Adhyaya 160: The Prescribed Emergence and Procedure of the Mathurā Circumambulation (Parikramā)
Mathurā-parikramā-prādurbhāva
Ritual-Manual / Sacred Geography (Tīrtha-Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં વરાહ ભગવાન પૃથ્વીને મથુરા-પરિક્રમાનો યોગ્ય સમય, વ્રતો અને માર્ગવિધિ સમજાવે છે. કાર્તિક અષ્ટમી–નવમીમાં ઉપવાસ, બ્રહ્મચર્ય, મૌન, શૌચ-શુદ્ધિના નિયમો પાળી, પ્રભાતે સ્નાન અને પિતૃતર્પણ કરીને પરિક્રમા શરૂ કરવાની આજ્ઞા છે. આગળ ક્રમશઃ અનેક દેવાલય, કુંડ અને સ્થાનોનું વર્ણન આવે છે; વિઘ્નનિવારણ અને યાત્રાસિદ્ધિ માટે હનુમાન તથા ગણેશનું આવાહન નિર્ધારિત છે. દર્શન, પ્રદક્ષિણા અને તીર્થસ્નાન પાપનાશક અને લોકકલ્યાણકારક છે એમ વારંવાર જણાવાય છે; તેનો લાભ કુટુંબજનો સુધી અને માત્ર જોનાર-સાંભળનાર સુધી પણ વિસ્તરે છે. ભૂમિ, જળ અને સીમાઓ પ્રત્યે સંરક્ષણસમાન આદર રાખીને શિસ્તબદ્ધ યાત્રા કેવી રીતે કરવી—પૃથ્વીની ચિંતા માટે આ અધ્યાય શાસ્ત્રીય ઉત્તર આપે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 160
Verse 1
अथ मथुरापरिक्रमप्रादुर्भावः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अष्टम्यां मथुरां प्राप्य कार्त्तिकस्यासिते नरः ॥ स्नात्वा विश्रान्तितीर्थे तु पितृदेवार्चने रतः।
હવે મથુરા-પરિક્રમાનો પ્રાદુર્ભાવ (વર્ણન). શ્રીવરાહ બોલ્યા—કાર્તિક માસના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમીએ મથુરા પહોંચી, વિશ્રાંતિ તીર્થમાં સ્નાન કરીને, મનુષ્ય પિતૃ અને દેવોની અર્ચનામાં રત રહે।
Verse 2
विश्रान्तिदर्शनं कृत्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ प्रदक्षिणायाः सम्यग्वै फलमाप्नोति मानवः।
વિશ્રાંતિનું દર્શન કરીને તથા દીર્ઘવિષ્ણુ અને કેશવનું પૂજન કરીને, મનુષ્ય પ્રદક્ષિણાનું યોગ્ય ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 3
उपवासरतः सम्यगल्पमेध्याशनोऽथवा ॥ दन्तकाष्ठं च सायाह्ने कृत्वा शुद्ध्यर्थमात्मनः।
મનુષ્ય યોગ્ય રીતે ઉપવાસમાં રત રહે, અથવા અલ્પ અને શુદ્ધ આહાર લે; અને સાંજે પોતાની શુદ્ધિ માટે દંતકાષ્ઠનું વિધાન કરે।
Verse 4
ब्रह्मचर्येण तां रात्रिं कृत्वा सङ्कल्प्य मानसे ॥ धौतवस्त्रेण सुस्नातो मौनव्रतपरायणः।
બ્રહ્મચર્ય પાળી તે રાત વિતાવી, મનમાં સંકલ્પ કરવો. ધોયેલા વસ્ત્ર ધારણ કરી, સુસ્નાત થઈ, મૌનવ્રતમાં પરાયણ રહેવું.
Verse 5
तिलाक्षतकुशान् गृह्य पितृदेवार्थमुद्यतः ॥ दीपहस्तो वनं गत्वा श्रान्तो विश्रान्तिजागरे।
તિલ, અક્ષત અને કુશ લઈને, પિતૃ તથા દેવકાર્ય માટે ઉદ્યત થવું. હાથમાં દીવો લઈને વનમાં જઈ, થાકી ‘વિશ્રાંતિ’ જાગરણમાં રહેવું.
Verse 6
यथानुक्रमणं तैश्च ध्रुवाद्यैऋषिभिः कृतम् ॥ एवं परम्परायातं क्रमणीयं नरोत्तमैः।
ધ્રુવ આદિ ઋષિઓએ જેમ ક્રમ અનુસર્યો, તેમ જ પરંપરાથી આવેલો આ ક્રમ નરોત્તમોએ અનુસરવો જોઈએ.
Verse 7
प्रदक्षिणा वर्त्तमाना भक्तिश्रद्धासमन्वितः ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति हयमेधफलं लभेत्।
ભક્તિ અને શ્રદ્ધાસહિત પ્રદક્ષિણા કરતાં, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને હયમેધ યજ્ઞના ફળ સમાન ફળ મેળવે છે.
