Prakarana 7
This Sopāna marks the soul’s initiation into Tyāga-yoga: dharma is no longer an ideal but a lived renunciation. Ayodhya—symbol of ordered consciousness—witnesses the wrenching shift from ‘gṛha’ (secure, scripted duty) to ‘vana’ (austere, unscripted surrender). The staircase-step here is Vairāgya tempered by Prem: the devotee learns that love does not cancel duty; it sanctifies separation, hardship, and obedience into bhakti-sādhana.
अस्मिन् अंशे (दोहा 60–69) प्रधानो रसः करुणः, स च विप्रलम्भशृङ्गारेण वेष्टितः, त्यागवीर्येण (धर्मवीरः) छायितश्च। पितुः वचनपालनाय रामस्य निश्चय एव धुरी; तदाश्रित्य मातृस्नेहः दाम्पत्यभक्तिश्च तरङ्गा इव उद्गच्छन्ति निमज्जन्ति च। कौसल्यायाः सीतां प्रति उपदेशः गृहधर्मस्य शिक्षात्मकः पाठ इव—वृद्धसेवा, संयमः, गृहस्थपुण्यस्य ‘सुरक्षितः’ पन्थाः। सीतायाः प्रत्युत्तरं तु केवलं सावधानतां भक्तितर्केण अतिवर्तते—प्रभोर्विना सर्वा समृद्धिर्दुःखमेव; तेन सह तु वल्कलमपि स्वर्गः। तत्त्वतः मानसः अत्र सगुणसौहार्दं (पति-परमेश्वरभावः) नाटयन् अपि निर्गुणस्थैर्यं सूचयति—रामस्य समता सत्यप्रतिज्ञा च रूपिण्या लीला-अन्तर्गतः अरूपो धर्मः। सोपानस्थापनं निर्णायकम्—साधकः शिक्ष्यते यत् मोक्षस्य सोपानारम्भः न वने, किन्तु हृदयस्य त्यागानुमत्यां भवति।
In this prakarana
People
What happens
- How it unfolds
Kaushalya (and elders) attempt to dissuade Sita from forest-life by enumerating its terrors; Sita answers with a theology of companionship, Rama-with-Sita turns the forest into a divine abode; elders finally bless her.
Verses
चौपाई 60.1-4
बन हित कोल किरात किसोरी।रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।
पाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ।तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।
कै तापस तिय कानन जोगू।जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।
सिय बन बसिहि तात केहि भाँती।चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।
सुरसर सुभग बनज बन चारी।डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।
अस बिचारि जस आयसु होई।मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।
जौं सिय भवन रहै कह अंबा।मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।
सुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी।सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।
bana hita kola kirāta kisorī |racīṁ biraṁci biṣaya sukha bhorī ||
pāina kṛmi jimi kaṭhina subhāū |tinhahi kalesu na kānana kāū ||
kai tāpasa tiya kānana jogū |jinha tapa hetu tajā saba bhogū ||
siya bana basihi tāta kehi bhā̃tī |citralikhita kapi dekhi ḍerātī ||
surasara subhaga banaja bana cārī |ḍābara jogu ki haṁsakumārī ||
asa bicāri jasa āyasu hoī |maiṁ sikha deũ jānakihi soī ||
jauṁ siya bhavana rahai kaha aṁbā |mohi kahã hoi bahuta avalaṁbā ||
suni raghubīra mātu priya bānī |sīla saneha sudhā̃ janu sānī ||
ब्रह्मा वनार्थं कोलकिरातयोः बालिकाः निर्मितवान्, याः विषयसुखेषु सरलाः। तासां स्वभावः पाषाणस्थकृमिवत् कठिनः, वनं च ताभ्यः किञ्चित् क्लेशं न जनयति। अथवा तपस्विनां पत्न्यः वनाय योग्याः, याः तपःहेतोः सर्वान् भोगान् त्यक्तवत्यः। तात, सीता वने कथं वस्तुं शक्नोति, या चित्रलिखितं वानरमपि दृष्ट्वा भयभीता भवति? सुरनद्याः सुभगकमलवनेषु विचरन्ती हंसकुमारी, किं सा कीचड्कुण्डे योग्या? एवं विचिन्त्य, या आज्ञा भवेत्, तामेव शिक्षां जानक्यै दास्यामि। यदि सीता गृहे तिष्ठेत्, इति अम्बा ब्रवीति, मह्यम् बहुधा आश्रयः स्यात्। मातुः प्रियवाक्यं श्रुत्वा, यत् शीलस्नेहामृते निमग्नमिव, रघुवीरः,
दोहा 60
कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।लगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।
kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mātu paritoṣa |lage prabodhana jānakihi pragaṭi bipina guna doṣa ||60||
प्रियाणि विवेकयुक्तानि वचनानि कृत्वा मातुः प्रीतिं जनयति, ततः जानक्याः प्रबोधनम् आरभते, वने गुणान् दोषान् च प्रकटीकृत्य।
