर्वपापेभ्यः मुच्यते; स एव विष्णुलोकं व्रजति।
Verse 35
वसुदेवेन देवक्या गर्भस्य रक्षणाय च ॥ कृतमेकान्तशयनं महापातकनाशनम्
गर्भस्य रक्षणार्थं वसुदेवेन देवक्या च कृतम् एकान्तशयनं, महापातकनाशनं कथ्यते।
Verse 36
ततो नारायणस्थानं प्रविशेन्मुक्तिहेतवे ॥ परिक्रम्य ततो देवान्नारायणपुरोगमान्
ततः मुक्तिहेतवे नारायणस्थानं प्रविशेत्; ततः नारायणपुरोगमान् देवान् परिक्रम्य।
Verse 37
अनुज्ञाय ततः स्थानं द्रष्टुं गर्त्तेश्वरं शिवम् ॥ दृष्टमात्रेण तत्रैव यात्राफलमवाप्यते
ततः अनुज्ञां प्राप्य गर्त्तेश्वरं शिवं तं स्थानं द्रष्टुं गच्छेत्; तत्र दृष्टमात्रेणैव यात्राफलमवाप्यते।
Verse 38
महाविद्येश्वरी देवी आरक्षं पापकं हरेत् ॥ क्षेत्रस्य रक्षणार्थं हि यात्रायाः सिद्धिदां नृणाम् ॥
महाविद्येश्वरी देवी पापकमारक्षं हरेत्, क्षेत्रस्य रक्षणार्थं हि नृणां यात्रायाः सिद्धिदा भवति।
Verse 39
प्रभा मल्ली च तत्रैव दृष्ट्वा कामानवाप्नुयात् ॥ महाविद्येश्वरी देवी कृष्णरक्षार्थमुद्यता ॥
तत्र प्रभां मल्लीं च दृष्ट्वा कामान् अवाप्नुयात्। महाविद्येश्वरी देवी कृष्णरक्षार्थम् उद्यता॥
Verse 40
नित्यं सन्निहिता तत्र सिद्धिदा पापनाशिनी ॥ कृष्णेन बलभद्रेण गोपैः कंसं जिघांसुभिः ॥
नित्यं सन्निहिता तत्र सिद्धिदा पापनाशिनी। कृष्णेन बलभद्रेण गोपैः कंसं जिघांसुभिः॥
Verse 41
सङ्केतकं कृतं तत्र मन्त्रनिश्चयकारकम् ॥ तदा सङ्केतकैः सा च सिद्धा देवी प्रतिष्ठिता ॥
सङ्केतकं कृतं तत्र मन्त्रनिश्चयकारकम्। तदा सङ्केतकैः सा च सिद्धा देवी प्रतिष्ठिता॥
Verse 42
सिद्धिप्रदा भोगदा च तेन सिद्धेश्वरी स्मृता ॥ सङ्केतकेश्वरीं चैव दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
सिद्धिप्रदा भोगदा च तेन सिद्धेश्वरी स्मृता। सङ्केतकेश्वरीं चैव दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात्॥
Verse 43
तत्र कुण्डं स्वच्छजलम् महापातकनाशनम् ॥ ततो दृष्ट्वा महादेवं गोकरणेश्वरनामतः ॥
तत्र कुण्डं स्वच्छजलम् महापातकनाशनम्। ततो दृष्ट्वा महादेवं गोकरणेश्वरनामतः॥
Verse 44
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा ततो भद्राणि पश्यति ॥
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते। सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा ततो भद्राणि पश्यति॥
Verse 45
विघ्नराजं ततो गच्छेद्गणेशं विघ्ननायकम् ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रम्यं दर्शनाच्च फलं लभेत् ॥
विघ्नराजं ततो गच्छेद्गणेशं विघ्ननायकम्। सर्वसिद्धिप्रदं रम्यं दर्शनाच्च फलं लभेत्॥
Verse 46
महादेवमुखाकारं नाम्ना रुद्रमहालयम् ॥ क्षेत्रपं तं परं दृष्ट्वा क्षेत्रवासफलं लभेत् ॥
महादेवमुखाकारं नाम्ना रुद्रमहालयम्। क्षेत्रपं तं परं दृष्ट्वा क्षेत्रवासफलं लभेत्॥
Verse 47
तस्मादुत्तरकोटिं च दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम् ॥ द्यूतक्रिडा भगवता कृता गोपजनैः सह ॥
