Adhyaya 160: The Prescribed Emergence and Procedure of the Mathurā Circumambulation (Parikramā)
Mathurā-parikramā-prādurbhāva
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-Māhātmya)
या अध्यायात वराह पृथ्वीला मथुरा-परिक्रमेचा योग्य काळ, व्रते आणि मार्ग विधिपूर्वक सांगतात. कार्तिक अष्टमी–नवमीला उपवास, ब्रह्मचर्य, मौन, शौच-शुद्धीचे आचार पाळून पहाटे स्नान व पितृतर्पण करून परिक्रमा सुरू करण्याचा नियम आहे. पुढे क्रमाने विविध देवालये, कुंडे व स्थळांची यादी येते; विघ्ननिवारण व यात्रासिद्धीसाठी हनुमान व गणेशाचे आवाहन सांगितले आहे. दर्शन, प्रदक्षिणा व तीर्थस्नान यांद्वारे पापनाश होतो आणि समाजकल्याण दृढ होते असे वारंवार प्रतिपादन आहे; त्याचे फळ नातेवाईकांपर्यंत, तसेच केवळ पाहणाऱ्या किंवा ऐकणाऱ्यांपर्यंतही पोहोचते. भूमी, जल व सीमांचे मर्यादापूर्वक जतन करत शिस्तबद्ध तीर्थयात्रा कशी करावी—याचे संहितारूप उत्तर येथे दिले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 160
Verse 1
अथ मथुरापरिक्रमप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अष्टम्यां मथुरां प्राप्य कार्त्तिकस्यासिते नरः ॥ स्नात्वा विश्रान्तितीर्थे तु पितृदेवार्चने रतः।
आता मथुरा-परिक्रमाचा प्रादुर्भाव (वर्णन). श्रीवराह म्हणाले—कार्तिक कृष्णपक्षातील अष्टमीला मथुरेस पोहोचून, विश्रांतीतीर्थात स्नान करून, मनुष्य पितर व देव यांचे अर्चन करण्यात रत व्हावा।
Verse 2
विश्रान्तिदर्शनं कृत्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ प्रदक्षिणायाः सम्यग्वै फलमाप्नोति मानवः।
विश्रांतीचे दर्शन करून आणि दीर्घविष्णु व केशव यांचे पूजन करून, मनुष्य प्रदक्षिणेचे योग्य फळ निश्चयाने प्राप्त करतो।
Verse 3
उपवासरतः सम्यगल्पमेध्याशनोऽथवा ॥ दन्तकाष्ठं च सायाह्ने कृत्वा शुद्ध्यर्थमात्मनः।
मनुष्य नीट उपवासात रत राहावा, किंवा अल्प व शुद्ध आहार घ्यावा; आणि सायंकाळी आत्मशुद्धीसाठी दंतकाष्ठाचे विधान करावे।
Verse 4
ब्रह्मचर्येण तां रात्रिं कृत्वा सङ्कल्प्य मानसे ॥ धौतवस्त्रेण सुस्नातो मौनव्रतपरायणः।
ब्रह्मचर्य पाळून ती रात्र व्यतीत करून, मनात संकल्प करावा। धुतले वस्त्र परिधान करून, उत्तम स्नान करून, मौनव्रतास समर्पित राहावे।
Verse 5
तिलाक्षतकुशान् गृह्य पितृदेवार्थमुद्यतः ॥ दीपहस्तो वनं गत्वा श्रान्तो विश्रान्तिजागरे।
तीळ, अक्षत व कुश घेऊन, पितृ व देवकार्याकरिता उद्यत व्हावे। हातात दीप घेऊन वनात जावे; श्रांत होऊन ‘विश्रान्ति’ जागरणात थांबावे।
Verse 6
यथानुक्रमणं तैश्च ध्रुवाद्यैऋषिभिः कृतम् ॥ एवं परम्परायातं क्रमणीयं नरोत्तमैः।
ध्रुव आदी ऋषींनी जसा क्रम पाळला, तसाच परंपरेने आलेला हा विधिक्रम श्रेष्ठ पुरुषांनी अनुसरावा।
Verse 7
प्रदक्षिणा वर्त्तमाना भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं लभेत्।
भक्ती व श्रद्धेसह प्रदक्षिणा करीत असता, तो सर्व कामना प्राप्त करतो आणि हयमेधयज्ञासमान फल मिळवितो।
Verse 8
एवं जागरणं कृत्वा नवम्यां नियतः शुचिः ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते संप्राप्ते ततो यात्रामुपक्रमेत् ॥
अशा रीतीने नवमीस जागरण करून, संयमी व शुचिर्भूत होऊन, ब्राह्ममुहूर्त येताच मग यात्रा आरंभ करावी।
Verse 9
तथा प्रारभयेद्यात्रां यावन्नोदयते रविः ॥ प्रातः स्नानं तथा कुर्यात्तीर्थे दक्षिणकोटिके ॥
तसेच सूर्य उगवेपर्यंत यात्रा आरंभ करावी; आणि सकाळी ‘दक्षिणकोटी’ नावाच्या तीर्थात स्नान करावे।
Verse 10
विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं यात्रासिद्धिप्रदायकम् ॥ यस्य संस्मरणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ॥
यात्रेची सिद्धी देणाऱ्या सिद्धिकर्त्यास विधिपूर्वक विनंती करावी; ज्यांच्या केवळ स्मरणाने सर्व उपद्रव नष्ट होतात.
