यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
अस्मिन् पदसमूहे अयोध्याकाण्डस्य करुणरसः चरमं प्राप्नोति, किन्तु करुणायामन्तः ‘धैर्य’रूपः स्थायीभावः (शान्तधीरता) दीपक इव निरन्तरं ज्वलति। कैकेय्याः कटुता (कुटिलवाक्) दशरथस्य विवशता च मध्ये रामस्य मृदुस्वभावः—‘विगतसर्वदूषणः’—भक्तेः कसौटीं भवति: या भक्ति: वचनपालनं प्रेमरूपेण गृह्णाति सा एव सत्यभक्तिः। अत्र धर्मः (पितृआज्ञा), नीतिः (राजधर्मः), करुणा (मातृमानः) च सहैव संघर्षन्ति; तुलसीदासस्य काव्ययन्त्रं तं संघर्षं ‘सोपान’रूपेण रचयति—साधकं दर्शयति यत् ईश्वरभक्तिः न भावुकता, किन्तु मर्यादायां स्थितं प्रेम। लोकनिन्दालोकशोकयोः सामूहिकचित्रणं (नगरव्याप्तविषादः, कैकेयीनिन्दा) सामाजिकधर्मस्य ध्वनिं योजयति; तेन काण्डस्य स्थापत्यं ‘गृहात् वनम्’—आसक्तेः वैराग्यं प्रति—अन्तर्यात्रा भवति।
राम का कैकेयी के कटु-वचन सुनकर भी दोष-रहित उत्तर देना; दशरथ का मूक शोक; नगर में समाचार फैलना और जन-आक्रोश/विषाद का उठना।
चौपाई 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
तस्य ओष्ठौ शुष्यतः सर्वं शरीरं दह्यते, यथा शिरसि मणिं विहीनः कश्चित् दीनः सर्पः। समीपे क्रोधयुक्तां कैकेयीं दृष्ट्वा, सा यथा कालः स्वयं घटिकाः गणयन्ती। रामस्य स्वभावः करुणामयः मृदुश्च आसीत्, पूर्वं सः दुःखं न दृष्टवान्, न च श्रुतवान्। तथापि धैर्यं धारयित्वा समयं विचार्य, मातुः समीपे मधुरैः वाक्यैः पप्रच्छ। हे मातः, मम पितुः दुःखस्य कारणं कथय, येन तन्निवारणाय प्रयत्नः कर्तव्यः। शृणु हे राम, इदमेव सर्वं कारणम्, राज्ञः तव प्रति बहु स्नेहः अस्ति। सः माम् दौ वरदाने दातुं वचनम् अकथयत्, अहं च यत् किञ्चित् मम रोचमाणं तत् अयाचम्। तत् श्रुत्वा राज्ञः हृदये चिन्ता समुत्पन्ना, सः तव विषये स्वकीयं सङ्कोचं त्यक्तुं न शक्नोति।
दोहा 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
इतः पुत्रस्नेहः, उतः दत्तं वचनम्, नरेशः सङ्कटे पतितः। यदि शक्नुथ, तस्य आज्ञां शिरसि धत्स्व, कठिनं क्लेशं च निवारय।
चौपाई 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
निर्भीकः सन् कैकेयी कठोराणि वचनानि अवोचत्, तानि श्रुत्वा कठोरता अपि अतीव व्याकुला अभवत्। तस्याः जिह्वा धनुः, वचनानि बहवः बाणाः, राजा च मृदुः सन् लक्ष्यमिव प्रतिभाति स्म। यथा कठोरता एव शरीरमाश्रित्य धनुर्विद्यां शिक्षते, श्रेष्ठः धनुर्धरः भवति। समग्रम् अख्यानं राघवाय कथित्वा सा तथा उपविशति यथा निर्दयता एव शरीरमाश्रितवती। सूर्यवंशस्य सूर्यः, स्वाभाविकस्य आनन्दस्य निधिः रामः हृदये अहसत्। सः सर्वदोषरहिताणि, मृदूनि, मंजुलानि वचनानि अवोचत्, यथा वाण्याः आभूषणानि स्युः। शृणु, जननि, सः एव पुत्रः महाभाग्यः यः पितरौ मातरौ च वचनेषु अनुरक्तः। जननि, यः पुत्रः मातरं पितरं च तोषयति, सः सकले संसारे दुर्लभः।
दोहा 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
वने मुनीनां समूहेन सह समागमः मे विशेषेण प्रियः, सर्वप्रकारेण च मम हितकरः। तदतिरिक्तं च पितुः आज्ञा अस्ति, तत्सहितं च तव अनुमतिः, जननि।