Verse 8
एवं जागरणं कृत्वा नवम्यां नियतः शुचिः ॥ ब्राह्मे मुहूर्ते संप्राप्ते ततो यात्रामुपक्रमेत् ॥
આ રીતે નવમીના દિવસે જાગરણ કરીને, નિયત અને શુચિ બની, બ્રાહ્મ મુહૂર્ત પ્રાપ્ત થતાં પછી યાત્રાનો આરંભ કરવો.
Verse 9
तथा प्रारभयेद्यात्रां यावन्नोदयते रविः ॥ प्रातः स्नानं तथा कुर्यात्तीर्थे दक्षिणकोटिके ॥
એ જ રીતે સૂર્યોદય થાય ત્યાં સુધી યાત્રા આરંભ કરવી; અને પ્રાતઃકાળે ‘દક્ષિણકોટિ’ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરવું.
Verse 10
विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं यात्रासिद्धिप्रदायकम् ॥ यस्य संस्मरणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ॥
યાત્રાસિદ્ધિ આપનાર સિદ્ધિકર્તાને વિધિપૂર્વક વિનંતી કરવી; જેમનું માત્ર સ્મરણ કરતાં જ સર્વ ઉપદ્રવો નાશ પામે છે.
Verse 11
यथा रामस्य यात्रायां सिद्धिस्ते सुप्रतिष्ठिता ॥ तथा परिभ्रमन्तेऽद्य भवान्सिद्धिप्रदो भव ॥
જેમ રામની યાત્રામાં તમારી સિદ્ધિ સુદૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત હતી, તેમ જ આજે પરિભ્રમણ કરતા અમને પણ તમે સિદ્ધિપ્રદાતા બનો.
Verse 12
इति विज्ञाप्य विधिवद्धनूमन्तं गणेश्वरम् ॥ दीपपुष्पोपहारैस्तु पूजयित्वा विसर्ज्जयेत् ॥
આ રીતે વિધિપૂર્વક હનુમાનને—ગણેશ્વરને—વિનંતી કરીને, દીપ, પુષ્પ અને ઉપહારોથી પૂજા કરી, પછી વિધિવત્ વિસર્જન કરવું.
Verse 13
तथैव पद्मनाभं तु दीर्घविष्णुं भयापहम् ॥ विज्ञाप्य सिद्धिकर्तारं देव्यश्च तदनन्तरम् ॥
એ જ રીતે પદ્મનાભ—દીર્ઘવિષ્ણુ, ભયાપહ—એવા સિદ્ધિકર્તાને વિનંતી કરવી; અને ત્યારબાદ દેવીઓને પણ વિનંતી કરવી.
Verse 14
दृष्ट्वा वसुमतीं देवीं तथैव ह्यपराजिताम् ॥ आयुधागारसंस्थां च नृणां सर्वभयापहाम् ॥
દેવી વસુમતી તથા તેમ જ અપરાજિતાનું દર્શન કરીને, આયુધાગારમાં સ્થિત અને મનુષ્યોના સર્વ ભય હરણ કરનારી દેવીને પણ પ્રણામ કરવો।
Verse 15
कंसवासनिकां तद्वदौग्रसेनां च चर्चिकाम् ॥ वधूटीं च तथा देवि दानवक्षयकारीणीम् ॥
તેમ જ કંસવાસનિકા, ઔગ્રસેના અને ચર્ચિકા, તથા હે દેવી—દાનવોનો ક્ષય કરનારી વધૂટીનું પણ દર્શન કરવું।
Verse 16
जयदां देवतानां च मातरो देवपूजिताः ॥ गृहदेव्यो वास्तुदेव्यो दृष्ट्वानुज्ञाप्य निर्गमेत् ॥
જયદા તથા દેવતાઓની માતાઓ—જેઓ દેવોથી પૂજિત છે—અને ગૃહદેવીઓ તથા વાસ્તુદેવીઓનું દર્શન કરીને, અનુમતિ માગી પ્રસ્થાન કરવું।
Verse 17
मौनव्रतधरो गच्छेद्यावद्दक्षिणकोटिके ॥ प्राप्य स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य दृष्ट्वा देवं प्रणम्य च ॥
મૌનવ્રત ધારણ કરીને દક્ષિણકોટિ સુધી જવું; ત્યાં પહોંચી સ્નાન કરીને, પિતૃઓને તર્પણ આપી, દેવના દર્શન કરીને પ્રણામ કરવો।
Verse 18
नत्वा गच्छेदिक्षुवासां देवी कृष्णसुपूजिताम् ॥ बालक्रीडनरूपाणि कृतानि सह गोपकैः ॥ यानि तीर्थानि तान्येव स्थापितानि महर्षिभिः ॥
પ્રણામ કરીને કૃષ્ણ દ્વારા અત્યંત પૂજિત દેવી ઇક્ષુવાસા પાસે જવું. ગોપકો સાથે કૃષ્ણની બાળલીલાના જે જે રૂપો થયા, તે સંબંધિત તીર્થો એ જ મહર્ષિઓએ સ્થાપ્યાં છે।
Verse 19
पुण्यस्थल महास्थल महापापविनाशनम् ॥ पञ्चस्थलानि तत्रैव सर्वपापहराणि च ॥
આ પુણ્યસ્થળ, મહાસ્થળ અને મહાપાપનો વિનાશક છે. ત્યાં જ પાંચ પવિત્ર સ્થાનો પણ છે, જે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે.
