Adhyaya 111: The Eulogy of Donating a Tawny (Kapilā) Cow
Kapilādhenudāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti) with Ethical-Discourse on bovine care
वराह–पृथिवीसंवादपरिसरेऽस्मिन्नध्याये कपिलाधेनुदानस्य माहात्म्यं विधिपूर्वकं निरूप्यते। वत्ससहितां रत्नाभरणभूषितां कपिलां धेनुं ब्राह्मणाय दातव्यमिति वदति। धेनोर्मूर्ध्नः पतितं जलं नमस्कृत्य, प्रदक्षिणां कृत्वा, गोमूत्रस्नानेन च दीर्घकालसंचितपापक्षयः कथ्यते। एका कपिलाधेनुदानं सहस्रगवां दानतुल्यमिति, तथा गोशुश्रूषा—मार्जनरक्षणपोषणं, क्षुधितगवां भोजनदानं—अपि महापुण्यकरमिति प्रतिपाद्यते। गोवर्णभेदान् निर्दिश्य, एतादृशं दानं भोगं च मोक्षं च ददातीत्युपसंहरति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 111
Verse 1
अथ कपिलाधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतॊवाच ॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कपिलां धेनुमुत्तमाम् ॥ यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम् ॥
अथ कपिलाधेनुदानमाहात्म्यं प्रवर्तते। होतावाच— अथातः सम्प्रवक्ष्यामि कपिलां धेनुमुत्तमाम्; यत्प्रदानान्नरो याति विष्णुलोकमनुत्तमम्।
Verse 2
पूर्वोक्तेन विधानॆन दद्याद्धेनुं सवत्सकाम् ॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तां सर्वरत्नसमन्विताम् ॥
पूर्वोक्तेनैव विधानेन सवत्सां धेनुं दद्यात्। सा सर्वालङ्कारसंयुक्ता सर्वरत्नसमन्विता भवेत्॥
Verse 3
कपिलायाः शिरो ग्रीवा सर्वतीर्थानि भामिनि ॥ पितामहनीयॊगाच्च निवसन्ति हि निश्चयः ॥
कपिलायाः शिरसि ग्रीवायां च सर्वतीर्थानि वसन्ति, भामिनि। पितामहस्य नियोगेन निश्चयेनैव॥
Verse 4
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिलागलमस्तकात् ॥ च्युतं तु भक्त्या पानीयं शिरसा वन्दते शुचिः ॥
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिलागलमस्तकाच्च्युतं पानीयं भक्त्या शिरसा वन्दते, स शुचिर्भवति॥
Verse 5
स तेन पुण्यतोयेन तत्क्षणाद्दग्धकिल्बिषः ॥ त्रिंशद्वर्षकृतं पापं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥
स तेन पुण्यतोयेन तत्क्षणादेव दग्धकिल्बिषो भवति। त्रिंशद्वर्षकृतं पापमग्निरिवेन्धनं दहति॥
Verse 6
कल्यमुत्थाय यो मर्त्यः कुर्यात्तासां प्रदक्षिणम् ॥ प्रदक्षिणी कृता तेन पृथिवी स्याद्वसुन्धरे ॥
कल्ये उत्थाय यो मर्त्यः तासां धेनूनां प्रदक्षिणं कुर्यात्। तेन प्रदक्षिणीकृता पृथिवी भवति, वसुन्धरे॥
Verse 7
प्रदक्षिणेन चैकेन श्रद्धायुक्तेन तत्क्षणात् ॥ दशजन्मकृतं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् ॥
श्रद्धायुक्तेन एकेन प्रदक्षिणेन तत्क्षणादेव तस्य दशजन्मकृतं पापं नश्यति—असंशयम्।
Verse 8
कपिलायास्तु मूत्रेण स्नायाच्चैव शुचिव्रतः । स गङ्गादिषु तीर्थेषु स्नातो भवति मानवः ॥
शुचिव्रतः कपिलायाः मूत्रेणापि स्नायात्; स मानवः गङ्गादिषु तीर्थेषु स्नात इव भवति।
Verse 9
तेन स्नानेन चैकेन भावयुक्तेन वै नरः ॥ यावज्जीवकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
तेन एकेन स्नानेन भावयुक्तेन नरः यावज्जीवकृतात् पापात् मुच्यते—नात्र संशयः।
Verse 10
गवामस्थि ततोऽप्येतन्मृतगन्धेन दूषयेत् ॥ यावज्जिघ्रति तं गन्धं तावत्पुण्यैस्तु पूर्यते ॥
गवामस्थि अपि एतत् मृतगन्धेन दूष्येत; यावज्जिघ्रति तं गन्धं तावत् पुण्यैः पूर्यते।
Verse 11
गवां कण्डूयनं श्रेष्ठं तथा च परिपालनम् ॥ तुल्यं गोशतदानस्य भयरोगादिपालने ॥