चौपाई 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
भरतः प्राणप्रियः राज्यं प्राप्नोतु। अद्य विधाता सर्वथा मयि अनुकूलः अस्ति। यदि एतदर्थं वनं न गच्छामि, तर्हि मां मूढानां समाजे प्रथमं गणयत। ये कल्पवृक्षं त्यक्त्वा अरण्डसेवां कुर्वन्ति, अमृतं परित्यज्य विषं याचन्ते, तेऽपि एतादृशं अवसरं न चुक्वन्ति। मातः, स्वहृदि विचार्य पश्य। मातः, एकः शोकः मां विशेषतः पीडयति: राजानं सम्पूर्णं व्याकुलं पश्यामि। मातः, न श्रद्धासि यत् एतावती स्याल्पबातया पिता एतावतीं भारीं वेदनां अनुभवेत्। राजा धीरः, गुणानां अगाधः समुद्रः; अहं किञ्चित् महदपराधं कृतवान् भवेयम्। तस्मात् राजा मयि किञ्चित् न भाषते। मम शपथं तुभ्यं ददामि: सत्यं कथय।
दोहा 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
रघुवरस्य रामस्य वचनानि सहजानि सरलानि च आसन्, किन्तु दुर्मतिः राज्ञी तानि कुटिलानि अमन्यत। यथा जलौका जले वक्रगतिना सञ्चरति, यद्यपि सलिलं सर्वत्र समानम्।
चौपाई 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
रामस्य रुचिं ज्ञात्वा राज्ञी प्रहृष्टा अभवत्, कपटस्नेहं दर्शयन्ती च अवदत्। त्वयि च भरते च शपथं करोमि, अन्यं हेतुं न किञ्चित् जानामि। हे तात, त्वं कस्मिन्नपि अपराधे योग्यः नासि, मातुः पितुः भ्रातुः च सुखदाता असि। हे राम, त्वया उक्तं सर्वं सत्यम् अस्ति, त्वं पितुः मातुः च वचने रतः असि। पितरं बोधयित्वा तदेव वद, येन चतुर्थे आश्रमे तस्य अपयशः न भवेत्। यस्मै सुकृतेन त्वद्वद् पुत्रः प्रदत्तः, तस्य अनादरः कर्तुं न उचितः। दुष्टमुखात् शुभवचनानि कथं रोचन्ते, मगधे गयादितीर्थानि यथा। रामाय मातुः सर्वाणि वचनानि रोचन्ते, गङ्गायां प्रविष्टं जलं शोभनं भवति यथा।
दोहा 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
रामस्य स्मरणात् मूर्छा गता, नृपश्च पर्श्वं परिवर्तितवान्। सचिवश्च रामस्यागमनं निवेद्य समयानुसारं विनयं कृतवान्।
चौपाई 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
राज्ञा श्रुत्वा राममागतं, सः धैर्यं धारयित्वा नेत्रे उद्घाटवान्। मन्त्रिभिः समाश्रितः सन् राजा उपवेश्यते, राजा च रामं स्वपादयोः पतन्तम् अपश्यत्। प्रेमवशात् व्याकुलः सन् सः रामं हृदये आलिङ्गत, यथा नागः स्वं नष्टं मणिं पुनः प्राप्नोति। राजा राममेव अवलोकयन् आसीत्, तस्य च नेत्राभ्यां अश्रुधारा प्रवहति स्म। शोकवशगतः सः किञ्चित् वक्तुं न शशाक, किन्तु रामं बारंबारं हृदये आलिङ्गति स्म। राजा मनसि ब्रह्माणं प्रार्थयत, यद् रघुनाथः वनं न गच्छेत्। महेशं स्मरन् सः प्रार्थयत: "हे सदाशिव, मम प्रार्थनां शृणु।" "भवान् शीघ्रप्रसन्नः उदारदाता च, मां दीनभक्तं ज्ञात्वा मम आर्तिं हरतु।"
दोहा 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
त्वं सर्वेषां हृदयानां प्रेरकः; रामाय तादृशीं बुद्धिं देहि यथा सः मम वचनं त्यक्त्वा शीलं स्नेहं च परिहृत्य गृहे एव तिष्ठेत्।
चौपाई 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