Verse 20
येषां तु दर्शनादेव ब्रह्मणा सह मोदते ॥ शिवं सिद्धमुखं दृष्ट्वा स्थलानां फलमाप्नुयात् ॥
જેનાં માત્ર દર્શનથી જ બ્રહ્મા સાથે આનંદ થાય છે. ‘સિદ્ધમુખ’ નામના શિવના દર્શનથી તે સ્થાનોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 21
हयमुक्तिं ततो गच्छेत्सिन्दूरं ससहायकम् ॥ श्रूयते चात्र ऋषिभिर्गाथा गीता पुरातनी ॥
પછી હયમુક્તિ તરફ, અને સહાયક સાથે સિંદૂર (સ્થળ) તરફ જવું જોઈએ. અહીં ઋષિઓએ ગાયેલી પ્રાચીન ગાથા પણ સાંભળવામાં આવે છે.
Verse 22
अश्वारूढेन तेनैव यत्रेयं समनुष्ठिता ॥ अश्वो मुक्तिं गतस्तत्र सहायसहितः सुखम् ॥
જે અશ્વારૂઢ વ્યક્તિએ જ્યાં આ અનુષ્ઠાન કર્યું, ત્યાં તે ઘોડો સહાયક સાથે સુખપૂર્વક મુક્તિને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 23
राजपुत्रः स्थितस्तत्र यानयात्रा न मुक्तिदा ॥ तस्माद्यानैश्च यात्रा तु न कर्त्तव्या फलेच्छया ॥
ત્યાં એક રાજપુત્ર રહ્યો હતો; વાહન દ્વારા કરેલી યાત્રા મુક્તિ આપતી નથી. તેથી ફળની ઇચ્છાથી વાહનો દ્વારા યાત્રા કરવી નહીં.
Verse 24
तस्मिंस्तीर्थे तु तं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ कुण्डं शिवस्य विख्यातं तत्र स्नानफलं महत् ॥
તે તીર્થમાં તેને જોઈને અને સ્પર્શ કરીને મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે. ત્યાં શિવનું પ્રસિદ્ધ કુંડ છે; તેમાં સ્નાનનું ફળ અતિ મહાન છે.
Verse 25
मल्लिकादर्शनं कृत्वा कृष्णस्य जयदं शुभम् ॥ ततः कदम्बखण्डस्य गमनात्सिद्धिमाप्नुयात् ॥
કૃષ્ણને વિજય આપનારી શુભ મલ્લિકાનું દર્શન કરીને, પછી કદંબ-ખંડમાં જવાથી સાધક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 26
चर्चिका योगिनी तत्र योगिनीपरिवारिता ॥ कृष्णस्य रक्षणार्थं हि स्थिता सा दक्षिणां दिशम् ॥
ત્યાં યોગિનીઓના પરિવારે ઘેરાયેલી યોગિની ચર્ચિકા છે. કૃષ્ણના રક્ષણાર્થે જ તે દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત છે.
Verse 27
अस्पृश्या चास्पृशा चैव मातरौ लोकपूजितौ ॥ बालानां दर्शनं ताभ्यां महारक्षां करिष्यति ॥
અસ્પૃશ્યા અને અસ્પૃશા—આ બે માતૃદેવીઓ લોકપૂજિત છે. બાળકોને તેમનું દર્શન મહારક્ષા કરશે.
Verse 28
क्षेत्रपालं ततो गत्वा शिवं भूतेश्वरं हरम् ॥ मथुराक्रमणं तस्य जायते सफलं तथा
પછી ક્ષેત્રપાલ—ભૂતેશ્વર હર શિવ—ની પાસે જઈને, મથુરા તરફ તેનું ગમન પણ એ જ રીતે ફળદાયી બને છે.
Verse 29
कृष्णक्रीडासेतुबन्धं महापातकनाशनम् ॥ बालानां क्रीडनार्थं च कृत्वा देवो गदाधरः
કૃષ્ણની ક્રીડાભૂમિમાં કરાયેલો સેતુબંધ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર કહેવાય છે. બાળકોના રમણ માટે દેવ ગદાધરે તે રચ્યો.
Verse 30
गोपकैः सहितस्तत्र क्षणमेकं दिनेदिने ॥ तत्रैव रमणार्थं हि नित्यकालं स गच्छति
ત્યાં ગોપબાળકો સાથે તે દિવસેદિવસ એક ક્ષણ રહે છે. રમણાર્થે જ તે નિત્યકાળ ત્યાં જ જાય છે.