चौपाई 61.1-4
मातु समीप कहत सकुचाहीं।बोले समउ समुझि मन माहीं।।
राजकुमारि सिखावन सुनहू।आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।
आपन मोर नीक जौं चहहू।बचनु हमार मानि गृह रहहू।।
आयसु मोर सासु सेवकाई।सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।
एहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा।सादर सासु ससुर पद पूजा।।
जब जब मातु करिहि सुधि मोरी।होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।
तब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी।सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।
कहउँ सुभायँ सपथ सत मोही।सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।
mātu samīpa kahata sakucāhīṁ |bole samau samujhi mana māhīṁ ||
rājakumāri sikhāvana sunahū |āna bhā̃ti jiyã jani kachu gunahū ||
āpana mora nīka jauṁ cahahū |bacanu hamāra māni gṛha rahahū ||
āyasu mora sāsu sevakāī |saba bidhi bhāmini bhavana bhalāī ||
ehi te adhika dharamu nahiṁ dūjā |sādara sāsu sasura pada pūjā ||
jaba jaba mātu karihi sudhi morī |hoihi prema bikala mati bhorī ||
taba taba tumha kahi kathā purānī |suṁdari samujhāehu mṛdu bānī ||
kahaũ subhāyã sapatha sata mohī |sumukhi mātu hita rākhaũ tohī ||
मातुः समीपे कथयन् लज्जां गतः सन्, किन्तु समयं मनसि विचिन्त्य अभाषत। हे राजकुमारि, मम उपदेशं शृणु, तव हृदये अन्यत् किमपि मा चिन्तय। यदि त्वं स्वस्य मम च हितम् इच्छसि, तर्हि मम वचनं स्वीकृत्य गृहे तिष्ठ। मम आज्ञा अस्ति - श्वश्रूं सेवस्व। सर्वप्रकारेण, हे भामिनि, इदं गृहस्य हितम् अस्ति। अतः अधिकः अन्यः धर्मः नास्ति - श्वश्रूश्वशुरयोः पादयोः सादरपूजा। यदा यदा माता मम स्मरणं करिष्यति, प्रेमणा व्याकुला भविष्यति, मतिः च मोहिता भविष्यति। तदा त्वं पुराणीः कथाः कथय, हे सुन्दरि, मृदुभिः वाक्यैः समाश्वासय। स्वभावेन कथयामि, तुभ्यम् शतं शपथान् करोमि - हे सुमुखि, मातुः हिताय एव त्वाम् त्यजामि।
दोहा 61
गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।हठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।
gura śruti saṁmata dharama phalu pāia binahiṁ kalesa |haṭha basa saba saṁkaṭa sahe gālava nahuṣa naresa ||61||
गुरोः वचनेन श्रुतिभिश्च सम्मतं धर्मफलं विना क्लेशं प्राप्यते। हठात् तु गालवः नहुषश्च नरेश्वरः सर्वाणि सङ्कटानि सहेताम्।
चौपाई 62.1-4
मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी।बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।
दिवस जात नहिं लागिहि बारा।सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।
जौ हठ करहु प्रेम बस बामा।तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।
काननु कठिन भयंकरु भारी।घोर घामु हिम बारि बयारी।।
कुस कंटक मग काँकर नाना।चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।
चरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे।मारग अगम भूमिधर भारे।।
कंदर खोह नदीं नद नारे।अगम अगाध न जाहिं निहारे।।
भालु बाघ बृक केहरि नागा।करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।
maiṁ puni kari pravāna pitu bānī |begi phiraba sunu sumukhi sayānī ||
divasa jāta nahiṁ lāgihi bārā |suṁdari sikhavanu sunahu hamārā ||
jau haṭha karahu prema basa bāmā |tau tumha dukhu pāuba parināmā ||
kānanu kaṭhina bhayaṁkaru bhārī |ghora ghāmu hima bāri bayārī ||
kusa kaṁṭaka maga kā̃kara nānā |calaba payādehiṁ binu padatrānā ||
carana kamala mudu maṁju tumhāre |māraga agama bhūmidhara bhāre ||
kaṁdara khoha nadīṁ nada nāre |agama agādha na jāhiṁ nihāre ||
bhālu bāgha bṛka kehari nāgā |karahiṁ nāda suni dhīraju bhāgā ||
