Adhyaya 110: The Glory and Procedure of the Grain-Cow (Dhānyadhenu) Donation

Verse 1

अथ धान्यधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुमनुत्तमाम् ॥ यस्याः सङ्कीर्तनादेव सा तुष्येत् पार्वती स्वयम्

आता धान्यधेनुदानाचे माहात्म्य. होतृ म्हणाला—हे राजन्, ऐक; मी अनुपम धान्यधेनु सांगतो, जिच्या केवळ संकीर्तनाने पार्वती स्वतः प्रसन्न होते.

Verse 2

विषुवे चायने वापि कार्त्तिक्यां तु विशेषतः ॥ यां दत्त्वा मुच्यते पापाच्छशाङ्क इव राहुणा

विषुव किंवा अयनकाळी, आणि विशेषतः कार्त्तिकात—हे दान केल्याने पापातून मुक्ती मिळते, जशी राहूपासून चंद्र सुटतो.

Verse 3

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि धान्यधेनुविधिं परम् । दशधेनुप्रदानेन यत्फलं राजसत्तम ॥ तत्सर्वमेव प्राप्नोति व्रीहिधेनुप्रदानतः ॥

आता मी धान्यधेनुदानाची परम विधी सांगतो. हे राजश्रेष्ठ, दहा गायी दान केल्याने जे फळ मिळते, ते सर्व व्रीहिधेनु (धान्यगाय) दानाने मिळते.

Verse 4

कृष्णाजिनं ततः कृत्वा प्राग्वत्सं स्थापयेद्बुधः । गोमयेनानुलिप्तायां भूमौ तां परिपूजयेत् ॥

त्यानंतर कृष्णसारमृगचर्म तयार करून ज्ञानी पुरुषाने वासरू पूर्वाभिमुख स्थापावे. गोमयाने लिंपलेल्या भूमीवर त्याचे विधिपूर्वक पूजन करावे.

Verse 5

उत्तमा तु भवेद्धेनुर्द्रोणैश्चापि चतुष्टयैः । मध्यमा च तदर्धेन वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥

चार द्रोण धान्याने केलेली ‘धेनू’ उत्तम मानली जाते; त्याच्या अर्धाने मध्यम. अशा दानात धनाबाबत कंजूषपणा करू नये.

Verse 6

चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः । चतुर्थांशेन धेनोर्वै वत्सं तु परिकल्पयेत् ॥

विधानानुसार वासरू एक चतुर्थांश प्रमाणात घडवून, धेनूच्या मापाच्या चतुर्थांशाइतकेच वासरू परिकल्पावे.

Verse 7

कर्तव्यौ रुक्मशृङ्गौ तु राजतखुरसंयुतौ । गोमेदैः कुर्वीत घ्राणं अगुरुं चन्दनं तथा ॥

त्याचे सुवर्णशिंग करावेत व खुरांना रौप्ययुक्त करावे. नाक गोमेद मण्यांनी करावे; तसेच अगुरु व चंदनही अर्पावे/सज्ज करावे.

Verse 8

मुक्ताफलमया दन्ता घृतक्षौद्रमयं मुखम् । प्रशस्तपत्रश्रवणं कांस्यदोहणकारिताम् ॥

त्याचे दात मोत्यांचे असावेत; मुख घृत व मधाने बनवावे. कान प्रशस्त पानांसारखे असावेत, आणि दुध काढण्यासाठी कांस्याचे पात्र करावे.

Verse 9

इक्षुपृष्ठिमयाः पादाः क्षौम्यपुच्छसमन्विताम् । नानाफलसमोपेतां रत्नगर्भसमन्विताम् ॥

याचे पाय इक्षुदंडमय (ऊसाच्या कांड्यांचे) असावेत आणि क्षौम (सूत/सन) वस्त्राचा पुच्छ जोडलेला असावा। नानाविध फळांनी युक्त व रत्नगर्भ (आतील भागात रत्ने असलेले) असे ते असावे।

Verse 10

पूर्ववच्चार्चयित्वा तां कृत्वा दीपार्चनादिकम् । पुण्यकालं च सम्प्राप्य स्नातः शुक्लाम्बरो गृही ॥

पूर्ववत् विधीने तिचे अर्चन करून, दीपार्चन इत्यादी कर्मे करून, आणि पुण्यकाल प्राप्त झाल्यावर, स्नान करून श्वेत वस्त्रे धारण केलेला गृहस्थ (पुढील विधी करावा)।

Verse 11

त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य दण्डवत्प्रणमेच्च ताम् । त्वं हि विप्र महाभाग वेदवेदाङ्गपारग ॥