गवां कण्डूयनं श्रेष्ठं तथा परिपालनम्; भयरोगादिपालने गोशतदानतुल्यं कथ्यते।
Verse 12
तृणादिकानि यो दद्यात्क्षुधितेन गवाऽह्निकम् ॥ गोमेधस्य फलं दिव्यं लभते मानवोत्तमः ॥
यो मानवोत्तमः क्षुधितायै गवेऽह्निकं तृणादिकं ददाति, स गोमेधस्य दिव्यं फलं लभते।
Verse 13
विमानैर्विविधैर्दिव्यैः कन्याभिरभितोऽर्पितैः ॥ सेव्यमानः सुगन्धैर्वै दीप्यमान इवाग्नयः ॥
विविधैर्दिव्यविमानैः कन्याभिरभितोऽर्पितैः स सेव्यमानः सुगन्धैर्वै दीप्यमान इवाग्नयः।
Verse 14
सुवर्णकपिला पूर्वं द्वितीया गौरपिङ्गला ॥ तृतीया चैव रक्ताक्षी चतुर्थी गुडपिङ्गला ॥
प्रथमा सुवर्णकपिला, द्वितीया गौरपिङ्गला; तृतीया रक्ताक्षी, चतुर्थी गुडपिङ्गला।
Verse 15
पञ्चमी बहुवर्णा स्यात्षष्ठी च श्वेतपिङ्गला ॥ सप्तमी श्वेतपिङ्गाक्षी त्वष्टमी कृष्णपिङ्गला ॥
पञ्चमी बहुवर्णा स्यात्, षष्ठी श्वेतपिङ्गला; सप्तमी श्वेतपिङ्गाक्षी, अष्टमी कृष्णपिङ्गला।
Verse 16
नवमी पाटला ज्ञेया दशमी पुच्छपिङ्गला ॥ एकादशी खुरश्वेता त्वेतासां सर्वलक्षणाः ॥
नवमी पाटला ज्ञेया, दशमी पुच्छपिङ्गला; एकादशी खुरश्वेता—एतासां सर्वलक्षणाः।
Verse 17
सर्वलक्षणसंयुक्ता सर्वालङ्कृतसुन्दरी ॥ ब्राह्मणाय प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥
सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वालङ्कारभूषिता। सा ब्राह्मणाय दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा॥
Verse 18
भुक्तिमुक्तिप्रदा तेषां विष्णुमार्गप्रदायिनी ॥
तेषां भुक्तिमुक्तिदा ह्येषा विष्णुमार्गप्रदायिनी।
Verse 19
गोसहस्रं च यो दद्यादेकां वा कपिलां नरः ॥ सममेतत्पुरा प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
गोसहस्रं यो दद्यात् वा कपिलामेकामेव वा। सममेतत्पुरा प्रोक्तं ब्रह्मणा लोकपितामहेन॥
Frequently Asked Questions
The text instructs that merit is generated not only through formal dāna (donation) but also through sustained go-sevā: protecting, grooming, and feeding cattle. This frames moral action as both ritual correctness (vidhāna) and practical care, presenting an ethics of responsibility toward living beings that indirectly supports terrestrial well-being (Pṛthivī-centered stewardship).
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timing is specified. The practices are presented as daily or situational actions (e.g., prātaḥ—morning rising; kalyam utthāya—rising at an auspicious time; feeding when cattle are hungry), indicating a routine discipline rather than calendar-fixed observance.
While not explicitly ecological in modern terms, the chapter valorizes protection and maintenance of cattle (paripālana, kaṇḍūyana, feeding), which implies a model of terrestrial balance: sustaining domesticated animals as part of agrarian life and resource cycles. In a Varāha–Pṛthivī interpretive frame, these prescriptions function as practical stewardship supporting the stability and productivity of the Earth.
The chapter references Brahmā as lokapitāmaha and invokes Pitāmaha-niyoga (assignment by the Grandfather figure) regarding sacred presences associated with the kapilā cow. No royal dynasties or administrative lineages are named in the provided passage.