अहं पुनः पितुः वचनं पूरयित्वा शीघ्रं प्रत्यागच्छामि। शृणु, सुमुखि प्राज्ञे। दिवसाः गच्छन्ति, न च बहुः कालः लग्यते। शृणु, सुन्दरि, मम उपदेशम्। यदि त्वं प्रेमवशं गत्वा हठं करोषि, प्रिये, तदा परिणामे त्वं दुःखं प्राप्स्यसि। अरण्यं कठिनं, भयङ्करं, भारि च, घोरेण आतपेन, शीतेन, वर्षेण, वायुना च युक्तम्। पन्थानि कुशैः, कण्टकैः, नानाविधैः शिलाखण्डैः च व्याप्तानि, पादुकाभ्यां विना पादाभ्यां गन्तव्यानि। तव चरणपङ्कजे मृदु सुन्दरे च, पन्थाः तु अगम्यः, भारिभिः पर्वतैः युक्तः। गुहाः, खाताः, नद्यः, महानद्यः, प्रवाहाः च सन्ति, अगम्याः अगाधाः च, येषां दर्शनमपि न सह्यते। भल्लूकाः, व्याघ्राः, वृकाः, सिंहाः, नागाः च गर्जन्ति, तेषां नादं श्रुत्वा धैर्यं पलायते।
दोहा 62
भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।ते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।
bhūmi sayana balakala basana asanu kaṁda phala mūla |te ki sadā saba dina milihiṁ sabui samaya anukūla ||62||
भूमौ शयनं, बलकलवस्त्रधारणं, कन्दफलमूलभक्षणं च। किं तु एतानि सर्वाणि सदा सर्वदिनानि लभ्यन्ते? सर्वं समयानुकूल्ये निर्भरति।
चौपाई 63.1-4
नर अहार रजनीचर चरहीं।कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।
लागइ अति पहार कर पानी।बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।
ब्याल कराल बिहग बन घोरा।निसिचर निकर नारि नर चोरा।।
डरपहिं धीर गहन सुधि आएँ।मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।
हंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू।सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।
मानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली।जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।
नव रसाल बन बिहरनसीला।सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।
रहहु भवन अस हृदयँ बिचारी।चंदबदनि दुखु कानन भारी।।
nara ahāra rajanīcara carahīṁ |kapaṭa beṣa bidhi koṭika karahīṁ ||
lāgai ati pahāra kara pānī |bipina bipati nahiṁ jāi bakhānī ||
byāla karāla bihaga bana ghorā |nisicara nikara nāri nara corā ||
ḍarapahiṁ dhīra gahana sudhi āẽ |mṛgalocani tumha bhīru subhāẽ ||
haṁsagavani tumha nahiṁ bana jogū |suni apajasu mohi deihi logū ||
mānasa salila sudhā̃ pratipālī |jiai ki lavana payodhi marālī ||
nava rasāla bana biharanasīlā |soha ki kokila bipina karīlā ||
rahahu bhavana asa hṛdayã bicārī |caṁdabadani dukhu kānana bhārī ||
मनुष्यान् भक्षयित्वा रात्रौ भ्रमन्ति राक्षसाः, ते च कोटिशः कपटवेषं धारयन्ति। पर्वतस्य जलं अतिहानिकरं, वनस्य च विपत्तिः वर्णयितुं न शक्यते। वने भयंकराः सर्पाः घोराः च खगाः सन्ति, राक्षससमूहाः च स्त्रीपुरुषान् अपहरन्ति। गहनवनस्य स्मरणे सति धीराः अपि भयं प्राप्नुवन्ति, त्वं च हे मृगलोचनि, स्वभावतः भीरुरसि। हे हंसगमने, तव कृते वनं न योग्यम्, इदं श्रुत्वा जनाः माम् अपकीर्तिं दास्यन्ति। मानससरसः अमृतजले पालिता हंसः किं लवणसमुद्रे जीवितुं शक्नोति? नवमाम्रवने विहरन्ती कोकिला किं करीलझड़िकासु शोभते? हे चन्द्रवदने, हृदये एवं विचार्य गृहे तिष्ठ, वनस्य दुःखं भारि अस्ति।
दोहा 63
सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।सो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।
sahaja suhda gura svāmi sikha jo na karai sira māni |so pachitāi aghāi ura avasi hoi hita hāni ||63||
यः स्वाभाविकमित्रस्य गुरोः स्वामिनः वा उपदेशं शिरसा नाङ्गीकरोति, सः हृदये अतिशयेन पश्चात्तापं प्राप्नोति, तस्य च निश्चितमेव हितनाशः भवति।
चौपाई 64.1-4
सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के।लोचन ललित भरे जल सिय के।।
सीतल सिख दाहक भइ कैंसें।चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।
उतरु न आव बिकल बैदेही।तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।
बरबस रोकि बिलोचन बारी।धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।
लागि सासु पग कह कर जोरी।छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।
दीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई।जेहि बिधि मोर परम हित होई।।
मैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं।पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।
suni mṛdu bacana manohara piya ke |locana lalita bhare jala siya ke ||
sītala sikha dāhaka bhai kaiṁseṁ |cakaihi sarada caṁda nisi jaiṁseṁ ||
utaru na āva bikala baidehī |tajana cahata suci svāmi sanehī ||