Verse 11
यथा रामस्य यात्रायां सिद्धिस्ते सुप्रतिष्ठिता ॥ तथा परिभ्रमन्तेऽद्य भवान्सिद्धिप्रदो भव ॥
जशी रामाच्या यात्रेत तुमची सिद्धी दृढपणे प्रतिष्ठित होती, तशीच आज आम्ही परिभ्रमण करणाऱ्यांसाठी तुम्ही सिद्धीप्रदाता व्हा.
Verse 12
इति विज्ञाप्य विधिवद्धनूमन्तं गणेश्वरम् ॥ दीपपुष्पोपहारैस्तु पूजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥
अशा प्रकारे विधिपूर्वक हनुमंत—गणेश्वर—यांना विनंती करून, दीप, पुष्प व उपहारांनी पूजा करावी आणि नंतर विधिवत् विसर्जन करावे.
Verse 13
तथैव पद्मनाभं तु दीर्घविष्णुं भयापहम् ॥ विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं देव्यश्च तदनन्तरम् ॥
तसेच पद्मनाभ—दीर्घविष्णु, भयापह—या सिद्धिकर्त्यास विनंती करावी; आणि त्यानंतर देवीनांही विनंती करावी.
Verse 14
दृष्ट्वा वसुमतीं देवीं तथैव ह्यपराजिताम् ॥ आयुधागारसंस्थां च नृणां सर्वभयापहाम् ॥
देवी वसुमती तसेच अपराजिता हिचे दर्शन करून, आयुधागारात अधिष्ठित व मनुष्यांचे सर्व भय हरिणारी देवीसही प्रणाम करावा।
Verse 15
कंसवासनिकां तद्वदौग्रसेनां च चर्चिकाम् ॥ वधूटीं च तथा देवि दानवक्षयकारीणीम् ॥
तसेच कंसवासनिका, औग्रसेना व चर्चिका, आणि हे देवि—दानवांचा क्षय करणारी वधूटी हिचेही दर्शन करावे।
Verse 16
जयदां देवतानां च मातरो देवपूजिताः ॥ गृहदेव्यो वास्तुदेव्यो दृष्ट्वानुज्ञाप्य निर्गमेत् ॥
जयदा तसेच देवपूजित देवतामाता, आणि गृहदेव्या व वास्तुदेव्या यांचे दर्शन करून, आज्ञा घेऊन बाहेर पडावे।
Verse 17
मौनव्रतधरो गच्छेद्यावद्दक्षिणकोटिके ॥ प्राप्य स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य दृष्ट्वा देवं प्रणम्य च ॥
मौनव्रत धारण करून दक्षिणकोटि पर्यंत जावे; तेथे पोहोचून स्नान करून, पितरांना तर्पण देऊन, देवाचे दर्शन घेऊन प्रणाम करावा।
Verse 18
नत्वा गच्छेदिक्षुवासां देवी कृष्णसुपूजिताम् ॥ बालक्रीडनरूपाणि कृतानि सह गोपकैः ॥ यानि तीर्थानि तान्येव स्थापितानि महर्षिभिः ॥
प्रणाम करून कृष्णाने अत्यंत पूजिलेल्या देवी इक्षुवासा हिच्याकडे जावे। गोपकांसह केलेल्या कृष्णाच्या बालक्रीडांच्या रूपांशी संबंधित जी तीर्थे आहेत, तीच महर्षींनी स्थापित केली आहेत।
Verse 19
पुण्यस्थल महास्थल महापापविनाशनम् ॥ पञ्चस्थलानि तत्रैव सर्वपापहराणि च ॥
हे पुण्यस्थळ, महास्थळ आणि महापापांचा नाश करणारे आहे। तेथेच पाच पवित्र स्थळे आहेत, जी सर्व पापांचे हरण करतात।
Verse 20
येषां तु दर्शनादेव ब्रह्मणा सह मोदते ॥ शिवं सिद्धमुखं दृष्ट्वा स्थलानां फलमाप्नुयात् ॥
ज्यांचे केवळ दर्शन झाल्याने ब्रह्म्यासह आनंद होतो। ‘सिद्धमुख’ नामक शिवाचे दर्शन घेतल्यास त्या स्थळांचे फळ प्राप्त होते।
Verse 21
हयमुक्तिं ततो गच्छेत्सिन्दूरं ससहायकम् ॥ श्रूयते चात्र ऋषिभिर्गाथा गीता पुरातनी ॥
त्यानंतर हयमुक्तीला, आणि सहायकासह सिंदूर (स्थळा)कडे जावे. येथे ऋषींनी गायलेली एक प्राचीन गाथा ऐकू येते.