Verse 31
बलिह्रदं च तत्रैव जलक्रीडाकृतं शुभम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते
ત્યાં જ બલિહ્રદ નામનું શુભ સરોવર છે, જે જલક્રીડા માટે બનાવાયું છે. જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 32
ततः परं च कृष्णेन कुक्कुटैः क्रीडनं कृतम् ॥ यस्य दर्शनमात्रेण चण्डोऽपि गतिमाप्नुयात्
ત્યારબાદ ત્યાં કૃષ્ણે કુક્કુટો સાથે ક્રીડા કરી. તે સ્થાનના માત્ર દર્શનથી ચાંડાલ પણ ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
Verse 33
स्तम्भोच्चयं सुशिखरं सौरभैः सुसुगन्धिभिः ॥ भूषितं पूजितं तत्र कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ત્યાં સુંદર શિખરવાળો ઊંચો સ્તંભ સુગંધ અને મધુર સુવાસોથી શોભિત હતો. અક્લિષ્ટકર્મ કૃષ્ણે ત્યાં તેનું પૂજન અને સન્માન કર્યું.
Verse 34
तस्य प्रदक्षिणं कृत्वा परिपूज्य प्रयत्नतः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं व्रजेत् तु सः
તેની પ્રદક્ષિણા કરીને અને પ્રયત્નપૂર્વક વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તે નિશ્ચયે વિષ્ણુલોકને પામે છે।
Verse 35
वसुदेवेन देवक्या गर्भस्य रक्षणाय च ॥ कृतमेकान्तशयनं महापातकनाशनम्
ગર્ભની રક્ષા માટે વસુદેવ અને દેવકીએ ‘એકાંતશયન’ રચ્યું; તે મહાપાતકોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે।
Verse 36
ततो नारायणस्थानं प्रविशेन्मुक्तिहेतवे ॥ परिक्रम्य ततो देवान्नारायणपुरोगमान्
પછી મુક્તિ માટે નારાયણના ધામમાં પ્રવેશ કરવો; ત્યારબાદ નારાયણને અગ્રણી રાખી દેવતાઓની પ્રદક્ષિણા કરવી।
Verse 37
अनुज्ञाय ततः स्थानं द्रष्टुं गर्त्तेश्वरं शिवम् ॥ दृष्टमात्रेण तत्रैव यात्राफलमवाप्यते
પછી અનુમતિ મેળવી તે સ્થાન—ગર્ત્તેશ્વર શિવ—ના દર્શન માટે જવું; ત્યાં માત્ર દર્શનથી જ યાત્રાફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 38
महाविद्येश्वरी देवी आरक्षं पापकं हरेत् ॥ क्षेत्रस्य रक्षणार्थं हि यात्रायाः सिद्धिदां नृणाम् ॥
મહાવિદ્યેશ્વરી દેવી પાપજન્ય હાનિ દૂર કરે અને રક્ષા આપે; ક્ષેત્રની રક્ષા માટે જ તે મનુષ્યોને યાત્રાની સિદ્ધિ આપે છે।
Verse 39
प्रभा मल्ली च तत्रैव दृष्ट्वा कामानवाप्नुयात् ॥ महाविद्येश्वरी देवी कृष्णरक्षार्थमुद्यता ॥
ત્યાં પ્રભા અને મલ્લીનું દર્શન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. મહાવિદ્યેશ્વરી દેવી શ્રીકૃષ્ણના રક્ષણાર્થે સજ્જ છે.
Verse 40
नित्यं सन्निहिता तत्र सिद्धिदा पापनाशिनी ॥ कृष्णेन बलभद्रेण गोपैः कंसं जिघांसुभिः ॥
તે દેવી ત્યાં નિત્ય સન્નિહિત છે—સિદ્ધિ આપનારી અને પાપ નાશ કરનારી—જેમ કংসવધ માટે ઉદ્યત શ્રીકૃષ્ણ, બલભદ્ર અને ગોપો હાજર હતા.
Verse 41
सङ्केतकं कृतं तत्र मन्त्रनिश्चयकारकम् ॥ तदा सङ्केतकैः सा च सिद्धा देवी प्रतिष्ठिता ॥
ત્યાં મંત્રનિર્ધારણ માટે ‘સંકેતક’ (સંકેત/ચિહ્ન) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ તે સંકેતકો દ્વારા સિદ્ધા દેવી પ્રતિષ્ઠિત થઈ.
Verse 42
सिद्धिप्रदा भोगदा च तेन सिद्धेश्वरी स्मृता ॥ सङ्केतकेश्वरीं चैव दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
સિદ્ધિ અને ભોગ આપતી હોવાથી તે ‘સિદ્ધેશ્વરી’ તરીકે સ્મરાય છે. તેમજ ‘સંકેતકેશ્વરી’ના દર્શનથી પણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 43
तत्र कुण्डं स्वच्छजलम् महापातकनाशनम् ॥ ततो दृष्ट्वा महादेवं गोकरणेश्वरनामतः ॥
ત્યાં સ્વચ્છ જળવાળું એક કુંડ છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. ત્યારબાદ ‘ગોકર્ણેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ મહાદેવના દર્શન થાય છે.