तस्मादुत्तरकोटिं च दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम्। द्यूतक्रिडा भगवता कृता गोपजनैः सह॥
Verse 48
नानापहासरूपेण जिताः गोप्यो धनानि च ॥ गोपैरानीय ताश्चैव कृष्णाय च निवेदिताः
नानापहासरूपेण जिताः गोप्यो धनानि च। गोपैरानीय ताश्चैव कृष्णाय च निवेदिताः॥
Verse 49
गोपालकृष्णगमनं महापातकनाशनम् ॥ समस्तं बालचरितं भ्रमणं च यथासुखम्
गोपालकृष्णस्य गमनं महापातकनाशनं कथ्यते। समस्तं बालचरितं यथासुखं भ्रमणं च स्मरणपाठयोः पुण्यकरम्॥
Verse 50
कृतं तत्र यथारूपं यद्रूपं च यथा तथा ॥ ऋषिभिः सेवितं ध्यातं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
तत्र यथारूपं कृतं, यद्रूपं यथा तथा एव। ऋषिभिः सेवितं ध्यातं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमं बोध्यं स्मर्तव्यं च॥
Verse 51
ततो गच्छेन्महातीर्थं विमलं यमुनाम्भसि ॥ स्नात्वा पीत्वा पितॄंस्तर्प्य नाम्ना रुद्रमहालयम्
ततो यमुनाम्भसि विमलं नाम महातीर्थं गच्छेत्। स्नात्वा पीत्वा पितॄंस्तर्पयित्वा ‘रुद्रमहालय’नाम स्थानं प्राप्नुयात्॥
Verse 52
गार्ग्यतीर्थे महापुण्ये नरस्तत्र तथा क्रमेत् ॥ भद्रेश्वरे महातीर्थे सोमतीर्थे तथैव च
गार्ग्यतीर्थे महापुण्ये नरः तत्र तथा क्रमेत्। भद्रेश्वरे महातीर्थे सोमतीर्थे तथैव च॥
Verse 53
स्नात्वा सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा यात्राफलं लभेत् ॥ सरस्वत्याः सङ्गमे च देवर्षिपितृमानवान्
स्नात्वा सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा यात्राफलं लभेत्। सरस्वत्याः सङ्गमे च देवान् ऋषीन् पितॄन् मनुष्यांश्च समर्चयेत्॥
Verse 54
सन्तर्प्य विधिवद्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ घण्टाभरणके तद्वत्तथा गरुडकेशवे
सन्तर्प्य विधिवद्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । घण्टाभरणके तद्वत्तथा गरुडकेशवे ॥
Verse 55
गोपानां तीर्थके चैव तथा वै मुक्तिकेश्वरे ॥ वैलक्षगरुडे चैव महापातकनाशने
गोपानां तीर्थके चैव तथा वै मुक्तिकेश्वरे । वैलक्षगरुडे चैव महापातकनाशने ॥
Verse 56
तीर्थान्येतानि पुण्यानि यथा विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥ एषु तीर्थेषु क्रमितो भक्तिमांश्च जितेन्द्रियः
तीर्थान्येतानि पुण्यानि यथा विश्रान्तिसंज्ञकम् । एषु तीर्थेषु क्रमितो भक्तिमांश्च जितेन्द्रियः ॥
Verse 57
देवान्पितॄन् समभ्यर्च्य ततो देवं प्रसादयेत् ॥ अविमुक्तेश देवेश सप्तर्षिभिरभिष्टुत
देवान्पितॄन् समभ्यर्च्य ततो देवं प्रसादयेत् । अविमुक्तेश देवेश सप्तर्षिभिरभिष्टुत ॥
Verse 58
मथुराक्रमणीयं मे सफलं स्यात्तवाज्ञया ॥ इत्येवं देवदेवेशं विज्ञाप्य क्षेत्रपं शिवम् ॥
मथुराक्रमणीयं मे सफलं स्यात्तवाज्ञया । इत्येवं देवदेवेशं विज्ञाप्य क्षेत्रपं शिवम् ॥
Verse 59
विश्रान्तिसंज्ञके स्नानं कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ गतश्रमं परिक्रम्य स्तुत्वा दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥
