Adhyaya 109: The Merit and Procedure of Donating the ‘Cotton Cow’ (Kārpāsa-dhenu)
Kārpāsadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Apotropaic Rite)
अस्मिन्नध्याये वराह–पृथिव्योः संवादे होतृना राजानं प्रति कार्पासधेनुदानस्य प्रायश्चित्त-फलप्रदत्वं निरूप्यते। विषुवे, अयनसन्धौ, युगादौ, ग्रहणे च, तथा ग्रहपीडायां, अशुभस्वप्ने, अनिष्टशङ्कायां च एतद्दानं प्रशस्यते। गोमयलेपन-दर्भ-तिलैः शुद्धे देशे कार्पासमयीं धेनुं संस्थाप्य वस्त्र-माल्य-अनुलेपन-धूप-दीप-नैवेद्यैः पूजयेत्; भारानुसारं दानस्य श्रेणीं निश्चित्य कपटं वर्जयेत्। मन्त्रैः आवाह्य योग्याय पात्राय दत्त्वा संसारात् त्राणं तथा लोक-क्षेमं याचते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 109
Verse 1
अथ कार्पासधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासकीं नृप ॥ यत्प्रदानान्नरो याति ऐन्द्रलोकमनुत्तम
अथ कार्पासधेनुदानमाहात्म्यं । होतोवाच । अथातः सम्प्रवक्ष्यामि धेनुं कार्पासकीं नृप । यत्प्रदानात् नरो याति ऐन्द्रलोकमनुत्तमम् ॥
Verse 2
विषुवे त्वयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा ॥ ग्रहपीडासु चोग्रासु दुःस्वप्नेऽरिष्टदर्शने
विषुवे तु अयने पुण्ये युगादिग्रहणे तथा । ग्रहपीडासु च उग्रासु दुःस्वप्ने अरिष्टदर्शने ॥
Verse 3
नृणां च ग्रहपीडासु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने ॥ पुण्येष्वायतने राजञ्छुचिदेशे गवां गणे
नृणां च ग्रहपीडासु दुःस्वप्नाद्भुतदर्शने । पुण्येषु आयतने राजन् शुचिदेशे गवां गणे ॥
Verse 4
गोमयेनोपलिप्तायां दर्भानास्तीर्य वै तिलान् ॥ तन्मध्ये स्थापयेद्धेनुं वस्त्रमाल्यानुलेपनाम्
गोमयेनोपलिप्तायां भूमौ दर्भान् तिलांश्च विस्तीर्य, तन्मध्ये वस्त्र-माल्य-अनुलेपन-भूषितां दानरूपां धेनुं स्थापयेत्।
Verse 5
धूपदीपादिनैवेद्यैः पूजयেচ्च विमत्सरः ॥ उत्तमा च चतुर्भारैरर्धेनैव तु मध्यमाः
धूप-दीप-नैवेद्यादिभिः विमत्सरः पूजयेत्। उत्तमा दानधेनुः चतुर्भारप्रमाणा, मध्यमाः तदर्धप्रमाणाः।
Verse 6
भारेण चाधमा प्रोक्ता वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ चतुर्थांशेन वत्सं तु कल्पयित्वा विधानतः
अधमा तु भारेण प्रोक्ता; वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्। चतुर्थांशप्रमाणं वत्सं च विधानतः कल्पयेत्।
Verse 7
कर्तव्या रुक्मशृङ्गी तु रजतस्य खुरान्विता ॥ नानाफलमया दन्ता रत्नगर्भसमन्विताः
रुक्मशृङ्गी कर्तव्या, रजतखुरान्विता च। नानाफलमया दन्ताः, रत्नगर्भसमन्विताः।
Verse 8
इत्येवं सर्वसम्पूर्णा कृत्वा श्रद्धासमन्वितः ॥ आवाहयेत्तां कार्पासधेनुं मन्त्रैर्द्विजातये
इत्येवं सर्वसम्पूर्णां कृत्वा श्रद्धासमन्वितः, तां कार्पासधेनुं मन्त्रैः द्विजातये आवाहयेत्।
Verse 9
दद्याद्धेनुं चर्मपाणिः प्रयतः श्रद्धयान्वितः ॥ पूर्वोक्तस्तु विधिः कार्यो दानमन्त्रपुरःसरः
चर्मपाणिः प्रयतः श्रद्धयान्वितः सन् धेनुं दद्यात्। पूर्वोक्तो विधिः दानमन्त्रपुरःसरः सम्यक् कार्यः॥
Verse 10
यया देवगणः सर्वस्त्वया हीनो न वर्तते ॥ तथा उद्धर मां देवि पाहि संसारसागरात्
यया त्वया विना सर्वः देवगणो हीनः न वर्तते, तथा हे देवि, मां उद्धर; संसारसागरात् पाहि॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents dāna (charitable gifting) as an ethically regulated practice: it prescribes careful ritual procedure, emphasizes śraddhā (intentional sincerity), and explicitly warns against vitta-śāṭhya (deceit about one’s means or the gift’s quality). The internal logic frames correct giving as a stabilizing social act that counters misfortune and supports orderly life.
The text recommends performance at viṣuva (equinox), during ayana transitions (solar solstice-turnings), on yugādi (a calendrical ‘beginning of an age/period’ marker), and during grahaṇa (eclipses). It also situates the rite in response to grahapīḍā (planetary afflictions), duḥsvapna (bad dreams), and ariṣṭa-darśana (ominous perceptions).
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter links ritual purity and orderly giving to the maintenance of auspiciousness in lived space: it requires a śuci-deśa, cow-dung plastering (gomaya-lepana), and careful preparation of the ground with darbha and tilā. In the Varāha–Pṛthivī interpretive frame, such prescriptions can be read as practices that ritualize care for place, livestock-associated landscapes, and communal stability.
The passage addresses a nṛpa (king) and identifies the instructing voice as Hotṛ (a Vedic ritual functionary). No specific dynastic lineage, named sage genealogy, or historical royal house is provided in the excerpt.