लोके अपकीर्तिः भवतु, सुकीर्तिश्च नश्यतु; वरं नरके पतेयम्, न तु स्वर्गपुरं गच्छेयम्। मां सर्वं दुःसहं दुःखं सहितुमर्हति, परन्तु रामः मम नेत्रयोरन्तर्धायं न गच्छेत्। एवं मनसि चिन्तय्य राजा नाभाषत; तस्य मनः पीपलपत्रमिव दोलायते स्म। रघुपतिः पितरं प्रेमवशगतं ज्ञात्वा, मातरं चानुमान्य, पुनः किञ्चिदुवाच। देशकालावसरानुसारी, विनीतानि वचनानि विचार्याभाषत। पितः, अहं किञ्चिद्वदामि धृष्टतां च करोमि; बालकत्वं ज्ञात्वानुचितं क्षमस्व। अत्यल्पवस्तुना दुःखमनुभूतवानसि; केनापि प्रथमं मां न बोधितम्। स्वामिनं दृष्ट्वा मातरं पृष्टवानस्मि; प्रसङ्गं श्रुत्वा शरीरं शीतलमभवत्।
दोहा 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
हे पितः, अस्मिन् मंगलकाले स्नेहजनितां चिन्तां परित्यज्य हृदये हर्षेण सह मह्यमाज्ञां देहि इति ब्रुवतः प्रभोः शरीरे पुलकः समुत्पन्नः।
चौपाई 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
धन्यः अस्ति अस्मिन् भूतले तस्य जन्म, यस्य चरितं श्रुत्वा पिता प्रमुदितः भवति। तस्य करतले चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति, यस्य पितरौ प्राणेषु समानौ प्रियौ। भवतः आज्ञां पालयन् अहं जन्मफलं प्राप्नोमि, भवतः इच्छायाः अनुसारं शीघ्रमेव प्रत्यागमिष्यामि। अहं गत्वा मातुः अनुज्ञां याचिष्यामि, पुनः भवतः पादयोः लग्न्वा वनं प्रस्थास्यामि। एवम् उक्त्वा रामः तदा प्रस्थानम् अकरोत्, राजा तु शोकवशम् आपन्नः उत्तरं न अददात्। सा वार्ता नगर्यां व्याप्ता अभवत्, यथा वृश्चिकः आरूढः सर्वं शरीरं विषेण स्पृशेत्। श्रुत्वा सर्वे पुरुषाः स्त्रियः च व्याकुलाः अभवन्, यथा लतावृक्षाः दावानलं दृष्ट्वा। यः यत्र शृणोति सः तत्र शिरः आहनति; महान् शोकः आसीत्, न कस्यचित् धैर्यम् आसीत्।
दोहा 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
तेषां मुखानि शुष्काणि अभवन्, नेत्रभ्याम् अश्रूणि प्रवहन्ति स्म, हृदयेषु च शोकः न समानोति स्म। यथा करुणरसस्य सैन्यम् अवधम् अवतीर्य दुन्दुभिम् वादयति इव प्रतिभाति स्म।
चौपाई 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
सर्वं सिद्ध्यमाणे सति विधाता विषयं नाशयत्; तत्र तत्र च जनाः कैकेय्याः निन्दां कुर्वन्ति स्म। इमां पापिनीं किं चिन्तितम्, यत् सा गृहं निर्माय तस्मिन् अग्निं संस्थापयति? स्वहस्तेन नेत्रे उद्घाट्य अपि द्रष्टुम् इच्छति; अमृतं त्यक्त्वा विषम् आस्वादयितुम् इच्छति। कुटिला, कठोरहृदया, दुष्टबुद्धिः, अभागिनी, सा रघुवंशस्य वेतसारण्याः अग्निः अभवत्। शाखायाम् उपविश्य तम् एव वृक्षं छिनत्ति; सुखमध्ये शोकस्य आयोजनं करोति। रामः सदा तस्याः प्राणसमः प्रियः आसीत्; कस्मात् कारणात् सा एतादृशं कुटिलतां स्थापयति? कवयः सत्यम् आहुः: स्त्रीणां स्वभावः सर्वथा अगाधः, गभीरः, गोपितः च। स्वप्रतिबिम्बम् तु गृह्णीयात्, परन्तु भ्रातः, स्त्रीणां गतिः न ज्ञातुं शक्यते।
दोहा 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
किं न दहेत् पावकः, किं च न समुद्रे समावेशयितुं शक्यते? बलवती भवती किं न करोति, जगति च कं न कालो भक्षयति?