Verse 22
अश्वारूढेन तेनैव यत्रेयं समनुष्ठिता ॥ अश्वो मुक्तिं गतस्तत्र सहायसहितः सुखम् ॥
ज्या अश्वारूढाने तेथेच हे अनुष्ठान केले, त्या ठिकाणी तो घोडा सहाय्यासह सुखाने मुक्तीला गेला.
Verse 23
राजपुत्रः स्थितस्तत्र यानयात्रा न मुक्तिदा ॥ तस्माद्यानैश्च यात्रा तु न कर्त्तव्या फलेच्छया ॥
तेथे एक राजपुत्र राहिला होता; वाहनाने केलेली यात्रा मुक्तिदायक नाही. म्हणून फळाची इच्छा ठेवून वाहनांनी यात्रा करू नये.
Verse 24
तस्मिंस्तीर्थे तु तं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ कुण्डं शिवस्य विख्यातं तत्र स्नानफलं महत् ॥
त्या तीर्थस्थानी त्याचे दर्शन व स्पर्श केल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो. तेथे शिवाचे प्रसिद्ध कुंड आहे; त्यात स्नानाचे फळ अत्यंत महान आहे.
Verse 25
मल्लिकादर्शनं कृत्वा कृष्णस्य जयदं शुभम् ॥ ततः कदम्बखण्डस्य गमनात्सिद्धिमाप्नुयात् ॥
कृष्णाला जय देणाऱ्या शुभ मल्लिकेचे दर्शन करून, नंतर कदंब-खण्डात गेल्यास साधक सिद्धी प्राप्त करतो.
Verse 26
चर्चिका योगिनी तत्र योगिनीपरिवारिता ॥ कृष्णस्य रक्षणार्थं हि स्थिता सा दक्षिणां दिशम् ॥
तेथे योगिनींच्या परिवाराने वेढलेली योगिनी चर्चिका आहे. कृष्णाच्या रक्षणासाठीच ती दक्षिण दिशेकडे स्थित आहे.
Verse 27
अस्पृश्या चास्पृशा चैव मातरौ लोकपूजितौ ॥ बालानां दर्शनं ताभ्यां महारक्षां करिष्यति ॥
अस्पृश्या आणि अस्पृशा—या दोन्ही मातृदेवता लोकपूजित आहेत. बालकांनी त्यांचे दर्शन केल्यास महान रक्षण होईल.
Verse 28
क्षेत्रपालं ततो गत्वा शिवं भूतेश्वरं हरम् ॥ मथुराक्रमणं तस्य जायते सफलं तथा
नंतर क्षेत्रपाल—भूतेश्वर हर शिव—यांच्याकडे जाऊन, मथुरेकडे त्याचे प्रयाणही तसेच सफल होते.
Verse 29
कृष्णक्रीडासेतुबन्धं महापातकनाशनम् ॥ बालानां क्रीडनार्थं च कृत्वा देवो गदाधरः
कृष्णाच्या क्रीडास्थळी बांधलेला सेतुबंध महापातकांचा नाश करणारा आहे. बालकांच्या खेळासाठी देव गदाधराने तो निर्माण केला.
Verse 30
गोपकैः सहितस्तत्र क्षणमेकं दिनेदिने ॥ तत्रैव रमणार्थं हि नित्यकालं स गच्छति
तेथे गोपबालांसह तो दिवसेंदिवस एक क्षण राहतो. रमणासाठीच तो नित्यकाळ तेथेच जात राहतो.
Verse 31
बलिह्रदं च तत्रैव जलक्रीडाकृतं शुभम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते
तेथेच बलिह्रद नावाचा शुभ सरोवर आहे, जो जलक्रीडेसाठी निर्माण केला आहे. ज्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.