Verse 44
यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा ततो भद्राणि पश्यति ॥
જેનાં માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. સરસ્વતી નદીનું દર્શન કરીને પછી શુભ ફળો જુએ છે.
Verse 45
विघ्नराजं ततो गच्छेद्गणेशं विघ्ननायकम् ॥ सर्वसिद्धिप्रदं रम्यं दर्शनाच्च फलं लभेत् ॥
ત્યારબાદ વિઘ્નરાજ—વિઘ્નનાયક ગણેશ પાસે જવું જોઈએ. તેઓ રમ્ય અને સર્વસિદ્ધિપ્રદ છે; તેમના દર્શનથી ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 46
महादेवमुखाकारं नाम्ना रुद्रमहालयम् ॥ क्षेत्रपं तं परं दृष्ट्वा क्षेत्रवासफलं लभेत् ॥
મહાદેવના મુખસમાન આકારવાળા, રુદ્રમહાલય નામના તે પરમ ક્ષેત્રપાળનું દર્શન કરવાથી ક્ષેત્રવાસનું ફળ મળે છે.
Verse 47
तस्मादुत्तरकोटिं च दृष्ट्वा देवं गणेश्वरम् ॥ द्यूतक्रिडा भगवता कृता गोपजनैः सह ॥
ત્યાંથી ઉત્તરકોટિમાં દેવ ગણેશ્વરનું દર્શન કરીને (એવું કહેવાય છે કે) ભગવાને ગોપજન સાથે દ્યુતક્રીડા કરી હતી.
Verse 48
नानापहासरूपेण जिताः गोप्यो धनानि च ॥ गोपैरानीय ताश्चैव कृष्णाय च निवेदिताः
વિવિધ હાસ્ય-પરिहासરૂપે ગોપીઓ તથા ધનસંપત્તિ જીતાઈ; ગોપોએ તે લાવી કૃષ્ણને અર્પણ કરી.
Verse 49
गोपालकृष्णगमनं महापातकनाशनम् ॥ समस्तं बालचरितं भ्रमणं च यथासुखम्
ગોપાલ-કૃષ્ણ પાસે ગમન મહાપાતકોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. તેમ જ તેમની સમગ્ર બાળલીલાનું સ્મરણ/પાઠ અને ઇચ્છાનુસાર તેમના વિહાર-ભ્રમણનું કીર્તન પણ પુણ્યદાયક છે.
Verse 50
कृतं तत्र यथारूपं यद्रूपं च यथा तथा ॥ ऋषिभिः सेवितं ध्यातं विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
ત્યાં જેવું રૂપ હોય તે પ્રમાણે—જે રૂપ જેમ હોય તેમ જ. ઋષિઓએ સેવેલું અને ધ્યાનેલું વિષ્ણુનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય જાણવું અને સ્મરવું યોગ્ય છે.
Verse 51
ततो गच्छेन्महातीर्थं विमलं यमुनाम्भसि ॥ स्नात्वा पीत्वा पितॄंस्तर्प्य नाम्ना रुद्रमहालयम्
ત્યારબાદ યમુનાના જળમાં ‘વિમલ’ નામના મહાતીર્થમાં જવું જોઈએ. સ્નાન કરીને, તે જળ પીને અને પિતૃઓને તર્પણ આપી ‘રુદ્ર-મહાલય’ નામના સ્થાને પહોંચે.
Verse 52
गार्ग्यतीर्थे महापुण्ये नरस्तत्र तथा क्रमेत् ॥ भद्रेश्वरे महातीर्थे सोमतीर्थे तथैव च
મહાપુણ્ય ગાર્ગ્ય-તીર્થમાં મનુષ્યે એ જ રીતે ક્રમશઃ આગળ વધવું જોઈએ; તેમ જ ભદ્રેશ્વરના મહાતીર્થમાં અને સોમ-તીર્થમાં પણ.