चौपाई 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
विधिः किम् अश्रावयत्, किम् अकथयत्? किम् दर्शयितुम् इच्छति, किम् अदर्शयत्? केचित् कथयन्ति - राजा न भद्रम् अकरोत्। अविचार्य दुष्टबुद्ध्यै स्त्रियै वरम् अददात्। येन हठेन सः सर्वदुःखभाजनम् अभवत्, अबलायाः वशे तस्य ज्ञानं गुणश्च इव गते। केचित् धर्मस्य परिमाणं जानन्तः पण्डिताः राज्ञे दोषम् न ददति। शिबेः दधीचेः हरिश्चन्द्रस्य च कथाः एकैकस्य पुरतः विस्तरेण कथयन्ति। केचित् कथयन्ति यत् भरतः तत् अनुमतवान्, केचित् उदासीनभावेन शृण्वन्ति। कर्णौ पिधाय हस्तेन, दन्तैः जिह्वाम् आदत्तः केचित् कथयन्ति - इयं कथा असत्यम्। एवम् वदतः तव सुकृतं नश्यति। रामः भरतस्य प्राणप्रियः।
दोहा 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
चन्द्रो वह्निस्फुलिङ्गान् वर्षयतु, अमृतं विषसदृशं भवतु; तथापि भरतः स्वप्नेऽपि कदाचिन्न रामाय प्रतिकूलं किञ्चित् करोति।
चौपाई 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
केचन विधातारं ब्रह्माणं दूषयन्ति, येन अमृतं दर्शयित्वा विषं दत्तम्। नगरे खरभरः सम्भूतः, सर्वेषां चिन्ता आसीत्; सोढुम् अशक्या दाहिनी वेदना हृदये स्थिता, सर्वश्च हर्षः नष्टः। ब्राह्मणपत्न्यः, कुलेन सम्मानिताः जठराः स्त्रियः, याः कैकेय्यै अत्यन्तप्रियाः आसन्। ताः तस्याः शीलं स्तुत्वा उपदेशं दातुं प्रारभन्त, परं तानि वचनानि बाणानिव तस्याः अभितः। "भरतः मे रामवत् प्रियः न, इति त्वं सदा अवदः, सकलं जगत् जानाति।" "तस्मात् रामे सहजं स्नेहं कुरु। अद्य कस्मिन् अपराधे तं वनं प्रेषयसि?" "त्वं कदापि सपत्नीषु ईर्ष्यां न कृतवती; सम्पूर्णः देशः तव प्रीतिं प्रतीतिं च जानाति।" "कौसल्या अद्य ते किम् अपकारम् अकरोत्, यस्यैः कृते त्वं नगरे वज्रम् अपातयः?"
दोहा 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
किं सीता पतिसंगं त्यजेत्, लक्ष्मणः किं गृहे स्थास्यति? किं भरतः राज्यमनुभविष्यति पुरं च शास्यति, नृपः किं रामं विना जीविष्यति?