Verse 32
ततः परं च कृष्णेन कुक्कुटैः क्रीडनं कृतम् ॥ यस्य दर्शनमात्रेण चण्डोऽपि गतिमाप्नुयात्
यानंतर तेथे कृष्णाने कुक्कुटांसह क्रीडा केली. त्या स्थळाचे केवळ दर्शन घेतल्याने चांडाळही उत्तम गती प्राप्त करतो.
Verse 33
स्तम्भोच्चयं सुशिखरं सौरभैः सुसुगन्धिभिः ॥ भूषितं पूजितं तत्र कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
तेथे सुंदर शिखर असलेला उंच स्तंभ सुगंधी व मधुर सुवासांनी भूषित होता. अक्लिष्टकर्म कृष्णाने तेथे त्याची पूजा व मान केला.
Verse 34
तस्य प्रदक्षिणं कृत्वा परिपूज्य प्रयत्नतः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं व्रजेत् तु सः
त्याची प्रदक्षिणा करून आणि प्रयत्नपूर्वक विधिपूर्वक पूजा केल्यास, सर्व पापांतून मुक्त होतो; तो निश्चयाने विष्णुलोकास जातो।
Verse 35
वसुदेवेन देवक्या गर्भस्य रक्षणाय च ॥ कृतमेकान्तशयनं महापातकनाशनम्
गर्भाच्या रक्षणासाठी वसुदेव व देवकी यांनी ‘एकान्तशयन’ केले; ते महापातकांचा नाश करणारे असे सांगितले आहे।
Verse 36
ततो नारायणस्थानं प्रविशेन्मुक्तिहेतवे ॥ परिक्रम्य ततो देवान्नारायणपुरोगमान्
त्यानंतर मुक्तीसाठी नारायणस्थानात प्रवेश करावा; आणि मग नारायणपुरोगामी देवांची प्रदक्षिणा करावी।
Verse 37
अनुज्ञाय ततः स्थानं द्रष्टुं गर्त्तेश्वरं शिवम् ॥ दृष्टमात्रेण तत्रैव यात्राफलमवाप्यते
त्यानंतर परवानगी घेऊन त्या स्थानी—गर्त्तेश्वर शिव—दर्शनास जावे; तेथे केवळ दर्शनमात्रानेच यात्रेचे फळ मिळते।
Verse 38
महाविद्येश्वरी देवी आरक्षं पापकं हरेत् ॥ क्षेत्रस्य रक्षणार्थं हि यात्रायाः सिद्धिदां नृणाम् ॥
देवी महाविद्येश्वरी पापजन्य बाधा दूर करून संरक्षण देते; क्षेत्राच्या रक्षणासाठी ती मनुष्यांना यात्रेची सिद्धी प्रदान करते।
Verse 39
प्रभा मल्ली च तत्रैव दृष्ट्वा कामानवाप्नुयात् ॥ महाविद्येश्वरी देवी कृष्णरक्षार्थमुद्यता ॥
तेथे प्रभा व मल्ली यांचे दर्शन घेतल्यास इच्छित फल प्राप्त होते. महाविद्येश्वरी देवी श्रीकृष्णरक्षणार्थ तत्पर आहे.
Verse 40
नित्यं सन्निहिता तत्र सिद्धिदा पापनाशिनी ॥ कृष्णेन बलभद्रेण गोपैः कंसं जिघांसुभिः ॥
ती देवी तेथे नित्य सन्निहित असते—सिद्धिदायिनी व पापनाशिनी—जसे कंसवधास उद्यत श्रीकृष्ण, बलभद्र व गोप तेथे होते.
Verse 41
सङ्केतकं कृतं तत्र मन्त्रनिश्चयकारकम् ॥ तदा सङ्केतकैः सा च सिद्धा देवी प्रतिष्ठिता ॥
तेथे मंत्रनिश्चयासाठी ‘संकेतक’ (चिन्ह/संकेत) स्थापन केले. मग त्या संकेतकांच्या द्वारा ती सिद्धा देवी प्रतिष्ठित झाली.
Verse 42
सिद्धिप्रदा भोगदा च तेन सिद्धेश्वरी स्मृता ॥ सङ्केतकेश्वरीं चैव दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
सिद्धी व भोग देत असल्याने ती ‘सिद्धेश्वरी’ म्हणून स्मरली जाते. तसेच ‘संकेतकेश्वरी’चे दर्शन घेतल्यासही सिद्धी प्राप्त होते.
Verse 43
तत्र कुण्डं स्वच्छजलम् महापातकनाशनम् ॥ ततो दृष्ट्वा महादेवं गोकरणेश्वरनामतः ॥
तेथे स्वच्छ जलाचे एक कुंड आहे, जे महापातकांचा नाश करते. त्यानंतर ‘गोकर्णेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध महादेवाचे दर्शन होते.