Verse 53
स्नात्वा सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा यात्राफलं लभेत् ॥ सरस्वत्याः सङ्गमे च देवर्षिपितृमानवान्
સ્નાન કરીને અને સોમેશ્વર દેવનું દર્શન કરીને યાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ સરસ્વતીના સંગમે દેવો, દેવર્ષિઓ, પિતૃઓ અને માનવોનું યથોચિત સન્માન/પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 54
सन्तर्प्य विधिवद्दत्त्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ घण्टाभरणके तद्वत्तथा गरुडकेशवे
વિધિપૂર્વક સંતર્પણ કરીને અને દાન આપીને મનુષ્ય વિષ્ણુ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે; એ જ ફળ ઘણ્ટાભરણક તીર્થમાં તથા તેવી જ રીતે ગરુડ-કેશવમાં પણ મળે છે।
Verse 55
गोपानां तीर्थके चैव तथा वै मुक्तिकेश्वरे ॥ वैलक्षगरुडे चैव महापातकनाशने
ગોપોના તીર્થમાં પણ, તેમજ મુક્તિકેશ્વરમાં; અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર વૈલક્ષ-ગરુડમાં પણ (એ જ ફળ મળે છે)।
Verse 56
तीर्थान्येतानि पुण्यानि यथा विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥ एषु तीर्थेषु क्रमितो भक्तिमांश्च जितेन्द्रियः
આ તીર્થો પુણ્યપ્રદ છે; તેમનો પરિક્રમણ-ક્રમ ‘વિશ્રાંતિ’ નામે ઓળખાય છે. આ તીર્થોમાં ક્રમશઃ ગમન કરનાર ભક્ત અને જિતેન્દ્રિય સાધક (વિધિ આગળ વધારે છે)।
Verse 57
देवान्पितॄन् समभ्यर्च्य ततो देवं प्रसादयेत् ॥ अविमुक्तेश देवेश सप्तर्षिभिरभिष्टुत
દેવો અને પિતૃઓની સમ્યક પૂજા કરીને, ત્યારબાદ દેવને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ—હે અવિમુક્તેશ, દેવેશ! જે સપ્તર્ષિઓ દ્વારા સ્તુત છે।
Verse 58
मथुराक्रमणीयं मे सफलं स्यात्तवाज्ञया ॥ इत्येवं देवदेवेशं विज्ञाप्य क्षेत्रपं शिवम् ॥
“તમારી આજ્ઞાથી મારી મથુરા-પરિક્રમા સફળ થાઓ.” એમ કહી દેવોના દેવેશ, ક્ષેત્રપાલ શિવને વિનંતી કરીને (યાત્રી આગળ વધે છે)।
Verse 59
विश्रान्तिसंज्ञके स्नानं कृत्वा च पितृतर्पणम् ॥ गतश्रमं परिक्रम्य स्तुत्वा दृष्ट्वा प्रणम्य च ॥
‘વિશ્રાંતિ’ નામના તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને પિતૃતર્પણ કરીને, થાક દૂર કરી, સ્તુતિ કરતાં, દર્શન કરીને અને પ્રણામ કરીને પરિક્રમા કરવી જોઈએ।
Verse 60
सुमङ्गलां ततो गच्छेद्यात्रासिद्धिं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ॥
પછી ‘સુમંગલા’ સ્થાને જઈ યાત્રાસિદ્ધિ માટે કૃપા પ્રાર્થીએ— “હે શિવ! સર્વ મંગળોમાં પરમ મંગળ, સર્વાર્થસાધક।”
Verse 61
यात्रेयं त्वत्प्रसादेन सफला मे भवत्विति ॥ पिप्पलादेश्वरं देवं पिप्पलादेन पूजितम् ॥
“તમારી કૃપાથી મારી આ યાત્રા ફળદાયી થાઓ” એમ કહી, પિપ્પલાદે પૂજેલા પિપ્પલાદેશ્વર દેવને સમીપ જવું।
Verse 62
विश्रान्तस्तु परिक्रम्य त्रातस्तत्र महातपाः ॥ उपलिप्य ततस्तस्य शीर्षोपरि महच्छिवम् ॥
વિશ્રામ કરીને અને પરિક્રમા કરીને તે મહાતપસ્વી ત્યાં રક્ષિત થયો; પછી તે સ્થાનને લેપીને/શુદ્ધ કરીને તેના શિખર પર મહાશિવચિહ્ન સ્થાપ્યું।
Verse 63
स्वनाम्ना चिह्नितं स्थाप्य तदा यात्राफलं लभेत् ॥ कर्कोटकं तथा नागं महादुष्टनिवारणम् ॥
તેને પોતાના નામથી ચિહ્નિત કરીને સ્થાપિત કરવાથી યાત્રાનું ફળ મળે છે; ત્યાં કર્કોટક નામનો નાગ પણ છે, જે મહા અનિષ્ટોનું નિવારણ કરે છે।
Verse 64
सुखवासं च वरदं कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ सुखासीनं च तत्रैव स्थापितं शकुनाय वै ॥
ત્યાં અક્લિષ્ટ કર્મવાળા શ્રીકૃષ્ણ માટે વરદાતા ‘સુખવાસ’ પ્રતિષ્ઠિત થયો; અને ત્યાં જ શકુન માટે ‘સુખાસીન’ પણ સ્થાપિત થયો.