तीनदा प्रदक्षिणा करून, दंडवत् प्रणामही करावा। ‘हे महाभाग विप्र! आपण वेद व वेदाङ्गांचे पारंगत आहात।’

Verse 12

मया दत्तां च गृह्णीष्व प्रसीद त्वं द्विजोत्तम । प्रीयतां मम देवेशो भगवान्मधुसूदनः ॥

‘माझ्याकडून दिलेले हे दान स्वीकारा व प्रसन्न व्हा, हे द्विजोत्तम। माझे आराध्य देवेश—भगवान मधुसूदन—प्रसन्न होवोत।’

Verse 13

या च लक्ष्मीस्तु गोविन्दे स्वाहा या च विभावसौ ॥ शक्रे शचीति विख्याता शिवे गौरी च संस्थिता

जी गोविंदामध्ये लक्ष्मी आहे, जी विभावसु (अग्नी) मध्ये स्वाहा आहे; जी शक्र (इंद्र) मध्ये शची म्हणून विख्यात आहे, आणि जी शिवामध्ये गौरी रूपाने स्थित आहे।

Verse 14

गायत्री ब्रह्मणः प्रोक्ता ज्योत्स्ना चन्द्रे रवॆः प्रभा ॥ बुद्धिर्बृहस्पतेः ख्यातं मेधा मुनिषु सत्तमा

ती ब्रह्मासाठी गायत्री म्हणून सांगितली आहे; चंद्रात ती ज्योत्स्ना आणि सूर्यांत ती प्रभा आहे. बृहस्पतीसाठी ती बुद्धी म्हणून प्रसिद्ध असून, मुनींमध्ये ती उत्तम मेधा आहे.

Verse 15

तस्मात्सर्वमयी देवी धान्यरूपेण संस्थिता ॥ एवमुच्चार्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

म्हणून सर्वमयी देवी धान्यरूपाने प्रतिष्ठित आहे. असे उच्चार करून ती धान्यधेनू ब्राह्मणाला अर्पण करावी.

Verse 16

दत्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा तं क्षमाप्य द्विजोत्तमम् ॥ यावच्च पृथिवी सर्वा वसुरत्नानि भूपते

दान देऊन, प्रदक्षिणा करून आणि त्या श्रेष्ठ द्विजाची क्षमा मागून—हे भूपते—जितकी ही सर्व पृथ्वी धन-रत्नांसह आहे, तितके…

Verse 17

तावत्पुण्यं समधिकं व्रीहिधेनोश्च तत्फलम् ॥ तस्मान्नरेन्द्र दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा

तितकेच—किंबहुना त्याहून अधिक—व्रीहिधेनूचे पुण्य आणि त्याचे फळ आहे. म्हणून, हे नरेन्द्रा, ती दान करावी; कारण ती भुक्ती व मुक्तीची फळे देते.

Verse 18

इहलोके च सौभाग्यमायुरारोग्यवर्द्धनम् ॥ विमानॆनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना

या लोकात (हे) सौभाग्य देते आणि आयुष्य व आरोग्य वाढवते; तसेच (दाता) सूर्यवर्ण, किणकिणींच्या जाळ्याने अलंकृत अशा विमानाने (प्रयाण करतो).

Verse 19

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जम्बूद्वीपपतिर्भवेत् ॥ एवं हरेण चोद्गीर्णं श्रुत्वा वाक्यं नरोत्तमः

मग स्वर्गातून भ्रष्ट होऊन तो जंबूद्वीपाचा अधिपती होतो. अशा रीतीने हरिने उच्चारलेले वचन ऐकून तो नरोत्तम—

Verse 20

सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोके महीयते

सर्व पापांपासून शुद्ध झालेला तो रुद्रलोकी गौरविला जातो.

Verse 21

पादुकोपानहच्छत्रभाजनं तर्पणं तथा ॥ अङ्गं तु पूर्ववत्कार्यं मुखं क्षौद्रमयं शुभम्

पादुका, पादत्राण, छत्र, भांडे आणि तर्पण-अर्पणही द्यावे; देह पूर्ववत् करावा, आणि मुख शुभ व मधुमय (मधूसदृश) करावे.

Verse 22

स्तूयमानोऽप्सरोभिश्च स याति शिवमन्दिरम् ॥ यावच्च स्मरते जन्म तावत्स्वर्गे महीयते

अप्सरांनी स्तुत होत तो शिवमंदिरात (धामात) जातो; आणि जोपर्यंत तो आपला जन्म स्मरतो, तोपर्यंत स्वर्गात गौरविला जातो.