विश्रान्तिसंज्ञके तीर्थे स्नात्वा पितृतर्पणं कृत्वा, श्रमं विनिवार्य भक्त्या परिक्रम्य स्तुत्वा दर्शनं कृत्वा प्रणमेत्।
Verse 60
सुमङ्गलां ततो गच्छेद्यात्रासिद्धिं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥
ततः सुमङ्गलां गच्छेत् यात्रासिद्धिं प्रसादयेत्— ‘हे शिव, सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये, सर्वार्थसाधिके’ इति।
Verse 61
यात्रेयं त्वत्प्रसादेन सफला मे भवत्विति ॥ पिप्पलादेश्वरं देवं पिप्पलादेन पूजितम् ॥
‘त्वत्प्रसादेन मे यात्रेयम् सफला भवतु’ इति; पिप्पलादेन पूजितं पिप्पलादेश्वरं देवं समुपगच्छेत्।
Verse 62
विश्रान्तस्तु परिक्रम्य त्रातस्तत्र महातपाः ॥ उपलिप्य ततस्तस्य शीर्षोपरि महच्छिवम् ॥
विश्रान्तः परिक्रम्य च महातपाः तत्र त्रातोऽभवत्; ततः स्थलमुपलिप्य तस्य शीर्षोपरि महच्छिवं स्थापयामास।
Verse 63
स्वनाम्ना चिह्नितं स्थाप्य तदा यात्राफलं लभेत् ॥ कर्कोटकं तथा नागं महादुष्टनिवारणम् ॥
स्वनाम्ना चिह्नितं तद् स्थापयित्वा तदा यात्राफलं लभेत्; तत्र कर्कोटकनागोऽपि महादुष्टनिवारणः।
Verse 64
सुखवासं च वरदं कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ सुखासीनं च तत्रैव स्थापितं शकुनाय वै ॥
तत्र कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणो वरदः ‘सुखवास’ इति प्रतिष्ठितः; तथा शकुनाय वै तत्रैव ‘सुखासीन’ इति स्थापितः।
Verse 65
स्वानुकूलः स्वरो यत्र प्रवेशे दक्षिणः स्वनः ॥ ध्याता स्वभावे कृष्णेन स्वसा सातिसुखप्रदा ॥
यत्र प्रवेशे स्वानुकूलः स्वरो भवति, दक्षिणः स्वनश्च; तत्र कृष्णः स्वभावेन स्वसारं ध्यायति, या सातिसुखप्रदा।
Verse 66
भयार्तेन च कृष्णेन ध्याता देवी च चण्डिका ॥ स्थापिताऽ सिद्धिदा तत्र नाम्ना चार्त्तिहरा ततः ॥
भयार्तेन कृष्णेन देवी चण्डिका ध्याता; सा तत्र सिद्धिदा प्रतिष्ठापिता, ततः ‘आर्त्तिहरा’ इति नाम्ना ख्याता।
Verse 67
दृष्ट्वा सर्वार्त्तिहरणं यस्या देव्याः सुखी नरः ॥ अग्रॊत्तरं शुभवरं शकुनार्थं च याचतः ॥
यस्या देव्याः सर्वार्त्तिहरणं दृष्ट्वा नरः सुखी भवति; स च शकुनार्थं अग्रॊत्तरं शुभवरं याचते।
Verse 68
कृष्णस्य कंसघातार्थं संभूता सा तथोत्तरे ॥ तां दृष्ट्वा मनुजः कामान्सर्वानिष्टानवाप्नुयात् ॥
कंसघातार्थं कृष्णस्य सा संभूता तथोत्तरे; तां दृष्ट्वा मनुजः सर्वान् इष्टान् कामान् अवाप्नुयात्।
Verse 69
वज्राननं ततो ध्यात्वा कृष्णो मल्लजिघांसया ॥ निहत्य मल्लान्पश्चाद्धि वज्राननमकल्पयत् ॥
ततः कृष्णो मल्लजिघांसया वज्राननं ध्यात्वा मल्लान् निहत्य पश्चाद् वज्राननं ह्यकल्पयत्।
Verse 70
वाञ्छितार्थफलं चक्रे कृष्णेनास्य मनोरथान् ॥ यस्यै यस्यै देवतायै तस्यै तस्यै ददौ मखम् ॥
कृष्णेनास्य वाञ्छितार्थफलानि चक्रे, यस्यै यस्यै देवतायै तस्यै तस्यै मखं ददौ।
Verse 71
उपयाचितं तु माङ्गल्यं सर्वपापहरं शुभम् ॥ कृष्णस्य बालचरितं महापातकनाशनम् ॥
