Adhyaya 110: The Glory and Procedure of the Grain-Cow (Dhānyadhenu) Donation
Dhānyadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with Soteriological Merit Discourse
अध्यायेऽस्मिन् वराह–पृथिव्योरुपदेशरूपेण राजानं प्रति धान्यधेनुदानस्य माहात्म्यं विधिश्च निरूप्यते। विषुवे, अयनसङ्क्रान्तौ, कार्त्तिकमासे च विशेषतः दानकालाः प्रशस्यन्ते; व्रीहिधेनुदानं बहुगोदानेभ्योऽपि समं वा अधिकं पुण्यं ददातीत्युक्तम्। कृष्णाजिनोपरि गोमयलिप्तभूमौ धान्यैः (विशेषतः व्रीहिभिः) धेनुं वत्सं च प्रमाणानुसारं निर्माय, सुवर्णरजताभरणैः सुगन्धद्रव्यैश्च अलङ्कृत्य प्रतिष्ठापयेत्। ततः पूजनं प्रदक्षिणा नमस्कारश्च कृत्वा, विदुषे ब्राह्मणाय मन्त्रवाक्येन समर्पयेत्। एतद्दानात् पापशुद्धिः, ऐश्वर्यं, दीर्घायुः, स्वर्गारोहणं, अन्ते च उत्तमपदप्राप्तिरिति फलश्रुतिः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 110
Verse 1
अथ धान्यधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुमनुत्तमाम् ॥ यस्याः सङ्कीर्तनादेव सा तुष्येत् पार्वती स्वयम्
अथ धान्यधेनुदानमाहात्म्यं। होतॄवाच—शृणु राजन्, प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुमनुत्तमाम्; यस्याः सङ्कीर्तनादेव पार्वती स्वयमेव तुष्यति॥
Verse 2
विषुवे चायने वापि कार्त्तिक्यां तु विशेषतः ॥ यां दत्त्वा मुच्यते पापाच्छशाङ्क इव राहुणा
विषुवे चायने वापि, कार्त्तिक्यां तु विशेषतः; यां दत्त्वा पापात् मुच्यते, शशाङ्क इव राहुणा॥
Verse 3
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुविधिं परम् । दशधेनुप्रदानेन यत्फलं राजसत्तम ॥ तत्सर्वमेव प्राप्नोति व्रीहिधेनुप्रदानतः ॥
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुविधिं परम्। दशधेनुप्रदानेन यत्फलं, राजसत्तम, तत्सर्वमेव व्रीहिधेनुप्रदानतः प्राप्नोति॥
Verse 4
कृष्णाजिनं ततः कृत्वा प्राग्वत्सं स्थापयेद्बुधः । गोमयेनानुलिप्तायां भूमौ तां परिपूजयेत् ॥
ततः कृष्णाजिनं कृत्वा बुधः प्राग्वत्सं स्थापयेत्। गोमयेनानुलिप्तायां भूमौ तां विधिवत् परिपूजयेत्॥
Verse 5
उत्तमा तु भवेद्धेनुर्द्रोणैश्चापि चतुष्टयैः । मध्यमा च तदर्धेन वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥
उत्तमा धेनुरुच्यते द्रोणैश्चतुष्टयैः कृता। मध्यमा तदर्धेन; वित्तशाठ्यं न कारयेत्॥
Verse 6
चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः । चतुर्थांशेन धेनोर्वै वत्सं तु परिकल्पयेत् ॥
चतुर्थांशेन वत्सं तु विधानतः परिकल्प्य। धेनोर्मानस्य चतुर्थांशं वत्सं वै परिकल्पयेत्॥
Verse 7
कर्तव्यौ रुक्मशृङ्गौ तु राजतखुरसंयुतौ । गोमेदैः कुर्वीत घ्राणं अगुरुं चन्दनं तथा ॥
रुक्मशृङ्गौ कर्तव्यौ तु राजतखुरसंयुतौ। गोमेदैः घ्राणं कुर्यात्, अगुरुचन्दनं तथा॥
Verse 8
मुक्ताफलमया दन्ता घृतक्षौद्रमयं मुखम् । प्रशस्तपत्रश्रवणं कांस्यदोहणकारिताम् ॥
मुक्ताफलमया दन्ता घृतक्षौद्रमयं मुखम्। प्रशस्तपत्रश्रवणं कांस्यदोहणकारिताम्॥
Verse 9
इक्षुपृष्ठिमयाः पादाः क्षौम्यपुच्छसमन्विताम् । नानाफलसमोपेतां रत्नगर्भसमन्विताम् ॥
इक्षुपृष्ठिमयाः पादाः स्युः, क्षौम्यपुच्छसमन्विता। नानाफलसमोपेता रत्नगर्भसमन्विता च भवेत्॥
Verse 10
पूर्ववच्चार्चयित्वा तां कृत्वा दीपार्चनादिकम् । पुण्यकालं च सम्प्राप्य स्नातः शुक्लाम्बरो गृही ॥
पूर्ववत् तामर्चयित्वा दीपार्चनादिकं कृत्वा। पुण्यकाले सम्प्राप्ते स्नातः शुक्लाम्बरो गृही प्रवर्तेत॥
Verse 11
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य दण्डवत्प्रणमेच्च ताम् । त्वं हि विप्र महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥
त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य दण्डवत् प्रणमेच्च ताम्। त्वं हि विप्र महाभाग वेदवेदाङ्गपारगः॥
Verse 12
मया दत्तां च गृह्णीष्व प्रसीद त्वं द्विजोत्तम । प्रीयतां मम देवेशो भगवान्मधुसूदनः ॥