barabasa roki bilocana bārī |dhari dhīraju ura avanikumārī ||
lāgi sāsu paga kaha kara jorī |chamabi debi baṛi abinaya morī ||
dīnhi prānapati mohi sikha soī |jehi bidhi mora parama hita hoī ||
maiṁ puni samujhi dīkhi mana māhīṁ |piya biyoga sama dukhu jaga nāhīṁ ||
प्रियस्य कोमलानि मनोहराणि च वचनानि श्रुत्वा सीतायाः सुन्दरे लोचने अश्रुभिः पूर्णे अभवताम्। तस्य शीतलः उपदेशः कथं दहकः अभवत्, यथा रात्रौ शरत्चन्द्रः चक्रवाकीं दहति। वैदेही विकला सती उत्तरं न प्राप्नोत्, यतः तस्याः शुचिः स्नेही च स्वामी तां त्यक्तुम् इच्छति स्म। नेत्रजलं बलात् निवार्य, धरात्मजा हृदि धैर्यम् आधत्त। श्वश्रोः चरणयोः पतित्वा कृताञ्जलिः अवोचत् - "हे देवि, मम महदविनयं क्षमस्व। प्राणेशः मह्यं तमेव उपदेशं दत्तवान् येन मम परमं हितं भवेत्। किन्तु अहं मनसि विचिन्त्य दृष्टवती अस्मि यत् प्रियवियोगसमानं दुःखं जगति नास्ति।"
दोहा 64
प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।तुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।
prānanātha karunāyatana suṁdara sukhada sujāna |tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samāna ||64||
हे प्राणनाथ करुणालय सुन्दर सुखद सुजान रघुकुलकुमुदभास्कर, त्वया विना सुरपुरमपि नरकसदृशं मे भवति।
चौपाई 65.1-4
मातु पिता भगिनी प्रिय भाई।प्रिय परिवारु सुहृद समुदाई।।
सासु ससुर गुर सजन सहाई।सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।
जहँ लगि नाथ नेह अरु नाते।पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।
तनु धनु धामु धरनि पुर राजू।पति बिहीन सबु सोक समाजू।।
भोग रोगसम भूषन भारू।जम जातना सरिस संसारू।।
प्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं।मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।
जिय बिनु देह नदी बिनु बारी।तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।
नाथ सकल सुख साथ तुम्हारें।सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।
mātu pitā bhaginī priya bhāī |priya parivāru suhṛda samudāī ||
sāsu sasura gura sajana sahāī |suta suṁdara susīla sukhadāī ||
jahã lagi nātha neha aru nāte |piya binu tiyahi taranihu te tāte ||
tanu dhanu dhāmu dharani pura rājū |pati bihīna sabu soka samājū ||
bhoga rogasama bhūṣana bhārū |jama jātanā sarisa saṁsārū ||
prānanātha tumha binu jaga māhīṁ |mo kahũ sukhada katahũ kachu nāhīṁ ||
jiya binu deha nadī binu bārī |taisia nātha puruṣa binu nārī ||
nātha sakala sukha sātha tumhāreṁ |sarada bimala bidhu badanu nihāreṁ ||
माता पिता भगिनी प्रियः भ्राता, प्रियः परिवारः सुहृदां समूहः, श्वश्रूः श्वशुरः गुरुः बान्धवाः सहायकाः, सुन्दरः सुशीलः सुखप्रदः च पुत्रः, यावत्पर्यन्तं नाथ प्रेम बन्धनानि च, प्रियं विना नार्यै सूर्यात् अपि तप्तानि। शरीरं धनं गृहं भूमिः पुरं राज्यं च, पतिं विना सर्वं शोकसमूहः एव। भोगाः रोगसमाः, भूषणानि भारः, लोकः च यमयातनासमः। हे प्राणनाथ, त्वयि विना जगति कुत्रापि न किञ्चित् सुखप्रदं मे। यथा शरीरं प्राणैः विना, नदी जलं विना, तथैव नाथ नारी पुरुषं विना। हे नाथ, तव सहित सर्वाणि सुखानि मे, यावत् शुद्धशरत्चन्द्रसदृशं तव वदनं पश्यामि।
दोहा 65
खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।नाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।
khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukūla |nātha sātha surasadana sama paranasāla sukha mūla ||65||
खगा मृगाश्च बन्धवो भविष्यन्ति, वनं नगरं स्यात्, निर्मलं वल्कलं दुकूलमिव भविष्यति। हे नाथ! तव सहवासे पर्णशाला दिव्यसदनसदृशी सुखस्य मूलं च भविष्यति।
चौपाई 66.1-4
बनदेवीं बनदेव उदारा।करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।
कुस किसलय साथरी सुहाई।प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।
कंद मूल फल अमिअ अहारू।अवध सौध सत सरिस पहारू।।
छिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि।रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।
बन दुख नाथ कहे बहुतेरे।भय बिषाद परिताप घनेरे।।