Verse 65
स्वानुकूलः स्वरो यत्र प्रवेशे दक्षिणः स्वनः ॥ ध्याता स्वभावे कृष्णेन स्वसा सातिसुखप्रदा ॥
જ્યાં પ્રવેશ કરતાં સ્વર અનુકૂળ અને મંગલધ્વનિ થાય છે, ત્યાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે પોતાની બહેનનું ધ્યાન કરે છે, જે અતિસુખપ્રદા છે।
Verse 66
भयार्तेन च कृष्णेन ध्याता देवी च चण्डिका ॥ स्थापिताऽ सिद्धिदा तत्र नाम्ना चार्त्तिहरा ततः ॥
ભયથી આર્ત થયેલા શ્રીકૃષ્ણે દેવી ચંડિકાનું ધ્યાન કર્યું; તે ત્યાં સિદ્ધિદાત્રી રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થઈ અને પછી ‘આર્ત્તિહરા’—આર્તિહરણારી—નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।
Verse 67
दृष्ट्वा सर्वार्त्तिहरणं यस्या देव्याः सुखी नरः ॥ अग्रॊत्तरं शुभवरं शकुनार्थं च याचतः ॥
જે દેવીનું દર્શન સર્વ આર્તિ હરણારું છે, તેને જોઈ મનુષ્ય સુખી થાય છે; અને શુભ શકુન માટે ઉત્તમ, મંગલ વર માગે છે।
Verse 68
कृष्णस्य कंसघातार्थं संभूता सा तथोत्तरे ॥ तां दृष्ट्वा मनुजः कामान्सर्वानिष्टानवाप्नुयात् ॥
તે શ્રીકૃષ્ણના કংসવધના હેતુથી પ્રગટ થઈ; અને ત્યારબાદ તેને દર્શન કરનાર મનુષ્ય પોતાના સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 69
वज्राननं ततो ध्यात्वा कृष्णो मल्लजिघांसया ॥ निहत्य मल्लान्पश्चाद्धि वज्राननमकल्पयत् ॥
પહેલવાનોનો વધ કરવાની ઇચ્છાથી કૃષ્ણે વજ્રાનનનું ધ્યાન કર્યું; અને પહેલવાનોને મારીને પછી વજ્રાનનની સ્થાપના કરી।
Verse 70
वाञ्छितार्थफलं चक्रे कृष्णेनास्य मनोरथान् ॥ यस्यै यस्यै देवतायै तस्यै तस्यै ददौ मखम् ॥
કૃષ્ણ દ્વારા તેની ઇચ્છાઓને વાંછિત ફળ મળ્યાં; અને જે જે દેવતાને તે ઇચ્છતો, તે તે દેવતાને જ તેણે યજ્ઞ અર્પણ કર્યો।
Verse 71
उपयाचितं तु माङ्गल्यं सर्वपापहरं शुभम् ॥ कृष्णस्य बालचरितं महापातकनाशनम् ॥
પરંતુ પ્રાર્થિત મંગલ—શુભ અને સર્વ પાપહર—કૃષ્ણનું બાલચરિત છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે।
Verse 72
सूर्यं तं वरदं देवं माठुराणां कुलेश्वरम् ॥ दृष्ट्वा तत्रैव दानं च दत्त्वा यात्रां समापयेत् ॥
વરદ દેવ સૂર્યને—માઠુરાઓના કુલેશ્વરને—દર્શન કરીને અને ત્યાં જ દાન આપી, યાત્રાનું સમાપન કરવું જોઈએ।
Verse 73
क्रमतः पदविन्यासाद्यावन्तः सर्वतो दिशः ॥ तावन्तः कुलसम्भूताः सूर्ये तिष्ठन्ति शाश्वते ॥
ક્રમશઃ પગલાં ગોઠવણ પ્રમાણે, સર્વ દિશાઓ જેટલી છે, તેટલા જ કુલસમ્ભૂત જન શાશ્વત સૂર્યમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 74
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च चौराऽ भङ्गव्रताश्च ये ॥ अगम्यागमने शीलाः क्षेत्रदारापहारकाः ॥
જે બ્રાહ્મણહંતક છે, જે મદિરાપાન કરે છે, જે ચોર છે, જે વ્રતભંગ કરનાર છે; જે નિષિદ્ધ ગમનમાં આદતવાળા છે અને જે ખેતર તથા પત્નીનું અપહરણ કરે છે—
Verse 75
मथुराक्रमणं कृत्वा विपाप्मानो भवन्ति ते ॥ अन्यदेशागतो दूरात्परिभ्रमति यो नरः ॥
મથુરાની પરિક્રમા/દર્શન કરીને તેઓ પાપરહિત બને છે. અને જે પુરુષ બીજા દેશથી દૂરથી આવી ત્યાં પરિભ્રમણ કરે છે—
Verse 76
तस्य सन्दर्शनादन्ये पूताः स्युर्विगतामयाः ॥ श्रुतं यैश्च विदूरस्थैः कृतयात्रं नरं नरैः ॥
તેના માત્ર દર્શનથી જ અન્ય લોકો પવિત્ર અને રોગમુક્ત થાય છે. અને જે દૂર રહેતા લોકો સાંભળે છે કે કોઈ પુરુષે યાત્રા/તીર્થયાત્રા કરી છે—
Verse 77
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यान्ति परमं पदम् ॥
તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 78
प्रक्षाल्य पादावाचम्य हनुमन्तं प्रसादयेत् ॥ सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं कुमारं ब्रह्मचारिणम्
પગ ધોઈ અને આચમન કરીને હનુમાનને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ—જે સર્વ મંગળોમાં પરમ મંગળ, ચિરકુમાર અને બ્રહ્મચારી છે.