भक्ति की परख ‘भावुकता’ नहीं, ‘मर्यादा’ है: पितृ-आज्ञा-पालन को राम प्रेम का रूप बनाते हैं—वचन-पालन ही आराधना। करुणा के बीच धैर्य का स्थायी-भाव साधक को सिखाता है कि शोक में भी चित्त-स्थिरता संभव है। धर्म, नीति और करुणा का संघर्ष दिखाता है कि सच्ची भक्ति निर्णय-क्षमता (धर्म-निष्ठा) मांगती है—परिणामस्वरूप त्याग पलायन नहीं, स्वेच्छा से स्वीकारा व्रत बनता है। लोक-शोक/लोक-निन्दा यह भी सिखाती है कि भक्त का आचरण समाज के नैतिक बोध को जाग्रत करता है; व्यक्तिगत साधना सार्वजनिक मर्यादा का दीपक बन सकती है।
इन पदों में अयोध्या काण्ड का करुण-रस अपने चरम पर है, पर करुणा के भीतर ‘धैर्य’ का स्थायी भाव (स्थायी-भाव: शान्त-धीरता) लगातार दीपक की तरह जलता है। कैकेयी की कटुता (कुटिल-वाक्) और दशरथ की विवशता के बीच राम का मृदु-सुभाउ—‘बिगत सब दूषन’—भक्ति की कसौटी बन जाता है: सच्ची भक्ति वह है जो वचन-पालन को प्रेम का रूप मानती है। यहाँ धर्म (पितृ-आज्ञा), नीति (राज-धर्म), और करुणा (मातृ-मान) एक साथ टकराते हैं; तुलसी का काव्य-यंत्र इस टकराव को ‘सोपान’ बनाता है—साधक को दिखाता है कि ईश्वर-भक्ति भावुकता नहीं, मर्यादा में स्थित प्रेम है। लोक-निन्दा/लोक-शोक का सामूहिक चित्र (नगर-व्याप्त विषाद, कैकेयी-निन्दा) सामाजिक-धर्म की ध्वनि जोड़ता है, जिससे काण्ड का स्थापत्य ‘घर’ से ‘वन’ तक—आसक्ति से वैराग्य तक—एक आंतरिक यात्रा बन जाता है।
करुण-रस का तीव्र उत्कर्ष—(1) शारीरिक-मानसिक दाह: ‘सूखहिं अधर, जरइ सबु अंगू’ से भीतर का ताप/विषाद दृश्य बनता है। (2) क्रोध-घृणा का उभार: कैकेयी की ‘सरुष’ निकटता/कटुता देखकर लोक-मन में रोष और निन्दा का प्रवाह। (3) विवशता-शोक: दशरथ की असहायता से करुणा गाढ़ी होती है; राज-वैभव के द्वार पर ही शोक का अँधेरा। (4) धीर-शान्त स्थायी-भाव का दीप: इसी करुणा के बीच राम का ‘मृदु-सुभाउ’ और मर्यादा-स्थित धैर्य शान्त-रस की धारा खोलता है। (5) धर्म-संकट का रूपांतरण: टकराव (पितृ-आज्ञा बनाम मातृ-मान/राज-धर्म) अंततः ‘व्रत’ में बदलता है—वनवास दण्ड नहीं, स्वेच्छा से स्वीकारा धर्म। (6) सामूहिक विषाद से साधना-पथ: नगर-व्याप्त शोक/लोक-निन्दा एक सामाजिक-ध्वनि बनकर व्यक्तिगत करुणा को ‘भक्ति की कसौटी’ में परिणत करती है।
दास्य-भक्ति (आज्ञापालन), वात्सल्य-स्पर्श (मातृ-संबोधन ‘मातु’), तथा शान्त-भक्ति (समता/धीरज) का संयुक्त रूप।
राम ‘सहज आनंद निधानू’ कहकर परब्रह्म-स्वरूप (निर्गुण-आनन्द) की झलक देते हैं, पर उसी क्षण ‘पितु मातु बचन अनुरागी’ बनकर सगुण-लीला में मर्यादा का आदर्श रचते हैं। तुलसी यहाँ निर्गुण को ‘अन्तःस्थित धैर्य/आनन्द’ के रूप में और सगुण को ‘वचन-पालन/करुणा’ के रूप में एक ही व्यक्तित्व में सह-अस्तित्व कराते हैं—लीला में रहते हुए असंगता (असक्ति-शून्यता) ही निर्गुण का संकेत बनती है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: कैकेयी-कोपभवन, दशरथ का शोक, राम का पितृ-वचन-पालन (समतुल्य प्रसंग: कैकेयी का वर-उल्लेख और राम का निर्विकार स्वीकार)।
मनहुँ (मानो/जैसे), उर (हृदय), राउ (राजा/नरेश), अकनि (देखते ही/अचानक ध्यान पड़ते ही—प्रादेशिक प्रयोग), धुनइ सिरु (सिर धुनना), कुमति (कुटिल बुद्धि—लोक-नैतिक पदावली), बिकल (व्याकुल—भक्ति-काव्य का लोक-शब्द)
40–49; 10 चौपाइयाँ; सोरठा
दोहा/सोरठा 40 से 49 (सन्निहित चौपाइयों सहित)
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.