प्रभु बियोग लवलेस समाना।सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।
अस जियँ जानि सुजान सिरोमनि।लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।
बिनती बहुत करौं का स्वामी।करुनामय उर अंतरजामी।।
banadevīṁ banadeva udārā |karihahiṁ sāsu sasura sama sārā ||
kusa kisalaya sātharī suhāī |prabhu sãga maṁju manoja turāī ||
kaṁda mūla phala amia ahārū |avadha saudha sata sarisa pahārū ||
chinu chinu prabhu pada kamala biloki |rahihaũ mudita divasa jimi kokī ||
bana dukha nātha kahe bahutere |bhaya biṣāda paritāpa ghanere ||
prabhu biyoga lavalesa samānā |saba mili hohiṁ na kṛpānidhānā ||
asa jiyã jāni sujāna siromani |leia saṁga mohi chāṛia jani ||
binatī bahuta karauṁ kā svāmī |karunāmaya ura aṁtarajāmī ||
वनस्य देव्यः उदाराः वनदेवाः च माम् आत्मनः श्वश्रूश्वशुरयोः समानं पालनं करिष्यन्ति। कुशतृणानां नवपल्लानां च सुन्दरी शय्या प्रभोः सहिता कामस्य सुकोमलायाः शय्याः समाना भविष्यति। कन्दाः मूलानि फलानि च अमृतसमानः आहारः भविष्यति, पर्वताः च अयोध्यायाः शतशः प्रासादानां समानाः भविष्यन्ति। प्रभोः पद्मपादौ प्रतिक्षणं विलोक्य आनन्देन तिष्ठामि, दिवसे चक्रवाकीवत्। हे नाथ, वनस्य बहूनि दुःखानि भयं शोकं च अनन्तानि च तापानि च कथितवान् असि। हे कृपानिधे प्रभो, भवतः वियोगस्य लवलेशः अपि एतेषां सर्वेषां समानः न भवति। हे सुजानशिरोमणे, एतत् हृदये ज्ञात्वा माम् सह नय, मां त्यजतु न। हे स्वामिन्, बहुधा प्रार्थनां किमर्थं करोमि? त्वं करुणामयः असि, सर्वहृदयान्तर्यामी च।
दोहा 66
राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।दीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।
rākhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahiṁ prāna |dīnabaṁdhu saṁdara sukhada sīla saneha nidhāna ||66||
यदि मां अयोध्यायां रक्षित्वा तव वनवासावधिपर्यन्तं गच्छसि, तदा मे प्राणा न स्थास्यन्ति। हे दीनबन्धो, हे सुन्दर, सुखद, शीलस्नेहनिधान।
चौपाई 67.1-4
मोहि मग चलत न होइहि हारी।छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।
सबहि भाँति पिय सेवा करिहौं।मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।
पाय पखारी बैठि तरु छाहीं।करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।
श्रम कन सहित स्याम तनु देखें।कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।
सम महि तृन तरुपल्लव डासी।पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।
बारबार मृदु मूरति जोही।लागहि तात बयारि न मोही।।
को प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा।सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।
मैं सुकुमारि नाथ बन जोगू।तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।
mohi maga calata na hoihi hārī |chinu chinu carana saroja nihārī ||
sabahi bhā̃ti piya sevā karihauṁ |māraga janita sakala śrama harihauṁ ||
pāya pakhārī baiṭhi taru chāhīṁ |karihaũ bāu mudita mana māhīṁ ||
śrama kana sahita syāma tanu dekheṁ |kahã dukha samau prānapati pekheṁ ||
sama mahi tṛna tarupallava ḍāsī |pāga paloṭihi saba nisi dāsī ||
bārabāra mṛdu mūrati johī |lāgahi tāta bayāri na mohī ||
ko prabhu sãga mohi citavanihārā |siṁghabadhuhi jimi sasaka siārā ||
maiṁ sukumāri nātha bana jogū |tumhahi ucita tapa mo kahũ bhogū ||
मां मार्गे चलन्तीं श्रान्तिः न भविष्यति, क्षणं क्षणं तव चरणपङ्कजं निरीक्षमाणायाः। सर्वप्रकारेण प्रियं सेविष्यामि, मार्गजनितं सर्वं श्रमं हरिष्यामि च। पादौ प्रक्षाल्य वृक्षछायायाम् उपविश्य, प्रहर्षितचित्ता व्यजनं करिष्यामि। यदा तव श्यामं तनुः स्वेदबिन्दुभिः सह दृश्यते, तदा प्राणपतिं पश्यत्याः कुतः किञ्चिदपि दुःखम्। समभूमौ तृणानि वृक्षपल्लवानि च प्रसार्य, तव दासी सम्पूर्णं रात्रिं पादयोः मर्दनं करिष्यति। पुनः पुनः तव मृदुरूपं निरीक्षमाणायाः, हे तात, मां विषमवायुरपि न स्पृशेत्। प्रभुसहितां मां कः चितवितुं शक्तः, यथा शार्दूल्याः समीपे शशः शृगालो वा द्रष्टुं न शक्नोति। हे नाथ, अहं सुकुमारी वनाय योग्या, तव तु तपः योग्यं, मम तु भोगः?