मया दत्तां च गृह्णीष्व प्रसीद त्वं द्विजोत्तम। प्रीयतां मम देवेशो भगवान् मधुसूदनः॥
Verse 13
या च लक्ष्मीस्तु गोविन्दे स्वाहा या च विभावसौ ॥ शक्रे शचीति विख्याता शिवे गौरी च संस्थिता
या लक्ष्मीर्गोविन्दे स्वाहा या च विभावसौ। शक्रे शचीति विख्याता शिवे गौरी च संस्थिता॥
Verse 14
गायत्री ब्रह्मणः प्रोक्ता ज्योत्स्ना चन्द्रे रवॆः प्रभा ॥ बुद्धिर्बृहस्पतेः ख्यातं मेधा मुनिषु सत्तमा
सा ब्रह्मणो गायत्री प्रोक्ता; चन्द्रे ज्योत्स्ना, रवौ प्रभा। बृहस्पतेः बुद्धिरिति ख्याता, मुनिषु सत्तमा मेधा॥
Verse 15
तस्मात्सर्वमयी देवी धान्यरूपेण संस्थिता ॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
तस्मात् सर्वमयी देवी धान्यरूपेण संस्थिता। एवम् उच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
Verse 16
दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा तं क्षमाप्य द्विजोत्तमम् ॥ यावच्च पृथिवी सर्वा वसुरत्नानि भूपते
दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा तं क्षमाप्य द्विजोत्तमम्। यावच्च पृथिवी सर्वा वसुरत्नानि भूपते॥
Verse 17
तावत्पुण्यं समधिकं व्रीहिधेनोश्च तत्फलम् ॥ तस्मान्नरेन्द्र दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
तावत् पुण्यं समधिकं व्रीहिधेनोश्च तत्फलम्। तस्मान् नरेन्द्र दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा॥
Verse 18
इहलोके च सौभाग्यमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ विमानॆनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना
इह लोके च सौभाग्यम् आयुरारोग्यवर्द्धनम्। विमानॆनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना॥
Verse 19
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ एवं हरेण चोद्गीर्णं श्रुत्वा वाक्यं नरोत्तमः
ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टः स जम्बूद्वीपस्य पतिर् भवेत्। एवं हरेणोद्गीर्णं वाक्यं श्रुत्वा स नरोत्तमः—
Verse 20
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते
सर्वपापविशुद्धात्मा स रुद्रलोके महीयते।
Verse 21
पादुकोपानहच्छत्रभाजनं तर्पणं तथा ॥ अङ्गं तु पूर्ववत्कार्यं मुखं क्षौद्रमयं शुभम्
पादुकोपानहच्छत्रभाजनं तर्पणं च दद्यात्। अङ्गं तु पूर्ववत् कार्यं मुखं क्षौद्रमयं शुभम्।
Verse 22
स्तूयमानोऽप्सरोभिश्च स याति शिवमन्दिरम् ॥ यावच्च स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते
अpsरोभिः स्तूयमानः स शिवमन्दिरं याति। यावच्च जन्म स्मरति तावत् स्वर्गे महीयते।
Frequently Asked Questions
The text frames agrarian generosity as a disciplined ethical practice: a donor converts stored grain into a ritually structured gift (dhānyadhenu) offered to a qualified brāhmaṇa, presenting dāna as a means of social redistribution, personal purification, and long-term welfare (bhukti–mukti).
The chapter highlights puṇyakāla occasions: viṣuva (equinox), ayana transitions (solstitial turning points), and especially the month of Kārttikā as a preferred time for the dhānyadhenu gift.
While not explicitly ecological in modern terms, the narrative uses grain (dhānya) and cow symbolism to promote the protection and circulation of Earth-derived resources. By prescribing careful handling, sanctification, and redistribution of staple produce, it implicitly links human prosperity and moral order to responsible agrarian stewardship associated with Pṛthivī’s sustaining capacity.
No dynastic lineages are specified. Cultural-religious figures appear as named deities and personifications within the gifting formula and identifications (e.g., Pārvatī, Śiva/Gaurī, Viṣṇu as Madhusūdana/Govinda, Śacī/Indrāṇī, Gāyatrī, and the Rāhu–Candra motif used as a purification simile).