उपयाचितं तु माङ्गल्यं शुभं सर्वपापहरं; कृष्णस्य बालचरितं महापातकनाशनम्।
Verse 72
सूर्यं तं वरदं देवं माठुराणां कुलेश्वरम् ॥ दृष्ट्वा तत्रैव दानं च दत्त्वा यात्रां समापयेत् ॥
तं सूर्यं वरदं देवं माठुराणां कुलेश्वरं दृष्ट्वा, तत्रैव दानं दत्त्वा यात्रां समापयेत्।
Verse 73
क्रमतः पदविन्यासाद्यावन्तः सर्वतो दिशः ॥ तावन्तः कुलसम्भूताः सूर्ये तिष्ठन्ति शाश्वते ॥
क्रमतः पदविन्यासात् सर्वतो दिशो यावन्तः, तावन्तः कुलसम्भूताः शाश्वते सूर्ये तिष्ठन्ति।
Verse 74
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च चौराऽ भङ्गव्रताश्च ये ॥ अगम्यागमने शीलाः क्षेत्रदारापहारकाः ॥
ये ब्रह्मघ्नाः सुरापाश्च चौराः भङ्गव्रताश्च ये। अगम्यागमने शीलाः क्षेत्रदारापहारकाः॥
Verse 75
मथुराक्रमणं कृत्वा विपाप्मानो भवन्ति ते ॥ अन्यदेशागतो दूरात्परिभ्रमति यो नरः ॥
मथुराक्रमणं कृत्वा ते विपाप्मानो भवन्ति। अन्यदेशागतो दूरात् परिभ्रमति यो नरः॥
Verse 76
तस्य सन्दर्शनादन्ये पूताः स्युर्विगतामयाः ॥ श्रुतं यैश्च विदूरस्थैः कृतयात्रं नरं नरैः ॥
तस्य सन्दर्शनादेव अन्ये पूताः स्युः विगतामयाः। ये च विदूरस्थाः श्रुत्वा कृतयात्रं नरं नरैः॥
Verse 77
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यान्ति परमं पदम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्ताः ते यान्ति परमं पदम्॥
Verse 78
प्रक्षाल्य पादावाचम्य हनुमन्तं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं कुमारं ब्रह्मचारिणम्
प्रक्षाल्य पादौ आचम्य हनुमन्तं प्रसादयेत्। सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं कुमारं ब्रह्मचारिणम्॥
Verse 79
ख्यातिं गतानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥ वत्सपुत्रं ततो गच्छेत् सर्वपापहरं परम् ॥ अर्कस्थलं वीरस्थलं कुशस्थलमनन्तरम्
एतानि सर्वाणि ख्यातिं गतानि सर्वपापहराणि च। ततः वत्सपुत्रं गच्छेत् सर्वपापहरं परम्; ततः अर्कस्थलं वीरस्थलं च, अनन्तरं कुशस्थलम्।
Verse 80
वर्षखातं ततो गत्वा कुण्डं पापहरं परम् ॥ गत्वा स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
ततः वर्षखातं गत्वा पापहरं परं कुण्डं; गत्वा स्नात्वा पितॄन् तर्पयित्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते।
Verse 81
दृष्ट्वा ततः सुविज्ञाप्य गणं विधिविनायकम् ॥ कुब्जिकां वामनां चैव ब्राह्मण्यौ कृष्णपालिते
ततः दृष्ट्वा सुविज्ञाप्य गणं विधिविनायकम्; कुब्जिकां वामनां चैव ब्राह्मण्यौ कृष्णपालिते।
Verse 82
गङ्गा साध्वी च तत्रैव महापातकनाशिनी ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा ध्यात्वा सर्वकामान्समश्नुते
तत्रैव साध्वी गङ्गा महापातकनाशिनी। तां दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा ध्यात्वा सर्वकामान् समश्नुते।
Verse 83
धारालोपनके तद्वद्वैकुण्ठे खण्डवेलके ॥ मन्दाकिन्याः संयमने असिकुण्डे तथैव च