दोहा 67
ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न हृदउ बिलगान।तौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।
aiseu bacana kaṭhora suni jauṁ na hṛdau bilagāna |tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahiṁ pāvãra prāna ||67||
एवं कठोराणि वचनानि श्रुत्वा यदि हृदयं न विदीर्येत, तदा हे प्रभो, एते दीनाः प्राणाः भीषणस्य वियोगदुःखस्य सहनं कुर्युः।
चौपाई 68.1-4
अस कहि सीय बिकल भइ भारी।बचन बियोगु न सकी सँभारी।।
देखि दसा रघुपति जियँ जाना।हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।
कहेउ कृपाल भानुकुलनाथा।परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।
नहिं बिषाद कर अवसरु आजू।बेगि करहु बन गवन समाजू।।
कहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई।लगे मातु पद आसिष पाई।।
बेगि प्रजा दुख मेटब आई।जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।
फिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी।देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।
सुदिन सुघरी तात कब होइहि।जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।
asa kahi sīya bikala bhai bhārī |bacana biyogu na sakī sãbhārī ||
dekhi dasā raghupati jiyã jānā |haṭhi rākheṁ nahiṁ rākhihi prānā ||
kaheu kṛpāla bhānukulanāthā |parihari socu calahu bana sāthā ||
nahiṁ biṣāda kara avasaru ājū |begi karahu bana gavana samājū ||
kahi priya bacana priyā samujhāī |lage mātu pada āsiṣa pāī ||
begi prajā dukha meṭaba āī |jananī niṭhura bisari jani jāī ||
phirahi dasā bidhi bahuri ki morī |dekhihaũ nayana manohara jorī ||
sudina sugharī tāta kaba hoihi |jananī jiata badana bidhu joihi ||
एवमुक्त्वा सीता अतीव व्याकुला जाता, वियोगशब्दं च सोढुमशकत। तस्याः स्थितिं दृष्ट्वा रघुपतिः हृदये अजानत् यद्बलेन रक्षेयं चेत् प्राणान् न रक्षेत्। सूर्यवंशस्य पतिः कृपालुः अवदत् - शोकं परित्यज्य मया सह वनं गच्छ। अद्य शोकस्य अवसरो नास्ति, शीघ्रं वनगमनाय सज्जा भव। प्रियवचनैः प्रियां समाश्वास्य मातुः पादौ लगत्वं आशीर्वादं च प्राप्य उत्थितः। सा अवदत् - शीघ्रं प्रत्यागत्य प्रजानां दुःखं निवारय, निष्ठुरां मातरं विस्मृत्वा मा गच्छ। किं पुनर्विधिः मे दशां परिवर्तयिष्यति यथा नयनाभ्यां भवतोः मनोहरं दर्शनं पश्येयम्? पुत्र, कदा तत् सुदिनं शुभक्षणश्च आगमिष्यति यदा जीवती माता तव चन्द्रमिव मुखं पश्येत्?
दोहा 68
बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।कबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।
bahuri baccha kahi lālu kahi raghupati raghubara tāta |kabahiṁ bolāi lagāi hiyã haraṣi nirakhihaũ gāta ||68||
पुनः वत्स इति आह्वृत्य, लाल इति आह्वृत्य, रघुपति, रघुवर, तात इति - कदा त्वाम् आहूय, हृदये समाश्लिष्य, हर्षेण तव वपुः अवलोकयेयम्?