Verse 44
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा ततो भद्राणि पश्यति ॥
ज्याच्या केवळ दर्शनाने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते। सरस्वती नदीचे दर्शन करून पुढे तो शुभ फल पाहतो।
Verse 45
विघ्नराजं ततो गच्छेद्गणेशं विघ्ननायकम् ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रम्यं दर्शनाच्च फलं लभेत् ॥
त्यानंतर विघ्नराज—विघ्ननायक गणेशाकडे जावे. ते रम्य असून सर्व सिद्धी देणारे आहेत; त्यांच्या दर्शनाने फल प्राप्त होते.
Verse 46
महादेवमुखाकारं नाम्ना रुद्रमहालयम् ॥ क्षेत्रपं तं परं दृष्ट्वा क्षेत्रवासफलं लभेत् ॥
महादेवाच्या मुखासारख्या रूपाचा, रुद्रमहालय नावाचा तो परम क्षेत्रपाल पाहिल्यास क्षेत्रवासाचे फल मिळते.
Verse 47
तस्मादुत्तरकोटिं च दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम् ॥ द्यूतक्रिडा भगवता कृता गोपजनैः सह ॥
तेथून उत्तरकोटी येथे देव गणेश्वराचे दर्शन करून (असे सांगितले जाते की) भगवंतांनी गोपजनांसह द्यूत-क्रीडा केली होती.
Verse 48
नानापहासरूपेण जिताः गोप्यो धनानि च ॥ गोपैरानीय ताश्चैव कृष्णाय च निवेदिताः
नाना प्रकारच्या हास-परिहासाने गोपी आणि धनसंपत्ती जिंकली गेली; गोपांनी ते आणून कृष्णाला अर्पण केले.
Verse 49
गोपालकृष्णगमनं महापातकनाशनम् ॥ समस्तं बालचरितं भ्रमणं च यथासुखम्
गोपाल-कृष्णाकडे जाणे हे महापातकांचा नाश करणारे असे सांगितले आहे. तसेच त्यांच्या सर्व बालचरित्राचे स्मरण/पठण आणि इच्छेनुसार त्यांच्या भ्रमणलीलेचे कीर्तनही पुण्यकारक आहे.
Verse 50
कृतं तत्र यथारूपं यद्रूपं च यथा तथा ॥ ऋषिभिः सेवितं ध्यातं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
तेथे जसा रूप असेल तसा—ज्या रूपात जसे असेल तसेच. ऋषींनी सेविलेले व ध्यानिलेले विष्णूचे उत्तम माहात्म्य जाणण्यास व स्मरणास योग्य आहे.
Verse 51
ततो गच्छेन्महातीर्थं विमलं यमुनाम्भसि ॥ स्नात्वा पीत्वा पितॄंस्तर्प्य नाम्ना रुद्रमहालयम्
त्यानंतर यमुनेच्या जलात ‘विमल’ नावाच्या महातीर्थास जावे. स्नान करून, जल प्राशन करून आणि पितरांना तर्पण देऊन ‘रुद्र-महालाय’ नावाच्या स्थानी पोहोचावे.
Verse 52
गार्ग्यतीर्थे महापुण्ये नरस्तत्र तथा क्रमेत् ॥ भद्रेश्वरे महातीर्थे सोमतीर्थे तथैव च
अतिशय पुण्यदायक गार्ग्यतीर्थात मनुष्याने तद्वत क्रमाने पुढे जावे; तसेच भद्रेश्वराच्या महातीर्थास आणि सोमतीर्थासही.
Verse 53
स्नात्वा सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा यात्राफलं लभेत् ॥ सरस्वत्याः सङ्गमे च देवर्षिपितृमानवान्
स्नान करून आणि सोमेश्वर देवाचे दर्शन घेऊन यात्रेचे फळ मिळते. तसेच सरस्वतीच्या संगमस्थानी देव, देवर्षी, पितर आणि मानव यांचा यथोचित सन्मान/पूजन करावे.