Verse 79
ख्यातिं गतानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च ॥ वत्सपुत्रं ततो गच्छेत् सर्वपापहरं परम् ॥ अर्कस्थलं वीरस्थलं कुशस्थलमनन्तरम्
આ બધાં સ્થળો પ્રસિદ્ધ થયાં છે અને સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે. ત્યારબાદ પરમ પાપહર ‘વત્સપુત્ર’ જવું જોઈએ; પછી ‘અર્કસ્થલ’, ‘વીરસ્થલ’ અને ત્યારપછી ‘કુશસ્થલ’।
Verse 80
वर्षखातं ततो गत्वा कुण्डं पापहरं परम् ॥ गत्वा स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
પછી વર્ષખાત જઈ પરમ પાપહર એવા કુંડ સુધી પહોંચવું. ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 81
दृष्ट्वा ततः सुविज्ञाप्य गणं विधिविनायकम् ॥ कुब्जिकां वामनां चैव ब्राह्मण्यौ कृष्णपालिते
પછી વિધિવિનાયક એવા ગણનું દર્શન કરીને વિધિપૂર્વક નિવેદન કરવું; તેમજ કૃષ્ણ દ્વારા પાલિત કૂબ્જિકા અને વામના—આ બે બ્રાહ્મણી સ્વરૂપોનું પણ દર્શન કરવું.
Verse 82
गङ्गा साध्वी च तत्रैव महापातकनाशिनी ॥ दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा तथा ध्यात्वा सर्वकामान्समश्नुते
ત્યાં જ સાધ્વી ગંગા છે, જે મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. તેનું દર્શન, (જળ)સ્પર્શ અને ધ્યાન કરવાથી સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 83
धारालोपनके तद्वद्वैकुण्ठे खण्डवेलके ॥ मन्दाकिन्याः संयमने असिकुण्डे तथैव च
એ જ રીતે ‘ધારાલોપનક’માં; તેમજ ‘વૈકુંઠ’ અને ‘ખંડવેલક’માં; ‘મંદાકિની’ના ‘સંયમન’ તીર્થમાં; અને તેમ જ ‘અસિકુંડ’માં પણ જવું જોઈએ.
Verse 84
दृष्ट्वा गच्छेत्ततो देवीं या कृष्णेन विनिर्मिता ॥ कंसभेदं प्रथमतः श्रुतं यत्र कुमन्त्रितम्
આ બધું જોઈને પછી શ્રીકૃષ્ણે સ્થાપિત કરેલી તે દેવી પાસે જવું જોઈએ—જ્યાં સૌપ્રથમ કંસવધની યોજના પર પરામર્શ કરીને સાંભળવામાં આવી હતી।
Verse 85
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा नवम्यां शुक्लकौमुदे ॥ सर्वं कुलं समादाय विष्णुलोके महीयते
આ રીતે કૌમુદીના શુક્લ પક્ષની નવમીના દિવસે પ્રદક્ષિણા કરીને, પોતાનું સમગ્ર કુળ સાથે લઈ (તેમને પણ પુણ્યફળ આપીને), વિષ્ણુલોકમાં માન પામે છે।
Frequently Asked Questions
The text frames pilgrimage as disciplined conduct in and through terrestrial space: purity, restraint (mauna, brahmacarya), and ordered movement (pradakṣiṇā) are presented as the proper way to engage a sacred landscape. Merit is tied not only to belief but to regulated behavior—bathing, ancestral offerings, and respectful visitation—implying a normative ethic of how humans should traverse and honor places, waters, and boundary-points.
The chapter specifies Kārttika māsa and prescribes arriving on the aṣṭamī (dark fortnight is indicated: asite), performing night-vigil (jāgaraṇa), and beginning the yātrā on navamī at brāhma-muhūrta, proceeding before sunrise. It also mentions a completion framing on navamī in a “śukla-kaumudī” context, indicating a bright, moonlit seasonal setting associated with Kārttika observance.
While not a modern ecological treatise, the chapter encodes an Earth-centered ethic by prescribing careful, sequential engagement with rivers (Yamunā, Sarasvatī), tīrthas, groves/khāṇḍas (e.g., Kadamba-khaṇḍa), and boundary sites (koṭi, sthala clusters). Pṛthivī’s implied stake is answered through rules that limit disorderly movement (e.g., discouraging conveyance-based yātrā for ‘phala’), emphasize cleanliness, and sacralize waters and locales—practices that function as traditional mechanisms for protecting and regulating shared environments.
The narrative references divine and epic figures and cultic agents rather than a continuous royal genealogy: Rāma (as a precedent for yātrā-siddhi), Kṛṣṇa, Balabhadra, Vasudeva, Devakī, Kaṃsa, Ugrasena, as well as Hanumān and Gaṇeśa (Vināyaka) for success and obstacle-removal. It also attributes the establishment/authorization of tīrthas to ṛṣis (including an allusion to earlier ritual sequencing by sages such as Dhruva and others), and includes a purātanī gāthā (old verse tradition) about Hayamukti.