चौपाई 69.1-4
लखि सनेह कातरि महतारी।बचनु न आव बिकल भइ भारी।।
राम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना।समउ सनेहु न जाइ बखाना।।
तब जानकी सासु पग लागी।सुनिअ माय मैं परम अभागी।।
सेवा समय दैअँ बनु दीन्हा।मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।
तजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू।करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।
सुनि सिय बचन सासु अकुलानी।दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।
बारहि बार लाइ उर लीन्ही।धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।
अचल होउ अहिवातु तुम्हारा।जब लगि गंग जमुन जल धारा।।
lakhi saneha kātari mahatārī |bacanu na āva bikala bhai bhārī ||
rāma prabodhu kīnha bidhi nānā |samau sanehu na jāi bakhānā ||
taba jānakī sāsu paga lāgī |sunia māya maiṁ parama abhāgī ||
sevā samaya daiã banu dīnhā |mora manorathu saphala na kīnhā ||
tajaba chobhu jani chāṛia chohū |karamu kaṭhina kachu dosu na mohū ||
suni siya bacana sāsu akulānī |dasā kavani bidhi kahauṁ bakhānī ||
bārahi bāra lāi ura līnhī |dhari dhīraju sikha āsiṣa dīnhī ||
acala hou ahivātu tumhārā |jaba lagi gaṁga jamuna jala dhārā ||
मातुः स्नेहविह्वलतां वाक्शून्यतां च महतीं विकलतां च दृष्ट्वा, रामः बहुभिः प्रकारैः तां समाश्वासयत्, तस्य समयस्य स्नेहः च न वर्णयितुं शक्यते। ततः जानकी श्वश्र्वाः पादौ प्रणम्य अवदत्, शृणु जननि, अहम् अत्यन्तं दुर्भागा। सेवाकाले दैवेन मह्यम् वनं दत्तम्, मम मनोरथः न सफलीकृतः। शोकं त्यज, परन्तु स्नेहं मा त्यज, कर्म कठिनम् अस्ति, मयि दोषः न अस्ति। सीतायाः वचनं श्रुत्वा श्वश्रू संकुलिता जाता, तस्याः दशां कथं वर्णयामि। पुनः पुनः हृदये आलिङ्य, धैर्यं धृत्वा उपदेशं आशीर्वादं च दत्तवती। भवतु भवत्याः सौभाग्यम् अचलम्, यावत् गङ्गायमुनयोः जलधारा प्रवहति।
दोहा 69
सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।चली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।
sītahi sāsu asīsa sikha dīnhi aneka prakāra |calī nāi pada paduma siru ati hita bārahiṁ bāra ||69||
सीतायाः श्वश्रूः अनेकप्रकारेण आशीर्वादान् उपदेशान् च दत्तवती। सीता च अत्यन्तप्रेमणा बारम्बारं तस्याः चरणपद्मे शिरः नत्वा प्रस्थिता।
Inside Prakarana 7
Bhakti highlights
1) सत्य-प्रतिज्ञा ही भक्ति का मेरुदण्ड: राम का पितृवचन-पालन दिखाता है कि प्रेम भावुकता नहीं, धर्म-निष्ठा है। 2) ‘पति-परमेश्वर’ की सगुण-निकटता: सीता का तर्क—प्रभु-संग में कष्ट भी मंगल—भक्ति में सुख-दुःख का मूल्य-परिवर्तन कर देता है। 3) वैराग्य प्रेम-विरोधी नहीं: कौशल्या का गृह-धर्म और सीता का अनुगमन—दोनों में सेवा-भाव है; भक्ति उन्हें उच्चतर समर्पण में एकत्र करती है। 4) विरह का संस्कार: संभावित वियोग/कष्ट को साधना बनाना—भक्ति का ‘विप्रलम्भ’ रस यहाँ त्याग-योग में परिणत होता है। 5) भीतर का वन: असली वन-गमन चित्त की सहमति है—आसक्ति-त्याग, मर्यादा-पालन, और प्रभु-आश्रय; यही इस सोपान की दीक्षा है।
Compositional abstract
In this passage (Doha 60–69), the dominant rasa is Karuṇa braided with Śṛṅgāra-in-vipralambha (love in separation) and shaded by Dharma-vīra (heroism of renunciation). Rama’s resolve to honor the father’s word is the axis; around it, maternal tenderness and spousal devotion surge and break like waves. Kaushalya’s counsel to Sita is a didactic domestic dharma-text: service to elders, restraint, and the ‘safe’ path of household merit. Sita’s reply overturns mere prudence with bhakti-logic: without the Lord, every prosperity is grief; with Him, even bark-cloth is heaven. Theologically, the Manas here stages Saguna intimacy (पति-परमेश्वर) while quietly pointing to Nirguna steadiness: Rama’s equanimity and सत्य-प्रतिज्ञा are the formless dharma within the formed leela. The Sopāna placement is crucial: the seeker is taught that liberation’s staircase begins not in forests but in the heart’s consent to sacrifice.