Verse 54
सन्तर्प्य विधिवद्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ घण्टाभरणके तद्वत्तथा गरुडकेशवे
विधिपूर्वक संतर्पण करून आणि दान देऊन मनुष्य विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो; तसेच घण्टाभरणक तीर्थात आणि त्याचप्रमाणे गरुड-केशव येथेही तोच फल मिळतो।
Verse 55
गोपानां तीर्थके चैव तथा वै मुक्तिकेश्वरे ॥ वैलक्षगरुडे चैव महापातकनाशने
गोपांचे तीर्थ तसेच मुक्तिकेश्वर येथे; आणि वैलक्ष-गरुड येथेही—जो महापातकांचा नाश करणारा आहे—(तसेच फल मिळते)।
Verse 56
तीर्थान्येतानि पुण्यानि यथा विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥ एषु तीर्थेषु क्रमितो भक्तिमांश्च जितेन्द्रियः
ही तीर्थे पुण्यकारक आहेत; यांचा क्रम ‘विश्रान्ति’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. या तीर्थांत क्रमाने भ्रमण करणारा भक्त आणि जितेन्द्रिय साधक (विधी पुढे चालू ठेवतो)।
Verse 57
देवान्पितॄन् समभ्यर्च्य ततो देवं प्रसादयेत् ॥ अविमुक्तेश देवेश सप्तर्षिभिरभिष्टुत
देव आणि पितर यांची सम्यक् पूजा करून, नंतर देवाला प्रसन्न करावे—हे अविमुक्तेश, देवेश! सप्तर्षींनी स्तुत केलेल्या।
Verse 58
मथुराक्रमणीयं मे सफलं स्यात्तवाज्ञया ॥ इत्येवं देवदेवेशं विज्ञाप्य क्षेत्रपं शिवम् ॥
“तुमच्या आज्ञेने माझी मथुरापरिक्रमा सफल होवो.” असे म्हणून देवदेवेश, क्षेत्रपाल शिव यांना निवेदन करून (यात्री पुढे जातो)।
Verse 59
विश्रान्तिसंज्ञके स्नानं कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ गतश्रमं परिक्रम्य स्तुत्वा दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥
‘विश्रान्ति’ नावाच्या तीर्थात स्नान करून पितृतर्पण करावे; श्रम दूर करून स्तुती करीत, दर्शन घेत व नमस्कार करून परिक्रमा करावी।
Verse 60
सुमङ्गलां ततो गच्छेद्यात्रासिद्धिं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥
त्यानंतर ‘सुमंगला’ स्थानी जाऊन यात्रासिद्धीसाठी प्रसाद मागावा— “हे शिवा, सर्वमंगळांतील परम मंगळ, सर्वार्थसाधक।”
Verse 61
यात्रेयं त्वत्प्रसादेन सफला मे भवत्विति ॥ पिप्पलादेश्वरं देवं पिप्पलादेन पूजितम् ॥
“तुझ्या कृपेने माझी ही यात्रा सफल होवो” असे म्हणत पिप्पलादाने पूजिलेल्या पिप्पलादेश्वर देवाजवळ जावे।
Verse 62
विश्रान्तस्तु परिक्रम्य त्रातस्तत्र महातपाः ॥ उपलिप्य ततस्तस्य शीर्षोपरि महच्छिवम् ॥
विश्रांती घेऊन व परिक्रमा करून तो महातपस्वी तेथे रक्षित झाला; मग स्थान लेपून/शुद्ध करून त्याच्या शिरोभागी महान शिवचिन्ह स्थापिले।
Verse 63
स्वनाम्ना चिह्नितं स्थाप्य तदा यात्राफलं लभेत् ॥ कर्कोटकं तथा नागं महादुष्टनिवारणम् ॥
ते आपल्या नावाने चिन्हित करून स्थापिल्यास यात्रेचे फळ मिळते; तेथे कर्कोटक नावाचा नागही आहे, जो मोठ्या अनिष्टांचा निवारक आहे।
Verse 64
सुखवासं च वरदं कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ सुखासीनं च तत्रैव स्थापितं शकुनाय वै ॥
तेथे अक्लिष्ट कर्म करणाऱ्या श्रीकृष्णासाठी वर देणारा ‘सुखवास’ प्रतिष्ठित होता; आणि त्याच ठिकाणी शकुनासाठी ‘सुखासीन’ही स्थापित केला होता।
Verse 65
स्वानुकूलः स्वरो यत्र प्रवेशे दक्षिणः स्वनः ॥ ध्याता स्वभावे कृष्णेन स्वसा सातिसुखप्रदा ॥
जिथे प्रवेश करताच स्वर अनुकूल आणि शुभ ध्वनी होतो, तिथे श्रीकृष्ण आपल्या स्वभावानुसार आपल्या भगिनीचे ध्यान करतात, जी अतिशय सुख देणारी आहे।
