
Sukta 4.36
Rbhus (or poet addressing them within the Rbhu cycle of Book 4)
Trishtubh (probable)
अयं सूक्तः दिव्यान् तक्षकारभ्रातॄन् ऋभून् स्तौति। तेषां अद्भुतानि कर्माणि—यथा स्वयंचलः त्रिचक्रो रथः—स्वर्गपृथिव्योः विस्तारधारणशक्तेः लक्षणानि इव वर्ण्यन्ते। तेषां परिपक्वं कौशलं (तक्षाणम्) समृद्धेः कीर्तेः च जयिन्या पूर्णतायाः च जननेन संबध्यते। अन्ते च सख्यभावेन प्रार्थ्यते—“इहैव इदानीं” अस्मभ्यं प्रजां धनं वीर्यकीर्तिं च निर्मिमीत, या उच्चतरं बोधं प्रबोधयति।
Mantra 1
अनश्वो जातो अनभीशुरुक्थ्यो रथस्त्रिचक्रः परि वर्तते रजः । महत्तद्वो देव्यस्य प्रवाचनं द्यामृभवः पृथिवीं यच्च पुष्यथ ॥
अनश्वो जातो अनभीशुरुक्थ्यो रथस्त्रिचक्रः परि वर्तते रजः । महत्तद्वो देव्यास्य प्रवाचनं द्यामृभवः पृथिवीं यच्च पुष्यथ ॥
Mantra 2
रथं ये चक्रुः सुवृतं सुचेतसोऽविह्वरन्तं मनसस्परि ध्यया । ताँ ऊ न्वस्य सवनस्य पीतय आ वो वाजा ऋभवो वेदयामसि ॥
रथं ये चक्रुः सुवृतं सुचेतसोऽविह्वरन्तं मनसः परि ध्यया । ताँ ऊ न्वस्य सवनस्य पीतय आ वो वाजा ऋभवो वेदयामसि ॥
Mantra 3
तद्वो वाजा ऋभवः सुप्रवाचनं देवेषु विभ्वो अभवन्महित्वनम् । जिव्री यत्सन्ता पितरा सनाजुरा पुनर्युवाना चरथाय तक्षथ ॥
हे वाज ऋभवो हे विभ्वो, देवेषु तद्वः महित्वं सुप्रवाचनम्—यत् सन्तौ पितरौ सना-जुरौ (वृद्धौ) सन्तौ, तौ पुनर्युवानौ चरथाय तक्षथ, गत्यै यात्राय च योग्यौ अकरोत।
Mantra 4
एकं वि चक्र चमसं चतुर्वयं निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिः । अथा देवेष्वमृतत्वमानश श्रुष्टी वाजा ऋभवस्तद्व उक्थ्यम् ॥
एकं चक्रं चतुर्-वयं च चमसं व्यचक्रथ; निश्चर्मणो धीतिभिः गां (गौम्) अरिणीत। अथ देवेषु अमृतत्वम् आनश। हे श्रुष्टी वाज ऋभवः—तद्व उक्थ्यम्, स्तुत्यं कर्म।
Mantra 5
ऋभुतो रयिः प्रथमश्रवस्तमो वाजश्रुतासो यमजीजनन्नरः । विभ्वतष्टो विदथेषु प्रवाच्यो यं देवासोऽवथा स विचर्षणिः ॥
ऋभुतो रयिः प्रथम-श्रवस्तमः; वाजश्रुतासो नराः यम् अजीजनन्। विभ्व-तष्टः स विदथेषु प्रवाच्यः; यं देवासोऽवथा, स विचर्षणिः (विस्तृत-दर्शन-बलसम्पन्नः) भवति।
Mantra 6
स वाज्यर्वा स ऋषिर्वचस्यया स शूरो अस्ता पृतनासु दुष्टरः । स रायस्पोषं स सुवीर्यं दधे यं वाजो विभ्वाँ ऋभवो यमाविषुः ॥
स वाज्यर्वा स ऋषिर्वचस्यया स शूरोऽस्ता पृतनासु दुष्टरः । स रायस्पोषं स सुवीर्यं दधे यं वाजो विभ्वाँ ऋभवो यमाविषुः ॥
Mantra 7
श्रेष्ठं वः पेशो अधि धायि दर्शतं स्तोमो वाजा ऋभवस्तं जुजुष्टन । धीरासो हि ष्ठा कवयो विपश्चितस्तान्व एना ब्रह्मणा वेदयामसि ॥
श्रेष्ठं वः पेशोऽधि धायि दर्शतं स्तोमो वाजा ऋभवस्तं जुजुष्टन । धीरासो हि ष्ठा कवयो विपश्चितस्तान्व एना ब्रह्मणा वेदयामसि ॥
Mantra 8
यूयमस्मभ्यं धिषणाभ्यस्परि विद्वांसो विश्वा नर्याणि भोजना । द्युमन्तं वाजं वृषशुष्ममुत्तममा नो रयिमृभवस्तक्षता वयः ॥
यूयमस्मभ्यं धिषणाभ्यस्परि विद्वांसो विश्वा नर्याणि भोजनाः । द्युमन्तं वाजं वृषशुष्ममुत्तममा नो रयिमृभवस्तक्षता वयः ॥
Mantra 9
इह प्रजामिह रयिं रराणा इह श्रवो वीरवत्तक्षता नः । येन वयं चितयेमात्यन्यान्तं वाजं चित्रमृभवो ददा नः ॥
इहैव—अस्मिन्नेव लोके—अस्मासु ररा॑णाः, इह प्र॒जां इह र॒यिं च नः तक्षत; इह वी॒रव॑त् श्रवो॑ नः तक्षत। येन वयं चि॒तये॒मात्य॒न्यान्—तं वाजं॑ चि॒त्रं, हे ऋभवः, नः दत्त।
A wonder is announced: a horse-less, rein-less, three-wheeled chariot moving through the luminous spaces—an emblem of Ṛbhu marvel and divine fame.
Their craftsmanship is expanded into a cosmic claim: their works nurture and increase Heaven and Earth, and their fashioned wealth becomes foremost in fame and fit to be proclaimed in assemblies.
The hymn highlights Ṛbhu-born rayi and the god-aided, wide-ranging power of the one aligned with their craft—skill becoming a force recognized by the gods.
It ends with direct, immediate petitions: ‘here’ fashion progeny, wealth, and heroic fame, granting a many-colored vāja that lifts consciousness beyond others.
anaśvo jāto… rathas tricakraḥ
ऋभुतो रयिः प्रथमश्रवस्तमो वाजश्रुतासो यमजीजनन्नरः । विभ्वतष्टो विदथेषु प्रवाच्यो यं देवासोऽवथा स विचर्षणिः ॥iha prajām iha rayim… takṣatā naḥ
The Ṛbhus are divine artisan-brothers (Ṛbhu, Vibhu/Vibhvan, and Vāja) praised for perfect craftsmanship that renews and multiplies forms and brings prosperity.
It is a poetic marvel showing Ṛbhu power: a symbol of perfected formation and effortless motion through the luminous realms—often read as craft elevated into divine capability.
It asks them to “fashion” benefits in this life: progeny, inner wealth (rayi), heroic fame (śravas with vīra-power), and a many-colored vāja (victorious plenitude) that awakens higher awareness.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.