तद्वद् धारालोपनके, तथा वैकुण्ठे खण्डवेलके; मन्दाकिन्याः संयमने, असिकुण्डे तथैव च।
Verse 84
दृष्ट्वा गच्छेत्ततो देवीं या कृष्णेन विनिर्मिता ॥ कंसभेदं प्रथमतः श्रुतं यत्र कुमन्त्रितम्
एतान् दृष्ट्वा ततः देवीं गच्छेत् या कृष्णेन विनिर्मिता। यत्र कंसभेदस्य प्रथमतः कुमन्त्रितं श्रुतम्॥
Verse 85
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा नवम्यां शुक्लकौमुदे ॥ सर्वं कुलं समादाय विष्णुलोके महीयते
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा नवम्यां शुक्लकौमुदे। सर्वं कुलं समादाय विष्णुलोके महीयते॥
Frequently Asked Questions
The text frames pilgrimage as disciplined conduct in and through terrestrial space: purity, restraint (mauna, brahmacarya), and ordered movement (pradakṣiṇā) are presented as the proper way to engage a sacred landscape. Merit is tied not only to belief but to regulated behavior—bathing, ancestral offerings, and respectful visitation—implying a normative ethic of how humans should traverse and honor places, waters, and boundary-points.
The chapter specifies Kārttika māsa and prescribes arriving on the aṣṭamī (dark fortnight is indicated: asite), performing night-vigil (jāgaraṇa), and beginning the yātrā on navamī at brāhma-muhūrta, proceeding before sunrise. It also mentions a completion framing on navamī in a “śukla-kaumudī” context, indicating a bright, moonlit seasonal setting associated with Kārttika observance.
While not a modern ecological treatise, the chapter encodes an Earth-centered ethic by prescribing careful, sequential engagement with rivers (Yamunā, Sarasvatī), tīrthas, groves/khāṇḍas (e.g., Kadamba-khaṇḍa), and boundary sites (koṭi, sthala clusters). Pṛthivī’s implied stake is answered through rules that limit disorderly movement (e.g., discouraging conveyance-based yātrā for ‘phala’), emphasize cleanliness, and sacralize waters and locales—practices that function as traditional mechanisms for protecting and regulating shared environments.
The narrative references divine and epic figures and cultic agents rather than a continuous royal genealogy: Rāma (as a precedent for yātrā-siddhi), Kṛṣṇa, Balabhadra, Vasudeva, Devakī, Kaṃsa, Ugrasena, as well as Hanumān and Gaṇeśa (Vināyaka) for success and obstacle-removal. It also attributes the establishment/authorization of tīrthas to ṛṣis (including an allusion to earlier ritual sequencing by sages such as Dhruva and others), and includes a purātanī gāthā (old verse tradition) about Hayamukti.