Verse 66
भयार्तेन च कृष्णेन ध्याता देवी च चण्डिका ॥ स्थापिताऽ सिद्धिदा तत्र नाम्ना चार्त्तिहरा ततः ॥
भयाने व्याकुळ झालेल्या श्रीकृष्णाने देवी चंडिकेचे ध्यान केले; ती तेथे सिद्धिदायिनी म्हणून प्रतिष्ठित झाली आणि पुढे ‘आर्त्तिहरा’—आर्तिनाशिनी—या नावाने प्रसिद्ध झाली।
Verse 67
दृष्ट्वा सर्वार्त्तिहरणं यस्या देव्याः सुखी नरः ॥ अग्रॊत्तरं शुभवरं शकुनार्थं च याचतः ॥
जिच्या देवीचे दर्शन सर्व आर्त्ति हरते, तिला पाहून मनुष्य सुखी होतो; आणि शुभ शकुनासाठी उत्तम, मंगल वराची याचना करतो।
Verse 68
कृष्णस्य कंसघातार्थं संभूता सा तथोत्तरे ॥ तां दृष्ट्वा मनुजः कामान्सर्वानिष्टानवाप्नुयात् ॥
ती श्रीकृष्णाच्या कंसवधाच्या हेतूने प्रकट झाली; आणि पुढे तिचे दर्शन केल्यास मनुष्य सर्व इच्छित कामना प्राप्त करतो।
Verse 69
वज्राननं ततो ध्यात्वा कृष्णो मल्लजिघांसया ॥ निहत्य मल्लान्पश्चाद्धि वज्राननमकल्पयत् ॥
मल्लांचा वध करण्याच्या हेतूने कृष्णाने वज्राननाचे ध्यान केले; आणि मल्लांचा संहार करून नंतर त्याने वज्राननाची स्थापना केली।
Verse 70
वाञ्छितार्थफलं चक्रे कृष्णेनास्य मनोरथान् ॥ यस्यै यस्यै देवतायै तस्यै तस्यै ददौ मखम् ॥
कृष्णामुळे त्याच्या इच्छांना अभिष्ट फल प्राप्त झाले; आणि ज्या-ज्या देवतेची तो इच्छा करी, त्या-त्या देवतेस त्याने यज्ञ अर्पण केला।
Verse 71
उपयाचितं तु माङ्गल्यं सर्वपापहरं शुभम् ॥ कृष्णस्य बालचरितं महापातकनाशनम् ॥
परंतु मागितलेले माङ्गल्य—शुभ व सर्व पापहर—हे कृष्णाचे बालचरित्र आहे, जे महापातकांचा नाश करते।
Verse 72
सूर्यं तं वरदं देवं माठुराणां कुलेश्वरम् ॥ दृष्ट्वा तत्रैव दानं च दत्त्वा यात्रां समापयेत् ॥
वर देणारा देव सूर्य, जो माठुरांचा कुलईश्वर आहे, त्याचे दर्शन घेऊन आणि तेथेच दान देऊन यात्रा समाप्त करावी।
Verse 73
क्रमतः पदविन्यासाद्यावन्तः सर्वतो दिशः ॥ तावन्तः कुलसम्भूताः सूर्ये तिष्ठन्ति शाश्वते ॥
क्रमाने पावलांची मांडणी जितकी सर्व दिशांनी आहे, तितकेच कुलसम्भूत जन शाश्वत सूर्यदेवात स्थित राहतात।
Verse 74
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च चौराऽ भङ्गव्रताश्च ये ॥ अगम्यागमने शीलाः क्षेत्रदारापहारकाः ॥
जे ब्राह्मणहंता आहेत, जे सुरापान करतात, जे चोर आहेत, जे व्रतभंग करणारे आहेत; जे निषिद्ध स्त्रीसंगात प्रवृत्त आहेत आणि जे शेत व पत्नीचे अपहरण करतात—
Verse 75
मथुराक्रमणं कृत्वा विपाप्मानो भवन्ति ते ॥ अन्यदेशागतो दूरात्परिभ्रमति यो नरः ॥
मथुरेची परिक्रमा/दर्शन करून ते पापरहित होतात. आणि जो पुरुष दूरच्या अन्य देशातून येऊन तेथे परिभ्रमण करतो—
Verse 76
तस्य सन्दर्शनादन्ये पूताः स्युर्विगतामयाः ॥ श्रुतं यैश्च विदूरस्थैः कृतयात्रं नरं नरैः ॥
त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी इतर लोक पवित्र व रोगमुक्त होतात. आणि जे दूरस्थ लोक ऐकतात की एखाद्या पुरुषाने तीर्थयात्रा केली आहे—
Verse 77
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यान्ति परमं पदम् ॥
ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन परम पदाला प्राप्त होतात.
Verse 78
प्रक्षाल्य पादावाचम्य हनुमन्तं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं कुमारं ब्रह्मचारिणम्
पाय धुऊन आणि आचमन करून हनुमंताला प्रसन्न करावे—जो सर्व मंगलांमध्ये परम मंगल, चिरकुमार व ब्रह्मचारी आहे.