The emotional arc
आरम्भ में करुण-रस का घना आवरण: अयोध्या (गृह-धर्म) के भीतर ही वन-धर्म की आहट से हृदयों में कंपकंपी। फिर विप्रलम्भ-श्रृंगार का उभार: सीता–राम का दाम्पत्य-प्रेम ‘साथ रहने’ की आकांक्षा से ‘साथ निभाने’ की प्रतिज्ञा बनता है। मध्य में धर्म-वीर का तेज: राम का सत्य-प्रतिज्ञा-निष्ठ संकल्प (पितृवचन-पालन) शोक को अनुशासन देता है; भावुकता मर्यादा में ढलती है। कौशल्या की वाणी में मातृ-वात्सल्य और नीति-उपदेश का मिश्रण: ‘सुरक्षित’ गृहस्थ-धर्म का आग्रह, जिसमें करुणा के साथ भय (वन-कष्ट) भी है। सीता के प्रत्युत्तर में करुणा का रूपांतरण: विरह-भय को भक्ति-तर्क काट देता है—‘प्रभु बिना सुख भी दुःख’; यहाँ शृंगार ‘वियोग’ नहीं, ‘अनुगमन’ बनकर शान्त-रस की ओर झुकता है। अंत में भाव-समाधान: त्याग का निर्णय प्रेम से पवित्र होकर स्थिरता (निरगुण-संकेतित समत्व) की देहरी पर टिकता है—दुःख बना साधना, अलगाव बना भक्ति-पथ।
The dialogue
- Tulasidas (kavi-narrator) channeling the Ayodhya household dialogue (Rama-Sita-Kaushalya-Sumitra)Sādhaka/Mana (the implied listener who must choose between comfort and dharma) · Uttar Ghat (Kakbhushundi–Garuda frame): household-leela narrated as inner instruction—how prem becomes tapas and how dharma becomes bhakti.
Bhakti in this prakarana
Madhura-bhakti (spousal devotion) expressed as Ananyatā (exclusive dependence), with strong Dāsya undertone (seva on the path, washing feet, serving in hardship).
Nirguna and saguna
Tulasidas keeps Saguna-bhakti primary (Sita’s ‘नाथ साथ… सुरसदन सम’), yet the Nirguna stabilizer appears as Rama’s सत्य-प्रतिज्ञा and dharma-steadfastness—an impersonal, unshaken law within personal love. Thus, the passage teaches: form (Rama as पति/स्वामी) is the accessible ladder; formless (truth, equanimity, dharma) is the inner spine. Sita’s claim that without Rama even heaven is hell functions as a bhakti-Advaita move: all states derive value only from the presence of Brahman-as-Rama.
The Puranic parallel
Valmiki Ramayana, Ayodhya-kanda: Sita’s insistence on accompanying Rama to the forest; maternal counsel and blessings (corresponding broadly to the Sita-anugamana and Kaushalya/Sumitra interactions). Adhyatma Ramayana parallels emphasize Sita’s unwavering identification with Rama as the sole refuge.
Awadhi idioms
तात (vocative intimacy: ‘dear one/child’ used in counsel), भामिनि (Awadhi/Hindi address for ‘lady/wife’ with moral counsel tone), जियँ जनि (don’t in the heart / don’t even think—idiomatic negation), छोहू/छोभु (affection/resentment nuance in domestic ethics), हठ बस (out of stubborn insistence), कुस किसलय साथरी (grass-leaf bedding image, rustic-Awadhi register)
Metaphors
- Manas-lake imagery: ‘मानस सलिल’ (the mind-lake) contrasted with ‘लवन पयोधि’ (salt ocean) to mark spiritual suitability
- Forest as tapas-field: heat/cold/thorns/beasts = inner sādhanā obstacles
- Sita as hamsa/marāli (swan) and kokila (cuckoo): refined love placed in harsh wilderness—testing of devotion
- Without Rama: heaven becomes hell; with Rama: leaf-bedding becomes paradise (value inversion metaphor)
Meter
60–69; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (as labeled Dohā/Soraṭhā in the input)
Verses in this prakarana
Doha 60 to Doha 69 (with intervening Chaupāīs)
Frequently Asked Questions
Traditional satsang reading holds that reciting Sita’s ananyā-bhakti and Rama’s dharma-niṣṭhā strengthens vairāgya, steadies the mind in separation/sorrow, and grants ‘sahaj dhairya’ (natural fortitude) in household trials—turning grief into devotion and duty into worship.
A common practice is to insert the Ram-nāma samput—“श्रीराम जय राम जय जय राम”—especially after each Doha in this sequence, to seal the teaching that Rama’s presence alone converts ‘vana’ into ‘vaikuṇṭha’.
Ask anything about Prakarana 7 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