Verse 79
ख्यातिं गतानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥ वत्सपुत्रं ततो गच्छेत् सर्वपापहरं परम् ॥ अर्कस्थलं वीरस्थलं कुशस्थलमनन्तरम्
ही सर्व स्थाने प्रसिद्ध झाली असून सर्व पापांचा नाश करतात. त्यानंतर परम पापहर ‘वत्सपुत्र’ येथे जावे; मग ‘अर्कस्थळ’, ‘वीरस्थळ’ आणि पुढे ‘कुशस्थळ’।
Verse 80
वर्षखातं ततो गत्वा कुण्डं पापहरं परम् ॥ गत्वा स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
त्यानंतर वर्षखात येथे जाऊन त्या परम पापहर कुंडात पोहोचावे. तेथे स्नान करून पितरांचे तर्पण केल्यास सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.
Verse 81
दृष्ट्वा ततः सुविज्ञाप्य गणं विधिविनायकम् ॥ कुब्जिकां वामनां चैव ब्राह्मण्यौ कृष्णपालिते
त्यानंतर विधीचे विनायक असलेल्या त्या गणाचे दर्शन घेऊन विधिपूर्वक निवेदन करावे; तसेच कृष्णपालित कुब्जिका व वामना या दोन ब्राह्मणी रूपांचेही दर्शन घ्यावे.
Verse 82
गङ्गा साध्वी च तत्रैव महापातकनाशिनी ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा ध्यात्वा सर्वकामान्समश्नुते
तेथेच साध्वी गंगा आहे, जी महापातकांचा नाश करते. तिचे दर्शन, (जल)स्पर्श आणि ध्यान केल्याने सर्व कामना पूर्ण होतात.
Verse 83
धारालोपनके तद्वद्वैकुण्ठे खण्डवेलके ॥ मन्दाकिन्याः संयमने असिकुण्डे तथैव च
त्याचप्रमाणे धारालोपनक; तसेच वैकुंठ व खंडवेलक; मंदाकिनीच्या संयमन-तीर्थास; आणि तसेच असिकुंडासही जावे.
Verse 84
दृष्ट्वा गच्छेत्ततो देवीं या कृष्णेन विनिर्मिता ॥ कंसभेदं प्रथमतः श्रुतं यत्र कुमन्त्रितम्
हे सर्व पाहून मग श्रीकृष्णांनी स्थापिलेल्या त्या देवीकडे जावे—जिथे प्रथम कंसवधाची योजना मंत्रणा करून ऐकली गेली होती।
Verse 85
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा नवम्यां शुक्लकौमुदे ॥ सर्वं कुलं समादाय विष्णुलोके महीयते
अशा प्रकारे कौमुदीच्या शुक्ल पक्षातील नवमीला प्रदक्षिणा करून, आपले सर्व कुल सोबत घेऊन (त्यांनाही लाभ करून), विष्णुलोकात मान मिळतो।
Frequently Asked Questions
The text frames pilgrimage as disciplined conduct in and through terrestrial space: purity, restraint (mauna, brahmacarya), and ordered movement (pradakṣiṇā) are presented as the proper way to engage a sacred landscape. Merit is tied not only to belief but to regulated behavior—bathing, ancestral offerings, and respectful visitation—implying a normative ethic of how humans should traverse and honor places, waters, and boundary-points.
The chapter specifies Kārttika māsa and prescribes arriving on the aṣṭamī (dark fortnight is indicated: asite), performing night-vigil (jāgaraṇa), and beginning the yātrā on navamī at brāhma-muhūrta, proceeding before sunrise. It also mentions a completion framing on navamī in a “śukla-kaumudī” context, indicating a bright, moonlit seasonal setting associated with Kārttika observance.
While not a modern ecological treatise, the chapter encodes an Earth-centered ethic by prescribing careful, sequential engagement with rivers (Yamunā, Sarasvatī), tīrthas, groves/khāṇḍas (e.g., Kadamba-khaṇḍa), and boundary sites (koṭi, sthala clusters). Pṛthivī’s implied stake is answered through rules that limit disorderly movement (e.g., discouraging conveyance-based yātrā for ‘phala’), emphasize cleanliness, and sacralize waters and locales—practices that function as traditional mechanisms for protecting and regulating shared environments.
The narrative references divine and epic figures and cultic agents rather than a continuous royal genealogy: Rāma (as a precedent for yātrā-siddhi), Kṛṣṇa, Balabhadra, Vasudeva, Devakī, Kaṃsa, Ugrasena, as well as Hanumān and Gaṇeśa (Vināyaka) for success and obstacle-removal. It also attributes the establishment/authorization of tīrthas to ṛṣis (including an allusion to earlier ritual sequencing by sages such as Dhruva and others), and includes a purātanī gāthā (old verse tradition) about Hayamukti.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.